Shloka 79
Dhaumya’s Enumeration of Eastern Tīrthas
Prācī-diś Tīrtha-kathana
ततः पुण्यतमं नाम त्रिषु लोकेषु भारत । प्रयागं सर्वतीर्थेभ्य: प्रवदन्त्यधिकं विभो,ऋषियोंने प्रयागको जघनस्थानीय उपस्थ बताया है। प्रतिष्ठानपुर (झूसी)-सहित प्रयाग, कम्बल और अश्वतर नाग तथा भोगवतीतीर्थ यह ब्रह्माजीकी वेदी है। युधिष्ठिर! उस तीर्थमें वेद और यज्ञ मूर्तिमान् होकर रहते हैं और प्रजापतिकी उपासना करते हैं। तपोधन ऋषि, देवता तथा चक्रधर नृपतिगण वहाँ यज्ञोंद्वारा भगवानका यजन करते हैं। भरतनन्दन! इसीलिये तीनों लोकोंमें प्रयागको सब तीर्थोकी अपेक्षा श्रेष्ठ एवं पुण्यतम बताते हैं। उस तीर्थमें जानेसे अथवा उसका नाम लेनेमात्रसे भी मनुष्य मृत्युकालके भय और पापसे मुक्त हो जाता है
tataḥ puṇyatamaṁ nāma triṣu lokeṣu bhārata | prayāgaṁ sarvatīrthebhyaḥ pravadanty adhikaṁ vibho ||
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ഏറ്റവും പുണ്യപ്രദമായ നാമം പ്രയാഗം തന്നെയാണ്. ഹേ മഹാബലവാനേ! അത് എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളെയും അതിക്രമിക്കുന്നതെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. അവിടെ പോകുന്നതാലോ—അല്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ നാമം മാത്രം ഉച്ചരിക്കുന്നതാലോ—മനുഷ്യൻ പാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു; മരണകാലത്ത് ഉയരുന്ന ഭയത്തിൽ നിന്നുമും വിമുക്തനാകുന്നു.
पुलस्त्य उवाच
Educational Q&A
Prayāga is presented as the supreme tīrtha: contact with it—by pilgrimage or even by reverent remembrance—generates extraordinary puṇya, cleansing sin and easing existential fear at death, emphasizing the ethical power of sacred remembrance and right orientation of mind.
In the tīrtha-māhātmya section of Vana Parva, the sage Pulastya instructs Yudhiṣṭhira about holy places; here he extols Prayāga as surpassing all other pilgrimage sites and describes its salvific efficacy.