Adhyaya 82
Pulastya’s Tīrtha Enumeration: Sarasvatī, Naimiṣa, Gayā, and Associated Phalaśruti (Chapter 82)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Pilgrimage Catalogue) — Pulastya’s Instruction
Chapter 82.0 is a sustained tīrtha-māhātmya sequence delivered by Pulastya. The chapter proceeds as an itinerary: beginning with “dharmatīrtha” and “kārāpatanam,” it moves through the Saugaṃdhika forest and the highly meritorious Sarasvatī (including ritual bathing at waters said to emerge from anthills/valmīka). It then lists multiple named tīrthas and confluences, repeatedly prescribing abhiṣeka (ritual bathing), tarpaṇa and worship of pitṛs and devas, and short austerities (notably trirātra upavāsa). The phalaśruti idiom dominates: visits are equated with major Vedic sacrifices (agniṣṭoma, vājapeya, aśvamedha, rājasūya), promise purification “up to the seventh generation,” removal of sins, attainment of specific divine or heavenly “lokas,” and special boons (e.g., jātismaratva—memory of past births). The catalogue includes prominent sacred nodes such as Naimiṣa (entry itself purifies), Gaṅgādvāra/Haridvāra motifs, Gayā with akṣayavaṭa and pitṛ rites, and Śālagrāma as Nārāyaṇa’s abiding place. The chapter thus functions as a ritual-ethical map, embedding exile travel within a theology of place and disciplined action.
Chapter Arc: भीष्म के प्रश्न पर महर्षि पुलस्त्य का वचन खुलता है—पितृभक्ति से युक्त भीष्म को देखकर ऋषि का हृदय द्रवित होता है और वे तीर्थ-यात्रा का माहात्म्य सुनाने का संकल्प करते हैं। → पुलस्त्य एक-एक कर तीर्थों की शृंखला खोलते जाते हैं—स्थाणु (शिव) के भद्रवट-तीर्थ से लेकर वरदान-तीर्थ, श्रीकुण्ड, विमल तीर्थ आदि—और प्रत्येक स्थान के स्नान, नमस्कार, स्मरण से मिलने वाले महायज्ञ-सम फल (सहस्र गोदान, अग्निष्टोम-अतिरात्र, अश्वमेध) का विधान बताते हैं; कथा का भार ‘कहाँ जाएँ, कैसे जाएँ, किस भाव से जाएँ’ की बढ़ती हुई पवित्रता में चढ़ता है। → योगेश्वर शिव स्वयं योग का आश्रय लेकर शुद्धात्मा ऋषियों के क्रोध/मन्यु के विनाश हेतु प्रकट-प्रभाव दिखाते हैं—यह संकेत देता है कि तीर्थ केवल भू-स्थान नहीं, देव-चेतना का स्पर्श है; इसी बिंदु पर तीर्थ-माहात्म्य साधारण पुण्य से उठकर ‘अंतःकरण-शुद्धि’ की चरम प्रतिज्ञा बन जाता है। → अध्याय का निष्कर्ष तीर्थ-स्मरण की सार्वभौमिकता में उतरता है—प्रातः-सायं हाथ जोड़कर तीनों पुष्करों का स्मरण करने वाला मानो समस्त तीर्थों में स्नान कर लेता है; बाह्य यात्रा का फल अंततः अंतर्मन की श्रद्धा, संयम और स्मृति में प्रतिष्ठित होता है। → पुलस्त्य का तीर्थ-मानचित्र आगे भी विस्तृत होने का संकेत देता है—अगले प्रसंगों में और तीर्थों/विधानों का क्रम जारी रहने की प्रतीति रहती है।
Shlokas
Verse 1
अऑड हटर () है द्रयशीतितमो< ध्याय: भीष्मजीके पूछनेपर पुलस्त्यजीका उन्हें विभिन्न तीर्थोकी यात्राका माहात्म्य बताना घुलस्त्य उवाच अनेन तव धर्मज्ञ प्रश्रयेण दमेन च । सत्येन च महाभाग तुष्टोडस्मि तव सुव्रत
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ, ഹേ മഹാഭാഗാ, ഹേ സുവ്രതാ! നിന്റെ ഈ വിനയം, ഇന്ദ്രിയസംയമനം, സത്യപാലനം—ഇവകൊണ്ടു ഞാൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനാണ്.
Verse 2
यस्येदृशस्ते धर्मोड्यं पितृभक्त्याश्रितोडनघ । तेन पश्यसि मां पुत्र प्रीतिश्च॒ परमा त्वयि
നിഷ്പാപ പുത്രാ! പിതൃഭക്തിയെ ആധാരമാക്കി നീ ഇന്ന് ഇത്തരമൊരു ഉത്തമധർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കുന്നതിനാൽ, അതിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ നീ എന്നെ ദർശിക്കുന്നു. നിഷ്പാപ വത്സാ! ഈ ഗുണം കൊണ്ടുതന്നെ നിനക്കുള്ള എന്റെ പ്രീതി പരമമായിരിക്കുന്നു.
Verse 3
अमोघदर्शी भीष्माहं ब्रूहि कि करवाणि ते । यद् वक्ष्यसि कुरुश्रेष्ठ तस्य दातास्मि तेडनघ
ഞാൻ അമോഘദർശിയായ ഭീഷ്മനാണ്. പറയുക—നിനക്കായി ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം? നിഷ്പാപ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! നീ എന്ത് ചോദിച്ചാലും അതു ഞാൻ നിനക്കു നൽകും.
Verse 4
भीष्म उवाच प्रीते त्वयि महाभाग सर्वलोकाभिपूजिते । कृतमेतावता मन्ये यदहं दृष्टवान् प्रभुम्
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—മഹാഭാഗാ! നിങ്ങൾ സർവ്വലോകങ്ങളാലും പൂജിക്കപ്പെടുന്നവൻ. നിങ്ങൾ പ്രസന്നനായാൽ എനിക്ക് എന്താണ് ലഭിക്കാത്തത്? പ്രഭോ! നിങ്ങളുടെ ദർശനം ലഭിച്ചു—ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ കൃതാർത്ഥനെന്ന് കരുതുന്നു.
Verse 5
यदि त्वहमनुग्राह्मुस्तव धर्मभूृतां वर । संदेहं ते प्रवक्ष्यामि तन्मे त्वं छेत्तुमहसि
ധർമ്മധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠ മഹർഷേ! ഞാൻ നിങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹത്തിന് അർഹനാണെങ്കിൽ, എന്റെ സംശയം ഞാൻ നിങ്ങളോട് പറയും; ദയവായി അത് നീക്കണമേ.
Verse 6
अस्ति मे हृदये कश्रित् तीर्थभ्यो धर्मसंशय: । तमहं श्रोतुमिच्छामि तद् भवान् वक्तुमरहति
എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ തീർത്ഥങ്ങളിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ധർമ്മത്തെക്കുറിച്ച് ഒരു സംശയം ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിന്റെ പരിഹാരം ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ദയവായി നിങ്ങൾ വിശദീകരിക്കണം.
Verse 7
प्रदक्षिणां यः पृथिवीं करोत्यमरसंनिभ । कि फल तस्य विप्रर्षे तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्
ദേവതാസമനായ ബ്രഹ്മർഷേ! തീർത്ഥയാത്രാർത്ഥം സർവ്വ ഭൂമിയെയും പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നവന് എന്ത് ഫലം ലഭിക്കുന്നു? അത് നിശ്ചയമായി എനിക്ക് പറയുക।
Verse 8
घुलस्त्य उवाच हन्त ते कथयिष्यामि यदृषीणां परायणम् | तदेकाग्रमना: पुत्र शृणु तीर्थेषु यत् फलम्
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—വത്സാ! തീർത്ഥയാത്ര ഋഷികൾക്കു മഹത്തായ ആശ്രയമാണ്. അതിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു. ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ തീർത്ഥസേവനഫലം കേൾക്കുക।
Verse 9
यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्लैव सुसंयतम् | विद्या तपश्च कीर्तिश्व॒ स तीर्थफलमश्चुते,जिसके हाथ, पैर और मन अपने काबूमें हों तथा जो विद्या, तप और कीर्तिसे सम्पन्न हो, वही तीर्थसेवनका फल पाता है
ആരുടെ കൈകളും കാലുകളും മനസ്സും നന്നായി സംയമിതമാണോ, കൂടാതെ വിദ്യ, തപസ്, കീർത്തി എന്നിവയാൽ സമ്പന്നനോ—അവനേ തീർത്ഥസേവനഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 10
प्रतिग्रहादपावृत्त: संतुष्टो येन केनचित् | अहंकारनिवृत्तश्न स तीर्थफलमश्षुते,जो प्रतिग्रहसे दूर रहे तथा जो कुछ अपने पास हो, उसीसे संतुष्ट रहे और जिसमें अहंकारका अभाव हो, वही तीर्थका फल पाता है
പ്രതിഗ്രഹം (ഉപഹാരസ്വീകാരം) ഒഴിവാക്കി, ലഭിക്കുന്നതിൽ തന്നെ സംതൃപ്തനായി, അഹങ്കാരം നിവൃത്തനായവൻ—അവനേ തീർത്ഥഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 11
अकल्कको निरारम्भो लघ्वाहारो जितेन्द्रिय: । विमुक्त: सर्वपापेभ्य स तीर्थफलमश्षुते
ദംഭാദി ദോഷങ്ങളിൽ നിന്ന് അകലെയുള്ളവൻ, കർത്തൃത്വാഭിമാനം ഇല്ലാത്തവൻ, ലഘ്വാഹാരി, ജിതേന്ദ്രിയൻ—അവൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി തീർത്ഥത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 12
अक्रोधनश्न राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रत: । आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्ञुते
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! ക്രോധരഹിതനും സത്യനിഷ്ഠനും ദൃഢവ്രതനും, സർവ്വഭൂതങ്ങളോടും ആത്മസമഭാവം പുലർത്തുന്നവനും മാത്രമേ തീർത്ഥഫലത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അവകാശി ആകൂ.
Verse 13
ऋषिभि: क्रतव:ः प्रोक्ता देवेष्विह यथाक्रमम् | फलं चैव यथातथ्यं प्रेत्य चेह च सर्वश:
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഋഷിമാർ ദേവന്മാരെ ലക്ഷ്യമാക്കി യഥാക്രമം യാഗവിധികളെ പ്രസ്താവിച്ചിട്ടുണ്ട്; അവയുടെ യഥാർത്ഥ ഫലവും അവർ അറിയിച്ചു—ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും അത് നിർഭ്രാന്തമായി ലഭിക്കുന്നു.
Verse 14
न ते शक््या दरिद्रेण यज्ञा: प्राप्तुं महीपते । बहूपकरणा यज्ञा नानासम्भारविस्तरा:
ഹേ മഹീപതേ! ദരിദ്രന് ആ യാഗങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കാൻ കഴിയില്ല; കാരണം യാഗങ്ങൾക്ക് അനവധി ഉപകരണങ്ങളും വിവിധ സാമഗ്രികളുടെ വിപുലമായ ഒരുക്കവും ആവശ്യമാണ്.
Verse 15
प्राप्यन्ते पार्थिवैरेते समृद्धैर्वा नरैः क्वचित् । नार्थन्यूनैर्नावगणैरेकात्मभिरसा धनै:
ഈ യാഗങ്ങൾ രാജാക്കന്മാർക്കോ, അല്ലെങ്കിൽ ചിലപ്പോൾ സമൃദ്ധരായ ചിലർക്കോ മാത്രമേ സാധ്യമാകൂ. എന്നാൽ ധനം കുറവുള്ളവർ, സഹായികൾ ഇല്ലാത്തവർ, ഏകാകികളായി ഉപാധികളില്ലാത്തവർ—യാഗം അനുഷ്ഠിക്കാൻ കഴിയില്ല.
Verse 16
यो दरिद्रैरपि विधि: शक: प्राप्तुं नरेश्वर । तुल्यो यज्ञफलै: पुण्यैस्तं निबोध युधां वर
ഹേ നരേശ്വരാ, യോദ്ധാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! ദരിദ്രർക്കും അനുഷ്ഠിക്കാവുന്നതും, തന്റെ പുണ്യത്താൽ യാഗഫലത്തോട് തുല്യമായ ഫലം നൽകുന്നതുമായ ഒരു ധർമ്മവിധി ഞാൻ പറയുന്നു—ശ്രദ്ധയോടെ കേട്ട് ഗ്രഹിക്ക.
Verse 17
ऋषीणां परम॑ गुहय॒मिदं भरतसत्तम । तीर्थाभिगमन पुण्यं यज्जैरपि विशिष्यते,भरतश्रेष्ठ! यह ऋषियोंका परम गोपनीय रहस्य है। तीर्थयात्रा बड़ा पवित्र सत्कर्म है। वह यज्ञोंसे भी बढ़कर है
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ഇതാണ് ഋഷിമാരുടെ പരമഗുഹ്യോപദേശം—തീർത്ഥാഭിഗമനം മഹാപുണ്യം; അത് യജ്ഞങ്ങളേക്കാളും ശ്രേഷ്ഠമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 18
अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च । अदत्त्वा काज्चनं गाश्व दरिद्रो नाम जायते
മനുഷ്യൻ ‘ദരിദ്രൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്—അവൻ മൂന്നു രാത്രികളുടെ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിക്കാതെയും, തീർത്ഥങ്ങൾ സന്ദർശിക്കാതെയും, സ്വർണം, പശു, അശ്വം മുതലായ ദാനങ്ങൾ നൽകാതെയും ഇരിക്കുന്നതിനാലാണ്.
Verse 19
अग्निष्टोमादिभिय्यजैरिष्टवा विपुलदक्षिणै: । न तत् फलमवाप्रोति तीर्थाभिगमनेन यत्,मनुष्य तीर्थयात्रासे जिस फलको पाता है, उसे प्रचुर दक्षिणावाले अग्निष्टोम आदि यज्ञोंद्वारा यजन करके भी नहीं पा सकता
അഗ്നിഷ്ടോമാദി യജ്ഞങ്ങൾ വിപുല ദക്ഷിണയോടെ അനുഷ്ഠിച്ചാലും, തീർത്ഥാഭിഗമനത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ആ ഫലം മനുഷ്യന് ലഭിക്കുകയില്ല.
Verse 20
नृलोके देवदेवस्य तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम् । पुष्करं नाम विख्यातं महाभाग: समाविशेत्
മനുഷ്യലോകത്തിൽ ദേവാധിദേവന്റെ ത്രൈലോക്യവിഖ്യാത തീർത്ഥം ‘പുഷ്കരം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിൽ പ്രവേശിക്കാൻ കഴിയുന്നത് മഹാഭാഗ്യവാന്മാർക്കേ.
Verse 21
दशकोटिसहस््राणि तीर्थानां वै महामते । सांनिध्य॑ पुष्करे येषां त्रिसंध्यं कुरुनन्दन
മഹാമതേ! തീർത്ഥങ്ങൾ ദശകോടി സഹസ്രങ്ങളുണ്ടെങ്കിലും, അവയുടെ സാന്നിധ്യം പുഷ്കരത്തിൽ സമാഹൃതമാണ്—ഹേ കുരുനന്ദന—അവിടെ ത്രിസന്ധ്യാകാലങ്ങളിൽ വിധികൾ അനുഷ്ഠിച്ചാൽ അനേകം തീർത്ഥങ്ങളുടെ സംചിത പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 22
महामते कुरुनन्दन! पुष्करमें तीनों समय दस सहस्र कोटि (दस अरब) तीर्थोका निवास रहता है ।। आदित्या वसवो रुद्रा: साध्याक्ष समरुद्गणा: । गन्धर्वाप्सरसश्लैव नित्यं संनिहिता विभो
മഹാമതേ കുരുനന്ദന! പുഷ്കരത്തിൽ മൂന്നു കാലങ്ങളിലും ദശ സഹസ്ര കോടി തീർത്ഥങ്ങളുടെ വാസമുണ്ട്. അവിടെ ആദിത്യർ, വസുക്കൾ, രുദ്രർ, സാധ്യർ, മരുദ്ഗണങ്ങൾ, കൂടാതെ ഗന്ധർവരും അപ്സരസ്സുകളും, ഹേ വിഭോ, നിത്യവും സന്നിഹിതരായിരിക്കുന്നു॥
Verse 23
विभो! वहाँ आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य, मरुद्गण, गन्धर्व और अप्सराओंकी भी नित्य संनिधि रहती है ।।
ഹേ വിഭോ! അവിടെ ആദിത്യർ, വസുക്കൾ, രുദ്രർ, സാധ്യർ, മരുദ്ഗണങ്ങൾ, ഗന്ധർവരും അപ്സരസ്സുകളും നിത്യ സന്നിഹിതരാണ്. മഹാരാജാ! അവിടെ ദേവന്മാർ, ദൈത്യർ, ബ്രഹ്മർഷിമാർ തപസ്സു ചെയ്ത് മഹാപുണ്യസമ്പന്നരായി ദിവ്യയോഗത്തിൽ യുക്തരാകുന്നു॥
Verse 24
मनसाप्यभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विन: । पूयन्ते सर्वपापानि नाकपृष्ठे च पूज्यते
മനസ്സിൽപോലും പുഷ്കരത്തെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ദൃഢനിശ്ചയനായവന്റെ സർവ്വപാപങ്ങളും ശുദ്ധമാകുന്നു; അവൻ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ പൂജിതനാകുന്നു॥
Verse 25
जो मनस्वी पुरुष मनसे भी पुष्कर तीर्थमें जानेकी इच्छा करता है, उसके स्वर्गके प्रतिबन्धक सारे पाप मिट जाते हैं और वह स्वर्गलोकमें पूजित होता है ।।
ദൃഢനിശ്ചയനായവൻ മനസ്സിൽപോലും പുഷ്കര തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകാൻ ആഗ്രഹിച്ചാൽ, സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തിയെ തടയുന്ന അവന്റെ സർവ്വപാപങ്ങളും നശിക്കുന്നു; അവൻ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ പൂജിതനാകുന്നു. മഹാരാജാ! ആ തീർത്ഥത്തിൽ പിതാമഹൻ—കമലാസനനായ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ്—നിത്യവും പരമ പ്രീതിയോടെ വസിക്കുന്നു॥
Verse 26
८ छ ४ #-*7 5 ३५ ० थी... हक / ऋण ् ८5 कक क्््््खिि ज्ज्ज़ “" न्न्न्ा - ९८१ को या /६
മഹാഭാഗാ! പൂർവ്വകാലത്ത് പുഷ്കരത്തിൽ ദേവന്മാർ ഋഷിഗണങ്ങളോടൊപ്പം മഹാപുണ്യസമ്പന്നരായി സിദ്ധി പ്രാപിച്ചു॥
Verse 27
तत्राभिषेकं यः कुर्यात् पितृदेवार्चने रत: । अश्वमेधाद् दशगुणं फल प्राहुरमनीषिण:
അവിടെ പിതൃ-ദേവാരാധനയിൽ ലീനനായി അഭിഷേകകർമ്മം ചെയ്യുന്നവനെക്കുറിച്ച് മनीഷികൾ പറയുന്നു—അശ്വമേധയാഗഫലത്തേക്കാൾ പത്തിരട്ടി ഫലം അവന് ലഭിക്കും.
Verse 28
जो वहाँ स्नान करता तथा देवताओं और पितरोंकी पूजामें संलग्न रहता है, उस पुरुषको अश्वमेधसे दस गुना फल प्राप्त होता है; ऐसा मनीषीगण कहते हैं ।।
പുഷ്കരാരണ്യത്തിൽ ആശ്രയിച്ച് ഒരാൾ കുറഞ്ഞത് ഒരു ബ്രാഹ്മണനെയെങ്കിലും ഭോജനിപ്പിച്ചാൽ, ആ കർമ്മം മൂലം—ഹേ ഭീഷ്മ—അവൻ ഇഹലോകത്തും മരണാനന്തരം പരലോകത്തും സന്തോഷം അനുഭവിക്കും.
Verse 29
शाकैर्मूलै: फलैर्वापि येन वर्तयते स्वयम् । तद् वै दद्याद् ब्राह्मणाय श्रद्धावाननसूयक:
മനുഷ്യൻ താൻ ജീവൻ നിലനിർത്താൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന ശാകം, മൂലം, ഫലം എന്നിവയിൽ ഏതായാലും, അതേ ആഹാരം ശ്രദ്ധയോടെ, കുറ്റം തേടാതെ, ബ്രാഹ്മണന് ദാനമായി നൽകണം.
Verse 30
तेनैव प्राप्तुयात् प्राज्ञो हपयमेधफलं नर: । ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्रा वा राजसत्तम
അതേ മാർഗ്ഗം കൊണ്ടുതന്നെ ജ്ഞാനിയായ മനുഷ്യൻ അശ്വമേധയാഗഫലം പ്രാപിക്കും. ഹേ രാജസത്തമ! ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ, ശൂദ്രൻ—ആരായാലും ഈ ഫലം ലഭ്യമാണ്.
Verse 31
कार्तिकीं तु विशेषण योडभिगच्छति पुष्करम्
എന്നാൽ കാർത്തിക മാസത്തിൽ പ്രത്യേക വ്രത-നിയമങ്ങളോടെ പുഷ്കരത്തിലേക്ക് പോകുന്നവൻ—
Verse 32
सायं प्रातः स्मरेद् यस्तु पुष्कराणि कृताञज्जलि:
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—സന്ധ്യാകാലത്തും പിന്നെയും പ്രഭാതത്തിലും കൈകൂപ്പി പുണ്യമായ പുഷ്കരങ്ങളെ സ്മരിക്കുന്നവൻ…
Verse 33
जन्मप्रभृति यत् पापं स्त्रिया वा पुरुषेण वा
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ജന്മം മുതൽ സ്ത്രീയാലോ പുരുഷനാലോ ചെയ്തിട്ടുള്ള ഏതു പാപവും…
Verse 34
यथा सुराणां सर्वेषामादिस्तु मधुसूदन:
സകല ദേവന്മാരുടെയും ആദിയായത് മധുസൂദനൻ ആകുന്നതുപോലെ…
Verse 35
तथैव पुष्कर राजंस्तीर्थानामादिरुच्यते । राजन! जैसे भगवान् मधुसूदन (विष्णु) सब देवताओंके आदि हैं, वैसे ही पुष्कर सब तीर्थोंका आदि कहा जाता है || ३४ $ || उष्ट्वा द्वादश वर्षाणि पुष्करे नियत: शुचि:
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—അതുപോലെ, ഹേ രാജാവേ, പുഷ്കരം എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളുടെയും ആദിതീർത്ഥമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ഭഗവാൻ മധുസൂദനൻ (വിഷ്ണു) സകല ദേവന്മാരുടെയും മൂലവും അഗ്രഗണ്യനും ആകുന്നതുപോലെ, പുഷ്കരവും എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലുമെല്ലാം ശ്രേഷ്ഠമെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പുഷ്കരത്തിൽ പന്ത്രണ്ടു വർഷം വസിച്ച്—നിയമനിഷ്ഠനായി ശുചിയായി—…
Verse 36
यस्तु वर्षशतं पूर्णमग्निहोत्रमुपासते,जो पूरे सौ वर्षोतक अग्निहोत्र करता है और जो कार्तिककी एक ही पूर्णिमाको पुष्करमें वास करता है, दोनोंका फल बराबर है
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—പൂർണ്ണമായ നൂറു വർഷം വിധിപൂർവ്വം അഗ്നിഹോത്രം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവനും, കാർത്തിക മാസത്തിലെ ഒരേയൊരു പൗർണ്ണമിദിനം പുഷ്കരത്തിൽ വസിക്കുന്നവനും—ഇരുവർക്കും ഫലം സമം.
Verse 37
कार्तिकीं वा वसेदेकां पुष्करे सममेव तत्,जो पूरे सौ वर्षोतक अग्निहोत्र करता है और जो कार्तिककी एक ही पूर्णिमाको पुष्करमें वास करता है, दोनोंका फल बराबर है
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—കാർത്തികീ പൗർണ്ണമിയുടെ ഒരൊറ്റ വ്രതകാലം പുഷ്കരത്തിൽ വസിക്കുന്നവന്, നൂറുവർഷം നിരന്തരമായി അഗ്നിഹോത്രം ചെയ്തതിനു തുല്യമായ പുണ്യഫലം ലഭിക്കുന്നു।
Verse 38
त्रीणि शृद्भाणि शुभ्राणि त्रीणि प्रद्रवणानि च । पुष्कराण्यादिसिद्धानि न विद्यस्तत्र कारणम्
മൂന്ന് ദീപ്തമായ പർവ്വതശിഖരങ്ങൾ, മൂന്ന് ഒഴുകുന്ന ഉറവുകൾ, മൂന്ന് പുഷ്കരസരോവരങ്ങൾ—ഇവ ആദിസിദ്ധ തീർത്ഥങ്ങളാണ്; എന്നാൽ ഇവ എപ്പോൾ, ഏത് കാരണത്താൽ തീർത്ഥമായി മാനിക്കപ്പെട്ടു എന്നത് ഞങ്ങൾക്കറിയില്ല।
Verse 39
दुष्करं पुष्करे गन्तुं दुष्करं पुष्करे तप: । दुष्करं पुष्करे दानं वस्तुं चैव सुदुष्करम्
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—പുഷ്കരത്തിൽ എത്തുക ദുഷ്കരം; പുഷ്കരത്തിൽ തപസ്സു ചെയ്യുക ദുഷ്കരം. പുഷ്കരത്തിൽ ദാനം ചെയ്യുക ദുഷ്കരം; അവിടെ വസിക്കുന്ന സൗഭാഗ്യം അത്യന്തം ദുഷ്കരം തന്നേ।
Verse 40
उष्य द्वादशरात्र तु नियतो नियताशनः । प्रदक्षिणमुपावृत्य जम्बूमार्ग समाविशेत्,वहाँ इन्द्रियसंयम और नियमित आहार करते हुए बारह रात रहकर तीर्थकी परिक्रमा करनेके पश्चात् जम्बूमार्गको जाय
അവിടെ ഇന്ദ്രിയസംയമവും നിയന്ത്രിത ആഹാരവും പാലിച്ച് പന്ത്രണ്ട് രാത്രികൾ വസിച്ച്, തീർത്ഥത്തെ ദക്ഷിണാവർത്തമായി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, പിന്നെ ജംബൂമാർഗത്തിൽ പ്രവേശിക്കണം।
Verse 41
जम्बूमार्ग समाविश्य देवर्षिपितृसेवितम् । अश्वमेधमवाप्रोति सर्वकामसमन्वित:
ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും പിതൃഗണങ്ങളും സേവിക്കുന്ന ജംബൂമാർഗം എന്ന തീർത്ഥത്തിൽ പ്രവേശിച്ചാൽ, മനുഷ്യൻ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളാലും സമ്പന്നനായി അശ്വമേധയാഗഫലത്തിന് തുല്യമായ പുണ്യം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 42
तत्रोष्य रजनी: पज्च पूतात्मा जायते नर: । न दुर्गतिमवाप्रोति सिद्ध) प्राप्नोति चोत्तमाम्
അവിടെ അഞ്ചു രാത്രികൾ വസിച്ചാൽ മനുഷ്യന്റെ അന്തഃകരണം ശുദ്ധമാകും. അവന് ഒരിക്കലും ദുര്ഗതി സംഭവിക്കുകയില്ല; മറിച്ച് പരമോന്നത സിദ്ധി പ്രാപിക്കും.
Verse 43
जम्बूमार्गादुपावृत्य गच्छेत् तन्दुलिकाश्रमम् | न दुर्गतिमवाप्रोति ब्रह्मलोक॑ च गच्छति,जम्बूमार्गसे लौटकर मनुष्य तन्दुलिकाश्रमको जाय। इससे वह दुर्गतिमें नहीं पड़ता और अन्तमें ब्रह्मलोकको चला जाता है
ജംബൂമാർഗത്തിൽ നിന്ന് മടങ്ങി തന്ദുലികാശ്രമത്തിലേക്ക് പോകണം. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ അവൻ ദുര്ഗതിയിൽ പതിക്കുകയില്ല; അവസാനം ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കും.
Verse 44
आगर््त्यं सर आसाद्य पितृदेवार्चने रत: । त्रिरात्रोपोषितो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत्
രാജാവേ! അഗസ്ത്യസരോവരം പ്രാപിച്ച് ദേവന്മാരുടെയും പിതൃകളുടെയും ആരാധനയിൽ നിരതനായി മൂന്ന് രാത്രികൾ ഉപവസിക്കുന്നവൻ അഗ്നിഷ്ടോമയാഗഫലം പ്രാപിക്കും.
Verse 45
शाकतवृत्ति: फलैर्वापि कौमारं विन्दते परम् । कण्वाश्रमं ततो गच्छेच्छीजुष्टं लोकपूजितम्
അവിടെ ശാകാഹാരമോ ഫലാഹാരമോ അനുഷ്ഠിച്ച് വസിക്കുന്നവൻ പരമോന്നത കുമാരലോകം പ്രാപിക്കും. തുടർന്ന് ലോകപൂജിതവും ശ്രീദേവിയുടെ അനുഗ്രഹം ലഭിച്ചതുമായ കണ്വാശ്രമത്തിലേക്ക് പോകണം.
Verse 46
धर्मारण्यं हि तत् पुण्यमाद्यं च भरतर्षभ | यत्र प्रविष्टमात्रो वै सर्वपापै: प्रमुच्यते
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ആ പുണ്യവനം തന്നെയാണ് ‘ധർമാരണ്യം’—ആദിമവും പരിശുദ്ധവും. അതിൽ പ്രവേശിച്ച മാത്രത്തിൽ തന്നെ മനുഷ്യൻ സർവപാപങ്ങളിൽ നിന്നും വിമുക്തനാകും.
Verse 47
भरतश्रेष्ठ। वह धर्मारण्य कहलाता है, उसे परम पवित्र एवं आदितीर्थ माना गया है। उसमें प्रवेश करनेमात्रसे मनुष्य सब पापोंसे छुटकारा पा जाता है ।।
ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! ആ സ്ഥലം ‘ധർമാരണ്യം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. അതിനെ പരമപവിത്രവും ആദിതീർത്ഥവുമെന്നു കരുതുന്നു. അവിടെ പ്രവേശിക്കുന്നതുമാത്രംകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാകുന്നു. പിന്നെ അവിടെ നിയമനിഷ്ഠനായി, മിതാഹാരിയായി, ദേവന്മാരെയും പിതൃകളെയും ആരാധിക്കുന്നവൻ, സകല ധർമ്മസമ്മത കാമനകളുടെ സിദ്ധിയാൽ സമൃദ്ധമായ യജ്ഞഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 48
प्रदक्षिणं तत: कृत्वा ययातिपतन व्रजेत् । हयमेधस्य यज्ञस्य फल प्राप्रोति तत्र वै
അതിനുശേഷം ആ തീർത്ഥത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് ‘യയാതിപതനം’ എന്ന പേരുള്ള തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം. അവിടെ ചെന്നാൽ തീർത്ഥയാത്രികന് നിശ്ചയമായും അശ്വമേധയജ്ഞഫലം ലഭിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു.
Verse 49
महाकाल ततो गच्छेन्नियतो नियताशन: । कोटितीर्थमुपस्पृश्य हयमेधफलं लभेत्
പിന്നീട് ‘മഹാകാല’ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം. അവിടെ നിയമനിഷ്ഠയോടെ പാർത്ത് നിയന്ത്രിത ആഹാരം സ്വീകരിക്കണം. അവിടെ ‘കോടിതീർത്ഥ’ത്തിൽ ആചമനം (സ്നാനവും) ചെയ്താൽ അശ്വമേധയജ്ഞഫലം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 50
ततो गच्छेत धर्मज्ञ: स्थाणोस्तीर्थमुमापते: । नाम्ना भद्रवर्ट नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
പിന്നീട് ധർമ്മം അറിയുന്നവൻ ഉമാപതി ഭഗവാൻ സ്ഥാണു (ശിവൻ)യുടെ ആ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം; അത് മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ‘ഭദ്രവടം’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്.
Verse 52
नर्मदां तु समासाद्य नदी त्रैलोक्यविश्रुताम्
പിന്നീട് മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായ നർമദാ നദിയെ സമീപിച്ച്.
Verse 53
तर्पयित्वा पितृन् देवानग्निष्टोमफलं लभेत् | वहाँसे त्रिभुवनविख्यात नर्मदा नदीके तटपर जाकर देवताओं और पितरोंका तर्पण करनेसे अग्निष्टोम-यज्ञका फल प्राप्त होता है ।।
ത്രിഭുവനപ്രസിദ്ധമായ നർമദാനദീതീരത്ത് ചെന്നു ദേവന്മാർക്കും പിതൃകൾക്കും തർപ്പണം ചെയ്താൽ അഗ്നിഷ്ടോമയാഗഫലം ലഭിക്കുന്നു।
Verse 54
चर्मण्वतीं समासाद्य नियतो नियताशन: । रन्तिदेवा भ्यनुज्ञातमग्निष्टोमफलं लभेत्
ചർമണ്വതീ (ചംബൽ) നദിയിലേക്കെത്തി, നിയന്ത്രിതനായി നിയന്ത്രിതാഹാരം പാലിച്ച്, അവിടെ സ്നാനാദി ആചരിക്കുന്നവൻ—രന്തിദേവരാജാവിന്റെ അനുമോദനപ്രകാരം—അഗ്നിഷ്ടോമയാഗഫലം നേടുന്നു।
Verse 55
ततो गच्छेत धर्मज्ञ हिमवत्सुतमर्बुदम् । पृथिव्यां यत्र वै छिद्रं पूर्वमासीद् युधिष्ठिर,धर्मज्ञ युधिष्ठिर-! वहाँसे आगे हिमालयपुत्र अर्बुद (आबू)-की यात्रा करे, जहाँ पहले पृथ्वीमें विवर था
അതിനുശേഷം, ധർമ്മജ്ഞനായ യുധിഷ്ഠിരാ! ഹിമവാന്റെ പുത്രനായ അർബുദത്തിലേക്ക് (ആബു) പോകണം; അവിടെ പൂർവകാലത്ത് ഭൂമിയിൽ ഒരു പിളർപ്പ് ഉണ്ടായിരുന്നു।
Verse 56
तत्राश्रमो वसिष्ठस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुत: । तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत्,वहाँ महर्षि वसिष्ठका त्रिलोकविख्यात आश्रम है, जिसमें एक रात रहनेसे सहस्र गोदानका फल मिलता है
അവിടെ മഹർഷി വസിഷ്ഠന്റെ ആശ്രമം ത്രിലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമാണ്; അവിടെ ഒരു രാത്രി താമസിച്ചാൽ ആയിരം ഗോദാനത്തിന്റെ ഫലം ലഭിക്കും।
Verse 57
पिड़तीर्थमुपस्पृश्य ब्रह्म॒चारी जितेन्द्रिय: । कपिलानां नरश्रेष्ठ शतस्य फलमश्चुते,नरश्रेष्ठ! पिंगतीर्थमें स्नान एवं आचमन करके ब्रह्मचारी एवं जितेन्द्रिय मनुष्य सौ कपिलाओंके-दानका फल प्राप्त कर लेता है
നരശ്രേഷ്ഠാ! പിംഗതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ആചമനം ചെയ്ത, ബ്രഹ്മചാരിയും ജിതേന്ദ്രിയനുമായവൻ നൂറ് കപിലാഗോ ദാനഫലം നേടുന്നു।
Verse 58
ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रभासं तीर्थमुत्तमम् । तत्र संनिहितों नित्यं स््वयमेव हुताशन:
അതിനുശേഷം, രാജേന്ദ്രാ, നീ ഉത്തമമായ തീർത്ഥമായ പ്രഭാസത്തിലേക്ക് പോകുക. അവിടെ ഹുതാശനനായ അഗ്നിദേവൻ സ്വയം നിത്യവും സന്നിഹിതനായി വസിക്കുന്നു.
Verse 59
तस्मिंस्तीर्थे नर: स्नात्वा शुचि: प्रयतमानस:
ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ ശുദ്ധനായി, മനസ്സും സംയമിതമാകും.
Verse 60
ततो गत्वा सरस्वत्या: सागरस्य च संगमे
പിന്നീട് സരസ്വതിയും സമുദ്രവും സംഗമിക്കുന്ന സ്ഥലത്ത് ചെന്നു സ്നാനം ചെയ്താൽ, മനുഷ്യന് സഹസ്ര ഗോദാനഫലം ലഭിക്കുകയും സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിക്കുകയും ചെയ്യും. ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ആ പുണ്യാത്മാവ് തന്റെ തേജസ്സാൽ നിത്യവും അഗ്നിപോലെ ദീപ്തനാകും.
Verse 61
गोसहस्रफलं तस्य स्वर्गलोकं च विन्दति । प्रभया दीप्यते नित्यमग्निवद् भरतर्षभ
അവന് സഹസ്ര ഗോദാനഫലവും സ്വർഗ്ഗലോകവും ലഭിക്കുന്നു. ഭരതർഷഭാ! അവൻ തന്റെ പ്രഭയാൽ നിത്യവും അഗ്നിപോലെ ദീപ്തനാകുന്നു.
Verse 62
तीर्थे सलिलराजस्य स्नात्वा प्रयतमानस: । त्रिरात्रमुषित: स्नातस्तर्पयेत् पितृदेवता:
ജലങ്ങളുടെ അധിപനായ വരുണന്റെ തീർത്ഥത്തിൽ സംയമിത മനസ്സോടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, അവിടെ മൂന്നു രാത്രികൾ താമസിക്കണം; ദിവസേന സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവന്മാർക്കും പിതൃദേവതകൾക്കും തർപ്പണം അർപ്പിക്കണം.
Verse 63
प्रभासते यथा सोम: सो<श्चमेधं च विन्दति । वरदान ततो गच्छेत् तीर्थ भरतसत्तम
ഇങ്ങനെ ആചരിക്കുന്ന തീർത്ഥയാത്രികൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തിമാനാകും; അശ്വമേധയാഗഫലത്തോടു തുല്യമായ പുണ്യവും ലഭിക്കും. ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! അവിടെ നിന്ന് വരദാനമെന്ന തീർത്ഥത്തിലേക്കു പോകണം.
Verse 64
विष्णोर्दुर्वाससा यत्र वरो दत्तो युधिष्िर । वरदाने नर: स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
യുധിഷ്ഠിരാ! ദുർവാസസിന്റെ മുഖേന വിഷ്ണു വരം നൽകിയ ആ സ്ഥലത്ത്, വരദാന-തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യന് ആയിരം പശുദാനത്തിന്റെ ഫലം ലഭിക്കും.
Verse 65
युधिष्ठि!! यह वह स्थान है, जहाँ मुनिवर दुर्वासाने श्रीकृष्णको वरदान दिया था। वरदानतीर्थमें स्नान करनेसे मानव सहस्र गोदानका फल पाता है ।।
യുധിഷ്ഠിരാ! ഇതുതന്നെ ആ സ്ഥലം—മുനിവരൻ ദുർവാസസ് ശ്രീകൃഷ്ണനു വരം നൽകിയിടം. വരദാന-തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യന് ആയിരം പശുദാനത്തിന്റെ ഫലം ലഭിക്കും. തുടർന്ന് തീർത്ഥയാത്രികൻ നിയന്ത്രണത്തോടെ, മിതാഹാരത്തോടെ, ദ്വാരവതിയിലേക്കു പോകണം. പിണ്ഡാരക-തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ ധാരാളം സ്വർണം ലഭിക്കും.
Verse 66
तस्मिंस्तीर्थे महाभाग पद्मलक्षणलक्षिता: | उद्यापि मुद्रा दृश्यन्ते तदद्भुतमरिंदम,महाभाग! उस तीर्थमें आज भी कमलके चिह्ढोंसे चिह्नित सुवर्णमुद्राएँ देखी जाती हैं। शत्रुदमन! यह एक अद्भुत बात है
മഹാഭാഗാ! ആ തീർത്ഥത്തിൽ ഇന്നും പദ്മചിഹ്നം പതിച്ച സ്വർണമുദ്രകൾ കാണപ്പെടുന്നു. അരിന്ദമാ! ഇത് വാസ്തവത്തിൽ അത്ഭുതകരമാണ്.
Verse 67
त्रिशूलाड्कानि पद्मानि दृश्यन्ते कुरुनन्दन । महादेवस्य सांनिध्यं तत्र वै पुरुषर्षभ,पुरुषरत्न कुरुनन्दन! जहाँ त्रिशूलसे अंकित कमल दृष्टिगोचर होते हैं। वहीं महादेवजीका निवास है
കുരുനന്ദനാ! അവിടെ ത്രിശൂലചിഹ്നം പതിഞ്ഞ പദ്മങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു. പുരുഷർഷഭാ! നിശ്ചയമായി അറിയുക—അവിടെയാണ് മഹാദേവന്റെ സാന്നിധ്യം.
Verse 68
सागरस्य च सिन्धोशक्ष् संगमं प्राप्प भारत । तीर्थे सलिलराजस्य स्नात्वा प्रयतमानस:
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ഭാരതാ, സമുദ്രത്തിന്റെയും സിന്ധുവിന്റെയും സംഗമസ്ഥാനത്തേക്ക് പോകുക. ജലരാജനായ വരുണന്റെ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, നിയന്ത്രിതനും ശുദ്ധചിത്തനുമായിട്ട് ദേവന്മാർക്കും ഋഷിമാർക്കും പിതൃക്കൾക്കും നിത്യമായി തർപ്പണം അർപ്പിക്കണം. ഹേ ഭരതകുലതിലകമേ, ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ദിവ്യദീപ്തിയാൽ ദീപ്തമായ വരുണലോകം മനുഷ്യൻ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 69
तर्पयित्वा पितृन् देवानृषींश्व भरतर्षभ । प्राप्रोति वारुणं लोक॑ दीप्यमानं स्वतेजसा
ഹേ ഭരതർഷഭ, പിതൃക്കൾക്കും ദേവന്മാർക്കും ഋഷിമാർക്കും തർപ്പണം അർപ്പിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ സ്വതേജസ്സാൽ ദീപ്തമായ വരുണലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 70
शड्कुकर्णेश्वरं देवमर्चयित्वा युधिष्ठिर । अश्वमेधाद् दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिण:,युधिष्ठिर! वहाँ शंकुकर्णेश्वर शिवकी पूजा करनेसे मनीषी पुरुष अश्वमेधसे दस गुने पुण्यफलकी प्राप्ति बताते हैं
ഹേ യുധിഷ്ഠിര, ശങ്കുകർണേശ്വരനായ ദേവനെ ആരാധിച്ചാൽ അശ്വമേധയാഗഫലത്തേക്കാൾ പത്തിരട്ടിയുള്ള പുണ്യഫലം ലഭിക്കുമെന്ന് മേധാവികൾ പറയുന്നു.
Verse 71
प्रदक्षिणमुपावृत्य गच्छेत भरतर्षभ । तीर्थ कुरुवरश्रेष्ठ त्रिषु लोकेषु विश्वुतम्
ഹേ ഭരതർഷഭ, അതിനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് പിന്നെ തിരിഞ്ഞ്, ഹേ കുരുവരശ്രേഷ്ഠ, ത്രിലോകങ്ങളിലും വിശ്രുതമായ ആ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം.
Verse 72
दमीति नाम्ना विख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् । तत्र ब्रह्मादयो देवा उपासन्ते महेश्वरम्
‘ദമീ’ എന്ന നാമത്തിൽ വിശ്രുതമായ ആ തീർത്ഥം സർവപാപനാശിനിയാണ്. അവിടെ ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാർ മഹേശ്വരനെ ഉപാസിക്കുന്നു.
Verse 73
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च रुद्रं देवगणैर्वृतम् जन्मप्रभूति यत् पापं तत् स्नातस्य प्रणश्यति
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് പുണ്യജലം പാനം ചെയ്താൽ, ദേവഗണങ്ങൾ ചുറ്റിനിൽക്കുന്ന രുദ്രദേവനെ ഒരാൾ ദർശിക്കുന്നു. ജന്മം മുതൽ സഞ്ചിതമായ പാപമൊക്കെയും അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവന്റെ നശിച്ചുപോകുന്നു.
Verse 74
वहाँ स्नान, जलपान और देवताओंसे घिरे हुए रुद्रदेवका दर्शन-पूजन करनेसे स्नानकर्ता पुरुषके जन्मसे लेकर वर्तमान समयतकके सारे पाप नष्ट हो जाते हैं ।।
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ജലം പാനം ചെയ്ത്, ദേവന്മാർ ചുറ്റിനിൽക്കുന്ന രുദ്രദേവനെ ദർശിച്ച് പൂജിച്ചാൽ, സ്നാനകർത്താവിന്റെ ജന്മം മുതൽ ഇന്നുവരെ ഉള്ള പാപമൊക്കെയും നശിക്കുന്നു. ഇവിടെ, ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ, ധന്യനായ ദമിയെ സർവ്വദേവന്മാരും സ്തുതിക്കുന്നു. ഹേ നരവ്യാഘ്രാ, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ അശ്വമേധയാഗഫലത്തിന് തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 75
गत्वा यत्र महाप्राज्ञ विष्णुना प्रभविष्णुना । पुरा शौचं कृतं राजन हत्वा दैतेयदानवान्
മഹാപ്രാജ്ഞനായ രാജാവേ, ഇതേ ആ തീർത്ഥം—സർവ്വശക്തനായ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു പൂർവ്വം ദൈത്യ-ദാനവരെ വധിച്ച ശേഷം, ലോകസംഗ്രഹത്തിനും ധർമ്മസ്ഥാപനത്തിനുമായി ഇവിടെ വന്ന് ശൗചശുദ്ധി അനുഷ്ഠിച്ച സ്ഥലം.
Verse 76
ततो गच्छेत धर्मज्ञ वसोर्धारामभिष्टृताम् । गमनादेव तस्यां हि हयमेधफलं लभेत्,धर्मज्ञ! वहाँसे वसुधारातीर्थमें जाय, जो सबके द्वारा प्रशंसित है। वहाँ जानेमात्रसे अश्वमेधयज्ञका फल मिलता है
അതിനുശേഷം, ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ, എല്ലാവരും പ്രശംസിക്കുന്ന വസോധാരാ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം. അവിടെ പോകുന്നതുമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ അശ്വമേധയാഗഫലം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 77
स्नात्वा कुरुवरश्रेष्ठ प्रयतात्मा समाहित: । तर्प्य देवान् पितृश्चैव विष्णुलोके महीयते
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കുരുവരശ്രേഷ്ഠാ, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധനായി, സ്വയംനിയന്ത്രിതനായി സമാഹിതചിത്തത്തോടെ ദേവന്മാർക്കും പിതൃക്കൾക്കും തർപ്പണം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ വിഷ്ണുലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുകയും ഉറച്ച നിലയിൽ പ്രതിഷ്ഠിതനാകുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 78
तीर्थ चात्र सर: पुण्यं वसूनां भरतर्षभ । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च वसूनां सम्मतो भवेत्
ഇവിടെ, ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, വസുക്കളുടെ പുണ്യതീർത്ഥമായ ഒരു വിശുദ്ധ തടാകമുണ്ട്. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് അതിലെ ജലം പാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ വസുദേവതകൾക്ക് പ്രിയനും മാന്യനും ആകുന്നു.
Verse 79
सिन्धूत्तममिति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् । तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ लभेद् बहु सुवर्णकम्
അവിടെയേ ‘സിന്ധൂത്തമം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ, സർവ്വപാപനാശിനിയായ ഒരു തീർത്ഥമുണ്ട്. നരശ്രേഷ്ഠാ, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ ധാരാളം സ്വർണം ലഭിക്കും.
Verse 80
भद्रतुड्गं समासाद्य शुचि: शीलसमन्वित: । ब्रद्मलोकमवाप्रोति गति च परमां व्रजेत्,भद्रतुंगतीर्थमें जाकर पवित्र एवं सुशील पुरुष ब्रह्मलोकमें जाता और वहाँ उत्तम गति पाता है
ഭദ്രതുങ്ഗം എന്ന തീർത്ഥത്തിലെത്തി, ശുചിയും ശീലസമ്പന്നനുമായ മനുഷ്യൻ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കുകയും പരമഗതിയിലേക്കു പോകുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 81
कुमारिकाणां शक्रस्य तीर्थ सिद्धनिषेवितम् । तत्र स्नात्वा नर: क्षिप्रं स्वर्गलोकमवाप्लनुयात्
ഇത് ശക്രന്റെ ‘കുമാരികകൾ’ എന്ന തീർത്ഥമാണ്; സിദ്ധന്മാർ സേവിക്കുന്നതു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ शीഘ്രം സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 82
रेणुकायाश्न तत्रैव तीर्थ सिद्धनिषेवितम् । तत्र स्नात्वा भवेद् विप्रो निर्मलश्चन्द्रमा यथा
അവിടെയേ റേണുകയുടെ തീർത്ഥവും ഉണ്ട്; സിദ്ധന്മാർ സേവിക്കുന്നതു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ ബ്രാഹ്മണൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ നിർമലനാകും.
Verse 83
अथ पउज्चनदं गत्वा नियतो नियताशन: । पज्चयज्ञानवाप्रोति क्रमशो येडनुकीर्तिता:
അനന്തരം പഞ്ചനദ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് ചെന്നു, ആചാരത്തിൽ നിയന്ത്രിതനും ആഹാരത്തിൽ സംയമിതനുമായ മനുഷ്യൻ ശാസ്ത്രങ്ങൾ ക്രമമായി എണ്ണിപ്പറയുന്ന പഞ്ചമഹായജ്ഞങ്ങളുടെ പുണ്യഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 84
ततो गच्छेत राजेन्द्र भीमाया: स्थानमुत्तमम् । तत्र स्नात्वा तु योन्यां वै नरो भरतसत्तम
അതിനുശേഷം, ഹേ രാജേന്ദ്ര, ഭീമയുടെ ഉത്തമസ്ഥാനത്തേക്ക് പോകണം. ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠ, അവിടെ യോനി-തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ ‘ദേവിയുടെ പുത്രൻ’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു।
Verse 85
देव्या: पुत्रो भवेद् राज॑स्तप्तकुण्डलविग्रह: । गवां शतसहस्रस्य फल प्राप्रोति मानव:
ഹേ രാജൻ, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ ദേവിയുടെ പുത്രനെന്നപോലെ ആകുന്നു; അവന്റെ ദേഹകാന്തി തപ്തസ്വർണ്ണകുണ്ഡലങ്ങളെപ്പോലെ ദീപ്തമാകും. ആ തീർത്ഥം ആശ്രയിച്ചാൽ ലക്ഷ ഗോദാനത്തിനുതുല്യമായ പുണ്യഫലം ലഭിക്കും।
Verse 86
श्रीकुण्डं तु समासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । पितामहं नमस्कृत्य गोसहस्रफलं लभेत्
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായ ശ്രീകുണ്ഡത്തിലെത്തി പിതാമഹനെ (ബ്രഹ്മാവിനെ) നമസ്കരിച്ചാൽ ആയിരം ഗോദാനത്തിന്റെ ഫലം ലഭിക്കും।
Verse 87
त्रिभुवनविख्यात श्रीकुण्डमें जाकर ब्रह्माजीको नमस्कार करनेसे सहस्नर गोदानका फल प्राप्त होता है ।।
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ത്രിഭുവനപ്രസിദ്ധമായ ശ്രീകുണ്ഡത്തിൽ ചെന്നു ബ്രഹ്മാവിനെ നമസ്കരിച്ചാൽ ആയിരം ഗോദാനത്തിന്റെ ഫലം ലഭിക്കും. തുടർന്ന്, ഹേ ധർമജ്ഞ, പരമോത്തമവും നിർമലവുമായ ‘വിമല’ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുക; അവിടെ ഇന്നും സ്വർണ്ണ-രജതവർണ്ണമുള്ള മത്സ്യങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു।
Verse 88
तत्र स्नात्वा नर: क्षिप्रं वासवं लोकमाप्नुयात् । सर्वपापविशुद्धात्मा गच्छेत परमां गतिम्
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ വേഗത്തിൽ വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) ലോകം പ്രാപിക്കുന്നു. സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു അന്തഃകരണം ശുദ്ധിയായി പരമഗതിയിലേക്കു പോകുന്നു.
Verse 89
वितस्तां च समासाद्य संतर्प्य पितृदेवता: । नर: फलमवाप्रोति वाजपेयस्य भारत,भारत! वितस्तातीर्थ (झेलम)-में जाकर वहाँ देवताओं और पितरोंका तर्पण करनेसे मनुष्यको वाजपेययज्ञका फल प्राप्त होता है
ഹേ ഭാരതാ! വിതസ്താ നദിയെ സമീപിച്ച് അവിടെ ദേവന്മാർക്കും പിതൃദേവതകൾക്കും തർപ്പണം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ വാജപേയ യാഗഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 90
काश्मीरेष्वेव नागस्य भवन तक्षकस्य च । वितस्ताख्यमिति ख्यातं सर्वपापप्रमोचनम्,काश्मीरमें ही नागराज तक्षकका वितस्ता नामसे प्रसिद्ध भवन है, जो सब पापोंका नाश करनेवाला है
കാശ്മീരത്തിൽ തന്നെയാണ് നാഗരാജൻ തക്ഷകന്റെ വാസസ്ഥലം; അത് ‘വിതസ്താ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധവും സർവ്വപാപപ്രമോചനകരവുമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 91
तत्र स्नात्वा नरो नूनं वाजपेयमवाप्नुयात् । सर्वपापविशुद्धात्मा गच्छेच्च परमां गतिम्,वहाँ स्नान करनेसे मनुष्य निश्चय ही वाजपेययज्ञका फल प्राप्त करता है और सब पापोंसे शुद्ध हो उत्तम गतिका भागी होता है
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ നിശ്ചയമായി വാജപേയ യാഗഫലം പ്രാപിക്കുന്നു; സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു ശുദ്ധാത്മാവായി പരമഗതിയിലേക്കു പോകുന്നു.
Verse 92
ततो गच्छेत वडवां त्रिषु लोकेषु विश्रुताम् पश्चिमायां तु संध्यायामुपस्पृश्य यथाविधि
അതിനുശേഷം ത്രിലോകപ്രസിദ്ധമായ വഡവാ തീർത്ഥത്തിലേക്കു പോകണം. പാശ്ചാത്യ സന്ധ്യാകാലത്ത് വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത് ആചമനം നടത്തി, യഥാശക്തി അഗ്നിദേവന് ചരു ഹവിസ്സ് അർപ്പിക്കണം. അവിടെ പിതൃന്മാരുടെ നിമിത്തം നൽകിയ ദാനം അക്ഷയമാണെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.
Verse 93
चरुं सप्तार्चिषे राजन् यथाशक्ति निवेदयेत् । पितृणामक्षयं दानं प्रवदन्ति मनीषिण:
ഹേ രാജാവേ, യഥാശക്തി സപ്താർചിഷ് അഗ്നിയിൽ ചരു സമർപ്പിക്കണം. പിതൃകൾക്കായി നൽകിയ ദാനം അക്ഷയമാകുമെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.
Verse 94
ऋषय: पितरो देवा गन्धर्वाप्सरसां गणा: । गुहाका: किन्नरा यक्षा: सिद्धा विद्याधरा नरा:
ഋഷികൾ, പിതൃകൾ, ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവ-അപ്സരസ്സുകളുടെ സംഘങ്ങൾ, ഗുഹ്യകർ, കിന്നരർ, യക്ഷർ, സിദ്ധർ, വിദ്യാധരർ, മനുഷ്യർ—
Verse 95
राक्षसा दितिजा रुद्रा ब्रह्मा च मनुजाधिप । नियत: परमां दीक्षामास्थायाब्दसहस््रिकीम्
ഹേ മനുഷ്യാധിപാ, രാക്ഷസരും ദിതിജ ദൈത്യരും രുദ്രന്മാരും ബ്രഹ്മാവും പോലും—നിയമസംയമത്തോടെ—ആയിരം വർഷത്തേക്കുള്ള പരമദീക്ഷ സ്വീകരിക്കുന്നു.
Verse 96
विष्णो: प्रसादन कुर्वश्चरुं च श्रपयंस्तथा । सप्तभि: सप्तभिश्वैव ऋग्भिस्तुष्टाव केशवम्
വിഷ്ണുവിന്റെ പ്രസാദം തേടി അദ്ദേഹം ചരു ഒരുക്കി വിധിപ്രകാരം പാകം ചെയ്തു; പിന്നെ ഋഗ്വേദത്തിലെ ഏഴ്-ഏഴ് മന്ത്രങ്ങളാൽ കേശവനെ സ്തുതിച്ചു.
Verse 97
राजन! वहाँ देवता, ऋषि, पितर, गन्धर्व, अप्सरा, गुह्क, किन्नर, यक्ष, सिद्ध, विद्याधर, मनुष्य, राक्षस, दैत्य, रुद्र और ब्रह्मा--इन सबने नियमपूर्वक सहस्र वर्षोंके लिये उत्तम दीक्षा ग्रहण करके भगवान् विष्णुकी प्रसन्नताके लिये चरु अर्पण किया। ऋग्वेदके सात-सात मन्त्रोंद्वारा सबने चरुकी सात-सात आहुतियाँ दीं और भगवान् केशवको प्रसन्न किया ।। ९४ -7९%६ || ददावष्टगुणैश्वर्य तेषां तुष्टस्तु केशव: । यथाभिलषितानन्यान् कामान् दत्त्वा महीपते,उनपर प्रसन्न होकर भगवानने उन्हें अष्टगुण-ऐश्वर्य अर्थात् अणिमा आदि आठ सिद्धियाँ प्रदान कीं। महाराज! तत्पश्चात् उनकी इच्छाके अनुसार अन्यान्य वर देकर भगवान् केशव वहाँसे उसी प्रकार अन्तर्धान हो गये, जैसे मेघोंकी घटामें बिजली तिरोहित हो जाती है। भारत! इसीलिये वह तीर्थ तीनों लोकोंमें सप्तचरुके नामसे विख्यात है। वहाँ अग्निके लिये दिया हुआ चरु एक लाख गोदान, सौ राजसूययज्ञ और सहस्र अश्वमेधयज्ञसे भी अधिक कल्याणकारी है। राजेन्द्र! वहाँसे लौटकर रुद्रपद नामक तीर्थमें जाय। वहाँ महादेवजीकी पूजा करके तीर्थयात्री पुरुष अश्वमेधका फल पाता है
ഘൂളസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, അവിടെ ദേവന്മാർ, ഋഷികൾ, പിതൃകൾ, ഗന്ധർവന്മാർ, അപ്സരസ്സുകൾ, ഗുഹ്യകർ, കിന്നരർ, യക്ഷർ, സിദ്ധർ, വിദ്യാധരർ, മനുഷ്യർ, രാക്ഷസർ, ദൈത്യർ, രുദ്രന്മാർ, ബ്രഹ്മാവും—ഇവരെല്ലാം നിയമപൂർവം ആയിരം വർഷത്തേക്കുള്ള ഉത്തമദീക്ഷ സ്വീകരിച്ച് ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിനെ പ്രസന്നമാക്കാൻ ചരു സമർപ്പിച്ചു. ഋഗ്വേദത്തിലെ ഏഴ്-ഏഴ് മന്ത്രങ്ങളാൽ ഓരോരുത്തരും ചരുവിന്റെ ഏഴ്-ഏഴ് ആഹുതികൾ അർപ്പിച്ച് കേശവനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി. തൃപ്തനായ കേശവൻ അവർക്കു അണിമാദി അഷ്ടസിദ്ധിരൂപ ഐശ്വര്യം നൽകി; പിന്നെ, ഹേ മഹീപതേ, അവർ ആഗ്രഹിച്ച മറ്റു വരങ്ങളും നൽകി, മേഘക്കൂട്ടത്തിൽ മിന്നൽ മറയുന്നതുപോലെ അവിടെയേ അന്തർധാനം ചെയ്തു. അതുകൊണ്ട് ആ തീർത്ഥം ത്രിലോകങ്ങളിലും ‘സപ്തചരു’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. അവിടെ അഗ്നിയിൽ ചരു-ഹോമം ചെയ്യുന്നത് ലക്ഷ ഗോദാനം, നൂറ് രാജസൂയം, ആയിരം അശ്വമേധം എന്നിവയെക്കാളും അധികം കല്യാണകരമെന്ന് ശ്രുതി പറയുന്നു. അവിടെ നിന്ന് മടങ്ങി ‘രുദ്രപദ’ എന്ന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം; അവിടെ മഹാദേവനെ പൂജിച്ചാൽ തീർത്ഥയാത്രികന് അശ്വമേധഫലം ലഭിക്കും.
Verse 98
तत्रैवान्तर्दथे देवो विद्युदभ्रेषु वै यथा । नाम्ना सप्तचरुं तेन ख्यातं लोकेषु भारत
അവിടെയേ ദേവൻ മേഘക്കൂട്ടത്തിനുള്ളിൽ മിന്നൽ മറയുന്നതുപോലെ അദൃശനായി. ഹേ ഭാരതാ! അതുകൊണ്ടുതന്നെ ആ തീർത്ഥം മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ‘സപ്തചരു’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി.
Verse 99
गवां शतसहस्रेण राजसूयशतेन च । अश्वमेधसहस्रेण श्रेयान् सप्तार्चिषे चरु:
ഒരു ലക്ഷം ഗോദാനം, നൂറ് രാജസൂയയാഗം, ആയിരം അശ്വമേധയാഗം എന്നിവയെക്കാളും ‘സപ്താർചിഷ്’ അഗ്നിക്കായി ഇവിടെ അർപ്പിക്കുന്ന ചരു കൂടുതൽ ശ്രേയസ്കരമാണ്.
Verse 100
ततो निवृत्तो राजेन्द्र रुद्रे पदमथाविशेत् । अर्चयित्वा महादेवमश्वमेधफलं लभेत्
പിന്നീട്, ഹേ രാജേന്ദ്രാ! അവിടെ നിന്ന് മടങ്ങി ‘രുദ്രപദ’ എന്ന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കണം. അവിടെ മഹാദേവനെ ആരാധിച്ചാൽ അശ്വമേധയാഗഫലം ലഭിക്കും.
Verse 101
मणिमन्तं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहित: । एकरात्रोषितो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत्
ഹേ രാജൻ! ഏകാഗ്രചിത്തനായ ബ്രഹ്മചാരി മണിമന്തം എന്ന തീർത്ഥത്തിലെത്തി അവിടെ ഒരു രാത്രി പാർത്താൽ അഗ്നിഷ്ടോമയാഗഫലം ലഭിക്കും.
Verse 102
अथ गच्छेत राजेन्द्र देविकां लोकविश्रुताम् । प्रसूतिर्यत्र विप्राणां श्रूयते भरतर्षभ,भरतवंशशिरोमणे! राजेन्द्र! वहाँसे लोकविख्यात देविकातीर्थकी यात्रा करे, जहाँ ब्राह्मणोंकी उत्पत्ति सुनी जाती है
അതിനുശേഷം, ഹേ രാജേന്ദ്രാ! ലോകവിഖ്യാതമായ ‘ദേവികാ’ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം—ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! അവിടെ ബ്രാഹ്മണരുടെ പ്രസൂതി (ഉദ്ഭവം) ശ്രുതിയാകെ കേൾക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 103
त्रिशूलपाणे: स्थान च त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । देविकायां नर: स्नात्वा समभ्यर्च्य महेश्वरम्
അവിടെ ത്രിശൂലപാണിയായ ഭഗവാൻ ശിവന്റെ സ്ഥാനം ഉണ്ട്; അത് മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമാണ്. ദേവികാ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് മഹേശ്വരനെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചാൽ, യജ്ഞഫലം ലഭിക്കുന്നു—സ്വലക്ഷ്യങ്ങളിൽ സിദ്ധിയും ധർമ്മകർമ്മഫലസമൃദ്ധിയും പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 104
यथाशक्ति चरूं तत्र निवेद्य भरतर्षभ । सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य लभते फलम्
ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! അവിടെ യഥാശക്തി ചരു നിവേദ്യം അർപ്പിച്ചാൽ, സർവ്വകാമസിദ്ധിയാൽ സമൃദ്ധമായ യജ്ഞഫലം മനുഷ്യൻ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 105
कामाख्य॑ तत्र रुद्रस्य तीर्थ देवनिषेवितम् । तत्र स्नात्वा नरः क्षिप्रं सिद्धि प्राप्रोति भारत
അവിടെ രുദ്രന്റെ (ശിവന്റെ) ‘കാമാഖ്യ’ എന്ന ദേവന്മാർ സേവിക്കുന്ന തീർത്ഥമുണ്ട്. ഹേ ഭാരതാ! അതിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ शीഘ്രം സിദ്ധി—മനോരഥപൂർത്തി—പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 106
यजनं याजनं चैव तथैव ब्रह्म बालुकाम् । पुष्पाम्भश्न उपस्पृश्य न शोचेन्मरणं गत:
അവിടെ യജനം ചെയ്യുകയും യാജനം നടത്തുകയും, അതുപോലെ വേദസ്വാധ്യായം ചെയ്യുകയും; അല്ലെങ്കിൽ അവിടത്തെ മണൽ, പുഷ്പം, ജലം എന്നിവ സ്പർശിച്ച് മരണം പ്രാപിച്ചാലും, അവൻ ശോകത്തിൽ പതിക്കുകയില്ല—ശോകാതീതനാകും.
Verse 107
अर्धयोजनविस्तारा पञचयोजनमायता | एतावती वेदिका तु पुण्या देवर्षिसेविता,वहाँ पाँच योजन लंबी और आधा योजन चौड़ी पवित्र वेदिका है, जिसका देवता तथा ऋषि-मुनि भी सेवन करते हैं
അവിടെ അഞ്ചു യോജന നീളവും അർദ്ധ യോജന വീതിയുമുള്ള ഒരു പുണ്യവേദികയുണ്ട്; അതിനെ ദേവന്മാരും ദേവർഷിമാരും പോലും സേവിക്കുന്നു.
Verse 108
ततो गच्छेत धर्मज्ञ दीर्घसत्रं यथाक्रमम् । तत्र ब्रह्मादयो देवा: सिद्धाश्ष परमर्षय:
അതിനുശേഷം, ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ, ക്രമാനുസൃതമായി ദീർഘസത്രം എന്ന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം. അവിടെ ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും വസിക്കുന്നു.
Verse 109
धर्मज्ञ! वहाँसे क्रमश: “दीर्घसत्र” नामक तीर्थमें जाय। वहाँ ब्रह्मा आदि देवता, सिद्ध और महर्षि रहते हैं ।।
ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ! അവിടെ നിന്ന് ക്രമാനുസൃതമായി ‘ദീർഘസത്ര’ എന്ന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുക. അവിടെ ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും മഹർഷിമാരും വസിക്കുന്നു. ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ച, നിയന്ത്രിതവ്രതന്മാരായവർ നിയമപ്രകാരം വ്രതം പാലിച്ചു ദീർഘസത്രത്തെ ഉപാസിക്കുന്നു.
Verse 110
गमनादेव राजेन्द्र दीर्घसत्रमरिंदम । राजसूयाश्चदमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति भारत,शत्रुओंका दमन करनेवाले भरतवंशी राजेन्द्र! वहाँकी यात्रा करने मात्रसे मनुष्य राजसूय और अश्वमेध यज्ञोंक समान फल पाता है
ഹേ രാജേന്ദ്രാ, ശത്രുദമനനായ ഭരതവംശജാ! ദീർഘസത്രത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര മാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ മനുഷ്യൻ രാജസൂയവും അശ്വമേധവും ചെയ്തതിനു തുല്യമായ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 111
ततो विनशनं गच्छेन्नियतो नियताशन: । गच्छत्यन्तर्हिता यत्र मेरुपूछले सरस्वती
അതിനുശേഷം, നിയന്ത്രിതനായി നിയന്ത്രിതാഹാരം സ്വീകരിച്ച് വിനശന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം; അവിടെ മേരുപൂചല പ്രദേശത്ത് സരസ്വതി അന്തർഹിതയായി ഒഴുകുന്നു.
Verse 112
तदनन्तर शौच-संतोषादि नियमोंका पालन और नियमित आहार ग्रहण करते हुए विनशनतीर्थमें जाय, जहाँ मेरुपृष्ठपर रहनेवाली सरस्वती अदृश्य भावसे बहती है ।।
അതിനുശേഷം ശൗചം, സന്തോഷം മുതലായ നിയമങ്ങൾ പാലിച്ച് നിയന്ത്രിതാഹാരം സ്വീകരിച്ച് വിനശന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം; അവിടെ മേരുവിന്റെ പൃഷ്ഠഭാഗത്ത് സരസ്വതി അദൃശ്യമായി ഒഴുകുന്നു. അവിടെ ചമസോദ്ധേദ, ശിവോദ്ധേദ, നാഗോദ്ധേദ എന്നീ തീർത്ഥങ്ങളിൽ സരസ്വതി ദർശനം നൽകുന്നു. ചമസോദ്ധേദയിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ അഗ്നിഷ്ടോമ യാഗഫലം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 113
शिवोद्धेदे नर: स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् । नागोद्धेदे नर: स्नात्वा नागलोकमवाप्नुयात्
ശിവോദ്ധേദ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യന് ആയിരം ഗോദാനത്തിന്റെ ഫലം ലഭിക്കും. നാഗോദ്ധേദ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ അവൻ നാഗലോകം പ്രാപിക്കും.
Verse 114
शशयानं च राजेन्द्र तीर्थमासाद्य दुर्लभम् । शशरूपप्रतिच्छन्ना: पुष्करा यत्र भारत
രാജേന്ദ്രാ! ശശയാനമെന്ന തീർത്ഥം അത്യന്തം ദുർലഭമാണ്. ഹേ ഭാരതാ! അവിടെ പുഷ്കര-തീർത്ഥങ്ങൾ ശശം (മുയൽ) എന്ന രൂപത്തിൽ മറഞ്ഞുകിടക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു.
Verse 115
सरस्वत्यां महाराज अनुसंवत्सरं च ते । दृश्यन्ते भरतश्रेष्ठ वृत्तां वै कार्तिकीं सदा
മഹാരാജാ! ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! സരസ്വതിയിൽ അവ (തീർത്ഥങ്ങൾ) വർഷംതോറും, പ്രത്യേകിച്ച് കാർത്തികീ പൗർണ്ണമിയുടെ സമയത്ത്, എപ്പോഴും ദർശനമാകുന്നു.
Verse 116
तत्र स्नात्वा नरव्याप्र द्योतते शशिवत् सदा । गोसहस्रफलं चैव प्राप्तुयाद् भरतर्षभ
നരവ്യാഘ്രാ! അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ എപ്പോഴും ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തിമാനാകും. ഹേ ഭാരതർഷഭാ! ആയിരം ഗോദാനത്തിന്റെ ഫലവും അവന് ലഭിക്കും.
Verse 117
कुमारकोटिमासाद्य नियत: कुरुनन्दन । तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रत:,कुरुनन्दन! वहाँसे कुमारकोटितीर्थमें जाकर वहाँ नियमपूर्वक स्नान करे और देवता तथा पितरोंके पूजनमें तत्पर रहे
കുരുനന്ദനാ! കുമാരകോടി തീർത്ഥത്തിലെത്തി നിയമാനുസൃതമായി അവിടെ അഭിഷേകസ്നാനം ചെയ്യണം; ദേവന്മാരുടെയും പിതൃകളുടെയും അർച്ചന-പൂജനങ്ങളിൽ നിരതനായിരിക്കണം.
Verse 118
गवामयुतमाप्रोति कुलं चैव समुद्धरेत् । ततो गच्छेत धर्मज्ञ रुद्रकोटिं समाहित:
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—“ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ മനുഷ്യന് പത്തായിരം ഗോദാനത്തിന്റെ ഫലത്തോടു തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കുകയും തന്റെ കുലവും ഉദ്ധരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യും. പിന്നെ, ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ, ഏകാഗ്രചിത്തനായി രുദ്രകോടിയിലേക്കു പോകണം. മഹാരാജാ, രുദ്രകോടി എന്നത് ആ സ്ഥലമാണ്; പുരാതനകാലത്ത് ഒരു കോടി മുനിമാർ മഹാഹർഷത്തിൽ നിറഞ്ഞ് ഭഗവാൻ രുദ്രന്റെ ദർശനാഭിലാഷത്തോടെ അവിടെ വന്നുകൂടിയിരുന്നു. ഹേ ഭാരതവംശജാ, ‘വൃഷഭധ്വജനായ പ്രഭുവിനെ ആദ്യം ഞാൻ ദർശിക്കും—ഞാനേ’ എന്ന നിശ്ചയത്തോടെ ആ മഹർഷിമാർ ആ സ്ഥലത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു।”
Verse 119
पुरा यत्र महाराज मुनिकोटि: समागता । हर्षेण महताविष्टा रुद्रदर्शनकाड्क्षया
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—“മഹാരാജാ, പുരാതനകാലത്ത് ഒരു സ്ഥലത്ത് ഒരു കോടി മുനിമാർ സമാഗമിച്ചിരുന്നു. അവർ മഹാഹർഷത്തിൽ ആവിഷ്ടരായി രുദ്രദർശനാഭിലാഷം കൊണ്ടിരുന്നു. ഏകാഗ്രഭക്തിയോടെ അവർ അവിടെ എത്തി, ഓരോരുത്തനും ‘വൃഷഭധ്വജനായ പ്രഭുവിനെ ആദ്യം ഞാൻ ദർശിക്കും’ എന്നു നിശ്ചയിച്ചു।”
Verse 120
अहं पूर्वमहं पूर्व द्रक्ष्यामि वृषभध्वजम् । एवं सम्प्रस्थिता राजन्नषय: किल भारत
“ഞാൻ ആദ്യം—അതെ, ഞാനേ ആദ്യം—വൃഷഭധ്വജനായ (ശിവനെ) ദർശിക്കും.” ഹേ രാജാ, ഹേ ഭാരതവംശജാ, ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ച് ആ ഋഷിമാർ ഒരുമിച്ച് പുറപ്പെട്ടു; ഈ മത്സരമോ ലാഭലോലതയിൽ നിന്നല്ല—ദേവദർശനത്തിനുള്ള തീക്ഷ്ണ ആകാംക്ഷയിൽ നിന്നായിരുന്നു.
Verse 121
ततो योगेश्वरेणापि योगमास्थाय भूपते । तेषां मन्युप्रणाशार्थमृषीणां भावितात्मनाम्
അപ്പോൾ, ഹേ ഭൂപതേ, യോഗേശ്വരനായ ഭഗവാൻ ശിവനും യോഗസമാധിയെ ആശ്രയിച്ചു. ആ ഭാവിതാത്മാക്കളായ ഋഷികളുടെ കോപവും ദുഃഖവും ശമിപ്പാൻ മഹാദേവൻ അനവധി ശിവലിംഗങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു; അവ എല്ലാരുടെയും മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അതിനാൽ ഓരോ ഋഷിക്കും വേറേവേറെ പ്രഭുദർശനം ലഭിച്ചു. ശുദ്ധചിത്ത തപസ്വികളുടെ ഉത്തമ ഭക്തിയിൽ സന്തുഷ്ടനായ മഹാദേവൻ അവർക്കു വരം നൽകി.
Verse 122
सृष्टा कोटीति रुद्राणामृषीणामग्रत: स्थिता । मया पूर्वतरं दृष्ट इति ते मेनिरे पृथक्
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—“ഋഷികളുടെ മുന്നിൽ രുദ്രന്റെ ഒരു കോടി രൂപങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ഓരോരുത്തനും വേറേവേറെ ‘ഞാനാണ് ആദ്യം ദർശിച്ചത്’ എന്നു കരുതി. പിന്നെ, ഹേ ഭൂപതേ, യോഗേശ്വരനായ ശംഭു യോഗസമാധിയെ ആശ്രയിച്ച് ആ ശുദ്ധാത്മ ഋഷികളുടെ ദുഃഖവും കോപവും ശമിപ്പാൻ അനവധി ശിവലിംഗങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു; അവ എല്ലാരുടെയും മുന്നിൽ നിലകൊണ്ടു. ഇങ്ങനെ ഓരോ ഋഷിക്കും പ്രത്യേക ദർശനം ലഭിച്ചു. ശുദ്ധചിത്ത തപസ്വികളുടെ ഭക്തിയിൽ സന്തുഷ്ടനായ മഹാദേവൻ അവർക്കു വരം നൽകി।”
Verse 123
तेषां तुष्टो महादेवो मुनीनां भावितात्मनाम् | भक््त्या परमया राजन वर तेषां प्रदिष्टवान्
രാജാവേ! ഭാവിതാത്മാക്കളായ ആ മുനികളുടെ പരമഭക്തിയിൽ സന്തുഷ്ടനായ മഹാദേവൻ അവർക്കു വരം നൽകി. യോഗേശ്വരനായ ഭഗവാൻ ശിവൻ അവരുടെ ദുഃഖശാന്തിക്കായി കോടിക്കണക്കിന് ശിവലിംഗങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തി; അതിനാൽ ഓരോ ഋഷിക്കും വേറേവേറെ ഭഗവാന്റെ സാക്ഷാത് ദർശനം ലഭിച്ചു.
Verse 124
अद्य प्रभृति युष्माकं धर्मवृद्धिर्भविष्यति | तत्र स्नात्वा नरव्याप्र रुद्रकोट्यां नर: शुचि:
ഇന്നുമുതൽ നിങ്ങളുടെ ധർമ്മവൃദ്ധി നിശ്ചയമായും ഉണ്ടാകും. നരവ്യാഘ്രാ! രുദ്രകോടിയിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ ശുദ്ധനാകും.
Verse 125
ततो गच्छेत राजेन्द्र संगमं लोकविश्रुतम्
അതിനു ശേഷം, രാജേന്ദ്രാ! ലോകവിഖ്യാതമായ ആ സംഗമത്തിലേക്ക് പോകണം.
Verse 126
सरस्वत्या महापुण्यं केशवं समुपासते । यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्न॒ तपोधना:
സരസ്വതിയുടെ തീരത്തുള്ള ആ മഹാപുണ്യ പ്രദേശത്ത് കേശവനെ ഉപാസിക്കുന്നു; അവിടെ ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരും തപോധനരായ ഋഷിമാരും സന്നിഹിതരാണ്.
Verse 127
राजेन्द्र! तदनन्तर परम पुण्यमय लोकविख्यात सरस्वतीसंगमतीर्थमें जाय, जहाँ ब्रह्मा आदि देवता और तपस्याके धनी महर्षि भगवान् केशवकी उपासना करते हैं ।।
രാജേന്ദ്രാ! അതിനുശേഷം പരമപുണ്യവും ലോകവിഖ്യാതവുമായ സരസ്വതി-സംഗമ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുക; അവിടെ ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരും തപോധനരായ മഹർഷിമാരും ഭഗവാൻ കേശവനെ ഉപാസിക്കുന്നു. രാജേന്ദ്രാ! ചൈത്ര ശുക്ല ചതുര്ദശിയ്ക്ക് ജനങ്ങൾ പ്രത്യേകമായി അവിടെ എത്തുന്നു. നരവ്യാഘ്രാ! അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ ധാരാളം സ്വർണം ലഭിക്കും; കൂടാതെ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും അന്തഃകരണം ശുദ്ധമായി മനുഷ്യൻ ബ്രഹ്മലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 128
ऋषीणां यत्र सत्राणि समाप्तानि नराधिप । तत्रावसानमासाद्य गोसहस्रफलं लभेत्,नरेश्वर! जहाँ ऋषियोंके सत्र समाप्त हुए हैं, वहाँ अवसानतीर्थमें जाकर मनुष्य सहस्र गोदानका फल पाता है
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരാധിപാ! ഋഷികളുടെ സത്രങ്ങൾ സമാപ്തമായ സ്ഥലത്ത് ‘അവസാന’ എന്ന തീർത്ഥത്തിലെത്തി പോകുന്നവന് ആയിരം ഗോദാനം ചെയ്തതിനു തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കും।
Verse 306
न वै योनौ प्रजायते स्नातास्तीर्थे महात्मन: । उसीसे विद्वान् पुरुष अश्वमेधयज्ञका फल पाता है। नृपश्रेष्ठ! ब्राह्मण
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നൃപശ്രേഷ്ഠാ! ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത മഹാത്മാക്കൾ പിന്നെ യാതൊരു യോനിയിലും ജനിക്കുകയില്ല. ആ സ്നാനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ പണ്ഡിതൻ അശ്വമേധയാഗഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. ഹേ രാജശ്രേഷ്ഠാ! ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ, ശൂദ്രൻ—ആരായാലും ബ്രഹ്മതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ പുനർജന്മബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും।
Verse 316
प्राप्रुयात् स नरो लोकान् ब्रह्मण: सदने$क्षयान् | विशेषतः कार्तिकमासकी पूर्णिमाको जो पुष्करतीर्थमें स्नानके लिये जाता है, वह मनुष्य ब्रह्मधाममें अक्षय लोकोंको प्राप्त होता है
അവൻ ബ്രഹ്മന്റെ സദനത്തിലെ അക്ഷയ ലോകങ്ങളെ പ്രാപിക്കുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് കാർത്തികമാസത്തിലെ പൗർണ്ണമിദിനത്തിൽ പുഷ്കരതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനത്തിനായി പോകുന്നവൻ ബ്രഹ്മധാമത്തിലെ അവിനാശി ലോകങ്ങളെ നേടുന്നു।
Verse 333
पुष्करे स्नातमात्रस्य सर्वमेव प्रणश्यति । स्त्री अथवा पुरुषने जन्मसे लेकर वर्तमान अवस्थातक जितने भी पाप किये हैं, पुष्करतीर्थमें स्नान करनेमात्रसे वे सब पाप नष्ट हो जाते हैं
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—പുഷ്കരത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്തമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ എല്ലാ പാപവും നശിക്കുന്നു. സ്ത്രീയായാലും പുരുഷനായാലും, ജനനം മുതൽ ഇപ്പോഴുവരെ ചെയ്ത പാപങ്ങൾ എല്ലാം പുഷ്കരതീർത്ഥസ്നാനത്തോടെ മാഞ്ഞുപോകുന്നു।
Verse 353
क्रतून् सर्वानिवाप्नोति ब्रह्मलोक॑ स गच्छति । पुष्करमें पवित्रतापूर्वक संयम-नियमके साथ बारह वर्षोतक निवास करके मानव सम्पूर्ण यज्ञोंका फल पाता और ब्रह्मलोकको जाता है
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—പുഷ്കരത്തിൽ ശുദ്ധിയോടെ, സംയമവും നിയമാനുഷ്ഠാനങ്ങളും പാലിച്ച് പന്ത്രണ്ടു വർഷം വസിക്കുന്നവൻ എല്ലാ യാഗങ്ങളുടെയും ഫലം പ്രാപിക്കുകയും (അവസാനം) ബ്രഹ്മലോകത്തെത്തുകയും ചെയ്യും।
Verse 513
समृद्धमसपत्नं च श्रिया युक्त नरोत्तम: । वहाँ भगवान् शिवका निकटसे दर्शन करके नरश्रेष्ठ यात्री एक हजार गोदानका फल पाता है और महादेवजीके प्रसादसे वह गणोंका आधिपत्य प्राप्त कर लेता है
അവിടെ ഭഗവാൻ ശിവനെ സമീപത്തിൽ ദർശിച്ച നരശ്രേഷ്ഠനായ തീർത്ഥയാത്രികൻ ആയിരം ഗോദാനത്തിന്റെ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു; മഹാദേവന്റെ പ്രസാദത്താൽ ഗണങ്ങളുടെ അധിപത്യവും ലഭിക്കുന്നു—അത് മഹാസമൃദ്ധിയും ലക്ഷ്മിയും നിറഞ്ഞതും ശത്രുജനിത തടസ്സങ്ങളില്ലാത്തതുമാകുന്നു.
Verse 531
तत्राभिगम्य चेशानं गोसहस्रफलं लभेत् | महादेवप्रसादाच्च गाणपत्यं च विन्दति
അവിടെ ചെന്നു ഈശാനനെ (ശിവനെ) സമീപിച്ചാൽ ആയിരം ഗോദാനത്തിന്റെ ഫലം ലഭിക്കും; മഹാദേവന്റെ പ്രസാദത്താൽ ഗണപത്യവും—ഗണങ്ങളിൽ പദവും അധികാരവും—പ്രാപിക്കും.
Verse 533
अग्निष्टोममवाप्रोति विमान चाधिरोहति । इन्द्रियोंको काबूमें रखकर ब्रह्मचर्यका पालन करते हुए दक्षिण समुद्रकी यात्रा करनेसे मनुष्य अग्निष्टोमयज्ञका फल और विमानपर बैठनेका सौभाग्य पाता है
ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച് ബ്രഹ്മചര്യം പാലിച്ചുകൊണ്ട് ദക്ഷിണസമുദ്രത്തിലേക്ക് തീർത്ഥയാത്ര ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ അഗ്നിഷ്ടോമയാഗത്തിന്റെ ഫലവും, വിമാനം കയറുന്ന ഭാഗ്യവും പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 583
देवतानां मुखं वीर ज्वलनो5निलसारथि: । राजेन्द्र! तदनन्तर उत्तम प्रभासतीर्थमें जाय। वीर! उस तीर्थमें देवताओंके मुखस्वरूप भगवान् अग्निदेव, जिनके सारथि वायु हैं, सदा निवास करते हैं
വീരാ! വായു സാരഥിയായ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിദേവൻ തന്നെയാണ് ദേവന്മാരുടെ ‘മുഖം’. രാജേന്ദ്രാ! ഇതിന് ശേഷം ഉത്തമമായ പ്രഭാസതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുക. വീരാ! ആ തീർത്ഥത്തിൽ ദേവന്മാരുടെ മുഖസ്വരൂപനായ ഭഗവാൻ അഗ്നി—വായു സാരഥിയായവൻ—സദാ വസിക്കുന്നു.
Verse 596
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्रोति मानव: । उस तीर्थमें स्नान करके शुद्ध एवं संयत चित्त हो मानव अतिरात्र और अमग्निष्टोम यज्ञोंका फल पाता है
മനുഷ്യൻ അഗ്നിഷ്ടോമവും അതിരാത്രവും എന്ന രണ്ടു യാഗങ്ങളുടെ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധനായി, സംയതചിത്തനായി, അഗ്നിഷ്ടോമ-അതിരാത്ര യാഗങ്ങളോടു തുല്യമായ ഫലം നേടുന്നു.
Verse 1243
अश्वमेधमवाप्रोति कुलं चैव समुद्धरेत् । महर्षियो! आजसे तुम्हारे धर्मकी उत्तरोत्तर वृद्धि होती रहेगी। नरश्रेष्ठ) उस रुद्रकोटिमें स्नान करके शुद्ध हुआ मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता और अपने कुलका उद्धार कर देता है
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു— ഈ രുദ്രകോടിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധനായ മനുഷ്യൻ അശ്വമേധയാഗഫലം പ്രാപിക്കുകയും തന്റെ കുലത്തെ ഉദ്ധരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മഹർഷിമാരേ! ആജസാ, നിന്റെ ധർമ്മം ഉത്തരോത്തരമായി വർധിക്കട്ടെ. നരശ്രേഷ്ഠാ! ഇവിടെ സ്നാനശുദ്ധി നേടിയവൻ അശ്വമേധഫലം നേടി തന്റെ വംശത്തെ ഉയർത്തുന്നു.
Verse 3236
उपस्पृष्टं भवेत् तेन सर्वतीर्थेषु भारत । भारत! जो सायंकाल और प्रातःकाल हाथ जोड़कर तीनों पुष्करोंका स्मरण करता है, उसने मानो सब तीर्थोंमें स्नान एवं आचमन कर लिया
ഘൂലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ഭാരത! ആ പ്രവൃത്തിയാൽ അവൻ സർവ്വതീർത്ഥങ്ങളിലും സ്നാനം ചെയ്ത് ആചമനം ചെയ്തവനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. സന്ധ്യാകാലത്തും പ്രഭാതത്തിലും കൈകൂപ്പി മൂന്നു പുഷ്കരങ്ങളെ സ്മരിക്കുന്നവൻ, എല്ലാ തീർത്ഥഫലവും നേടിയവനായി കരുതപ്പെടുന്നു.
Frequently Asked Questions
Rather than a single dramatic choice, the chapter addresses the ethical problem of how a ruler in adversity should pursue purification and steadiness: it frames disciplined pilgrimage, restraint, and pitṛ-deva duties as a legitimate dharmic response to crisis and exile.
Place-based ritual is presented as meaningful only when joined to niyama—self-regulation, faith, and correct intention—so that sacred geography becomes an instrument for moral rehabilitation, lineage responsibility, and reorientation toward higher aims.
Yes. The chapter repeatedly states outcomes such as yajña-equivalent merit, purification from sins, elevation to specific lokas, and cleansing “to the seventh generation.” This functions as a persuasive hermeneutic device that authorizes the itinerary and encodes a theology of sacred places within the epic’s ethical framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.