Adhyaya 80
Puṣkara-Tīrtha-Māhātmya and the Phala of Pilgrimage (Nārada–Yudhiṣṭhira; Pulastya–Bhīṣma Transmission)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Pilgrimage Discourse) — Puṣkara-Māhātmya and Western Sacred Route
Vaiśaṃpāyana narrates the Pāṇḍavas’ forest residence with Draupadī, describing their disciplined composure. The devarṣi Nārada appears, radiant and honored; he reassures Yudhiṣṭhira and invites a request. Yudhiṣṭhira asks for a complete account of the fruit of circumambulating the earth in pilgrimage. Nārada answers by citing what Bhīṣma learned from Pulastya during a pitṛ-oriented vow on the Gaṅgā. The embedded dialogue establishes that tīrtha-phala depends on inner restraints—controlled body and mind, contentment, purity, humility, non-anger, truthfulness, and compassion. Pulastya contrasts expensive Vedic sacrifices with pilgrimage as an efficacious and, in principle, more accessible path. The chapter then elevates Puṣkara as a premier tīrtha with continual divine presence, special efficacy in Kārttika, and rewards described in sacrificial equivalences (e.g., aśvamedha-like fruits). A long itinerary follows, listing additional sites (e.g., Jambūmārga, Prabhāsa, Sarasvatī confluences, Varadāna, Dvāravatī/Piṇḍāraka, Dṛmī, Vasoḥdhārā, and others) with associated observances (bathing, tarpaṇa, offerings, feeding brāhmaṇas, vows) and promised outcomes, culminating in a structured sacred map that links geography, discipline, and ritual memory.
Chapter Arc: काम्यक वन में अर्जुन के बिना पाण्डव-शिविर सूना पड़ गया है; द्रौपदी का मन आश्रय-स्तम्भ के हट जाने से डगमगा उठता है। → द्रौपदी अर्जुन को ‘सैन्यविजयी’ और सबका ‘गति/आश्रय’ बताकर उसकी अनुपस्थिति का भय बढ़ाती है—इन्द्र-सम पराक्रमी, संग्राम में अनिवर्तनीय उस वीर के बिना वे वन में कैसे टिकेंगे? दिशाएँ भी उसे तमसाच्छन्न-सी प्रतीत होती हैं। → द्रौपदी का तीखा, भाव-विह्वल निष्कर्ष: ‘फाल्गुन के बिना मुझे काम्यक में धृति नहीं मिलती; यह रमणीय वन भी अब रमणीय नहीं।’ अर्जुन के दीर्घ, पीन, परिघ-सदृश भुजाओं और शस्त्र-धनुषधारी रूप का स्मरण उसकी व्यथा को चरम पर ले जाता है। → वह अर्जुन के पूर्व-पराक्रम (राजसूय में योगदान, शुद्ध बाणों से ब्राह्मणार्थ शिकार आदि) का स्मरण कर पाण्डवों के मन में उसके प्रति भरोसा जगाती है—अर्जुन लौटेगा, और उसके लौटने पर ही स्थैर्य आएगा। → अर्जुन के लौटने तक पाण्डवों का वनवास-जीवन कैसे टिकेगा—और द्रौपदी की यह व्यथा युधिष्ठिर को कौन-सा निर्णय लेने को बाध्य करेगी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ५ श्लोक मिलाकर कुल ३२ श्लोक हैं) पडा नाप () ऑन अत (तीर्थयात्रापर्व) अशीतितमोअ<ध्याय: अर्जुनके लिये द्रोपदीसहित पाण्डवोंकी चिन्ता जनमेजय उवाच भगवन् काम्यकात् पार्थे गते मे प्रपितामहे । वाण्डवा: किमकुर्वस्ते तमृते सव्यसाचिनम्
ജനമേജയൻ ചോദിച്ചു—ഭഗവൻ! എന്റെ പ്രപിതാമഹൻ പാർഥൻ (അർജുനൻ) കാമ്യകവനത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടശേഷം, ആ സവ്യസാചിയെ കൂടാതെ വേർപിരിഞ്ഞ് പാർത്ത ദ്രൗപദിയോടുകൂടി പാണ്ഡവർ എന്തു ചെയ്തു?
Verse 2
स हि तेषां महेष्वासो गतिरासीदनीकजित् । आदित्यानां यथा विष्णुस्तथैव प्रतिभाति मे
ജനമേജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാധനുർധരൻ, സൈന്യജയിയായ വീരൻ, അവർക്കു തന്നെ ആശ്രയവും ഗതിയും ആയിരുന്നു. ആദിത്യന്മാരിൽ വിഷ്ണു എങ്ങനെയോ, പാണ്ഡവന്മാരിൽ ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) എനിക്ക് അങ്ങനെ തന്നെ പ്രതിഭാസിക്കുന്നു.
Verse 3
तेनेन्द्रसमवीर्येण संग्रामेष्वनिवर्तिना । विनाभूता वने वीरा: कथमासन् पितामहा:,वे संग्रामसे कभी पीछे न हटनेवाले और इन्द्रके समान पराक्रमी थे। उनके बिना मेरे अन्य वीर पितामह वनमें कैसे रहते थे?
ജനമേജയൻ ചോദിച്ചു—അവർ ഇന്ദ്രസമമായ പരാക്രമമുള്ളവരും യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും പിൻമാറാത്തവരുമായിരുന്നു. അവരില്ലാതെ എന്റെ പിതാമഹന്മാർ വനത്തിൽ എങ്ങനെ കഴിഞ്ഞു?
Verse 4
वैशम्पायन उवाच गते तु पाण्डवे तात काम्यकात् सत्यविक्रमे । बभूवु: पाण्डवेयास्ते दु:ः:खशोकपरायणा:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—താതാ! സത്യപരാക്രമനായ പാണ്ഡവൻ അർജുനൻ കാമ്യകവനത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, പാണ്ഡുവിന്റെ പുത്രന്മാർ അവനെക്കുറിച്ച് ദുഃഖശോകങ്ങളിൽ മുങ്ങിപ്പോയി.
Verse 5
आक्षिप्तसूत्रा मणयश्कछिन्नपक्षा इव द्विजा: | अप्रीतमनस: सर्वे बभूवुरथ पाण्डवा:
മുത്തുമാലയുടെ നൂൽ പൊട്ടിയാൽ മണികൾ ചിതറുന്നതുപോലെയും, പക്ഷികളുടെ ചിറകുകൾ മുറിക്കപ്പെട്ടാൽ അവ പറക്കാനാകാത്തതുപോലെയും—അർജുനനില്ലാതെ പാണ്ഡവരുടെ അവസ്ഥ അങ്ങനെ തന്നെയായി. എല്ലാവരും അസന്തുഷ്ടഹൃദയരായി; സന്തോഷത്തിന്റെ ലേശവും ശേഷിച്ചില്ല.
Verse 6
वन॑ तु तदभूत् तेन हीनमक्लिष्टकर्मणा । कुबेरेण यथा हीन वन चैत्ररथं तथा,अनायास ही महान् कर्म करनेवाले अर्जुनके बिना वह वन उसी प्रकार शोभाशून्य-सा हो गया, जैसे कुबेरके बिना चैत्ररथ वन
അക്ലിഷ്ടകർമ്മനായ അർജുനൻ ഇല്ലാതായപ്പോൾ ആ വനവും ശോഭരഹിതമായി. കുബേരൻ ഇല്ലെങ്കിൽ ചൈത്രരഥവനം മങ്ങുന്നതുപോലെ, ആ അരണ്യവും ശൂന്യവും സൗന്ദര്യഹീനവുമായി തോന്നി.
Verse 7
तमृते ते नरव्यात्रा: पाण्डवा जनमेजय । मुदमप्राप्तुवन्तो वै काम्यके न्यवसंस्तदा,जनमेजय! अर्जुनके बिना वे नरश्रेष्ठ पाण्डव आनन्दशून्य हो काम्यकवनमें रह रहे थे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ജനമേജയാ! അർജുനൻ ഇല്ലാത്തതിനാൽ ആ നരവ്യാഘ്രന്മാരായ പാണ്ഡവർ അന്ന് കാമ്യകവനത്തിൽ പാർത്തിട്ടും ആനന്ദം പ്രാപിച്ചില്ല.
Verse 8
ब्राह्मणार्थे पराक्रान्ता: शुद्धैर्बाणैर्महार था: । निध्नन्तो भरतश्रेष्ठ मेध्यान् बहुविधान् मृगान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ആ മഹാരഥന്മാരായ വീരർ ബ്രാഹ്മണരുടെ ഹിതാർത്ഥം പരാക്രമിച്ച് ശുദ്ധബാണങ്ങളാൽ പലവിധ മേധ്യ മൃഗങ്ങളെ വേട്ടയാടി വീഴ്ത്തുമായിരുന്നു.
Verse 9
नित्यं हि पुरुषव्यात्रा वन््याहारमरिंदमा: । उपाकृत्य उपाहत्य ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन्,वे नरश्रेष्ठ और शत्रुदमन पाण्डव प्रतिदिन ब्राह्मणोंके लिये जंगली फल-मूलका आहार संगृहीत करके उन्हें अर्पित करते थे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ശത്രുദമനന്മാരായ ആ നരശ്രേഷ്ഠ പാണ്ഡവർ ദിനംപ്രതി വനഫലമൂലാദി ആഹാരം ശേഖരിച്ച്, തയ്യാറാക്കി, ബ്രാഹ്മണർക്കു കൊണ്ടുവന്ന് ഭക്ത്യാദരത്തോടെ സമർപ്പിക്കുമായിരുന്നു.
Verse 10
सर्वे संन्यवसंस्तत्र सोत्कण्ठा: पुरुषर्षभा: | अह्ृष्टमनस: सर्वे गते राजन् धनंजये,राजन्! धनंजयके चले जानेपर वे सभी नरश्रेष्ठ वहाँ खिन्नचित्त हो उन्हींके लिये उत्कण्ठित होकर रहते थे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ! ധനഞ്ജയൻ പോയശേഷം ആ പുരുഷർഷഭന്മാർ എല്ലാവരും അവിടെ ഒരുമിച്ചു പാർത്തു; എല്ലാവരും ഹർഷരഹിതഹൃദയരായി അവനെക്കുറിച്ച് ആകുലരായി നിന്നു.
Verse 11
विशेषतस्तु पाउ्चाली स्मरन्ती मध्यमं पतिम् । उद्विग्नं पाण्डवश्रेष्ठमिदं वचनमब्रवीत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— പ്രത്യേകിച്ച് പാഞ്ചാലി ദ്രൗപദി തന്റെ മധ്യമപതിയായ അർജുനനെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട്, നിത്യം ഉദ്വിഗ്നനായിരുന്ന പാണ്ഡവശ്രേഷ്ഠൻ യുധിഷ്ഠിരനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 12
योअर्र्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना । तमृते पाण्डवश्रेष्ठ वन॑ न प्रतिभाति मे,'पाण्डवश्रेष्ठ] जो दो भुजावाले अर्जुन सहस्रबाहु अर्जुनके समान पराक्रमी हैं, उनके बिना यह वन मुझे अच्छा नहीं लगता
ഓ പാണ്ഡവശ്രേഷ്ഠാ! രണ്ടുകൈകളുള്ള അർജുനൻ—സഹസ്രബാഹു അർജുനനോടു തുല്യമായ പരാക്രമശാലി—അവനില്ലാതെ ഈ വനമെന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നില്ല।
Verse 13
शून्यामिव प्रपश्यामि तत्र तत्र महीमिमाम् | बन्ाश्चर्यमिदं चापि वनं कुसुमितद्रुमम्
ഞാൻ എവിടെയെവിടെയായി ഈ ഭൂമിയിലേക്കു കണ്ണോടിച്ചാലും, അവിടെയവിടെ അത് ശൂന്യമെന്നപോലെ തോന്നുന്നു. അത്ഭുതങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞും പൂത്തമരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും ഉള്ള ഈ വനവും സവ്യസാചി അർജുനൻ ഇല്ലാതെ മുൻപുപോലെ രമണീയമല്ല।
Verse 14
न तथा रमणीयं वै तमृते सव्यसाचिनम् | नीलाम्बुदसमप्रख्यं मत्तमातड्रगामिनम्
സവ്യസാചിയെ കൂടാതെ ഈ സ്ഥലം അത്ര രമണീയമല്ല. നീലമേഘസമമായ ദീപ്തിയും മത്തഗജരാജനെപ്പോലെയുള്ള നടപ്പും ഉള്ള അവനില്ലാതെ ഇവിടെ എല്ലാം മങ്ങിപ്പോകുന്നു।
Verse 15
तमृते पुण्डरीकाक्षं काम्यकं॑ नातिभाति मे | यस्य वा धनुषो घोष: श्रूयते चाशनिस्वन: । न लभे शर्म वै राजन् स्मरन्ती सव्यसाचिनम्
പുണ്ഡരീകാക്ഷനായ അർജുനൻ ഇല്ലാതെ കാമ്യകവനം എനിക്കൊട്ടും പ്രീതികരമല്ല. അവന്റെ ധനുസ്സിന്റെ ഘോഷം വജ്രഗർജ്ജനപോലെ കേൾക്കപ്പെടുന്നു. ഓ രാജാവേ, ആ സവ്യസാചിയെ ഓർക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് ശാന്തി ലഭിക്കുന്നില്ല।
Verse 16
तथा लालप्यमानां तां निशम्य परवीरहा । भीमसेनो महाराज द्रौपदीमिदमब्रवीत्,महाराज! इस प्रकार विलाप करती हुई द्रौपदीकी बात सुनकर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले भीमसेनने उससे इस प्रकार कहा
മഹാരാജാവേ! ഇങ്ങനെ വിലപിക്കുന്ന ദ്രൗപദിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ശത്രുവീരഹനായ ഭീമസേനൻ അവളോടു ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു।
Verse 17
भीम उवाच मन:प्रीतिकरं भद्ठे यद् ब्रवीषि सुमध्यमे । तन्मे प्रीणाति हृदयममृतप्राशनोपमम्
ഭീമൻ പറഞ്ഞു—ഭദ്രേ! സുമധ്യമേ! നീ പറയുന്നതെല്ലാം എന്റെ മനസ്സിന് ആനന്ദം നൽകുന്നു. നിന്റെ വാക്കുകൾ അമൃതപാനം ചെയ്തതുപോലെ എന്റെ ഹൃദയത്തെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി ഹർഷിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 18
यस्य दीर्घौ समौ पीनौ भुजौ परिघसंनिभौ । मौर्वीकृतकिणौ वृत्ती खड्गायुधधनुर्थरी
ആരുടെ രണ്ടു ഭുജങ്ങളും ദീർഘവും സമവും പുഷ്ടവും പരിഘസദൃശവുമാകുന്നു; ധനുസ്സിന്റെ ജ്യയുടെ ഘർഷണത്തിൽ കട്ടിപ്പാടുകൾ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; വൃത്താകാരമായി ഖഡ്ഗവും ധനുസ്സും ധരിച്ച് ശോഭിക്കുന്നവ—അത്തരം നരശ്രേഷ്ഠൻ അർജുനൻ ഇല്ലാതെ ഇന്ന് ഈ വനമെന്നെ സૂર്യഹീനമായ ആകാശംപോലെ ശ്രീഹീനമായി തോന്നുന്നു.
Verse 19
निष्काजड्दकृतापीडौ पञ्चशीर्षाविवोरगौ । तमृते पुरुषव्याप्र॑ नष्टसूर्यमिवाम्बरम्
സ്വർണ്ണഭുജബന്ധങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട് അഞ്ചു ശിരസ്സുള്ള രണ്ടു സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നുന്ന ഭുജങ്ങളുള്ള ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ ഇല്ലാതെ ഈ വനമെന്നെ സൂര്യനഷ്ടമായ ആകാശംപോലെ തോന്നുന്നു.
Verse 20
यमाश्रित्य महाबाहुं पाड्चाला: कुरवस्तथा । सुराणामपि मत्तानां पृतनासु न बिभ्यति
ആ മഹാബാഹുവിനെ ആശ്രയിച്ചാൽ പാഞ്ചാലരും അതുപോലെ കുരുക്കളും യുദ്ധനിരകളിൽ ഭയപ്പെടുകയില്ല—ദേവസമമായ അഭിമാനബലത്തിൽ മത്തന്മാരായ ശത്രുക്കളെ നേരിട്ടാലും പോലും.
Verse 21
यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मन: । मन्यामहे जितानाजोौ परानू् प्राप्तां च मेदिनीम्
ഹേ മഹാത്മാവേ! ആരുടെ ഭുജങ്ങളെ ആശ്രയിച്ച് ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ ഇതിനകം ജയിച്ചുവെന്നും ഭൂമിയുടെ ആധിപത്യം പോലും കൈവരിച്ചുവെന്നും കരുതുന്നു.
Verse 22
तमृते फाल्गुनं वीर॑ न लभे काम्यके धृतिम् । पश्यामि च दिश: सर्वास्तिमिरेणावृता इव । जिन महाबाहु अर्जुनका आश्रय लेकर पाज्चाल और कुरुवंशके वीर युद्धके लिये उद्यत देवताओंकी सेनाका सामना करनेसे भी भयभीत नहीं होते हैं
ഭീമൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വീരാ! ഫാൽഗുണൻ (അർജുനൻ) ഇല്ലാതെ ഈ കാമ്യകവനത്തിൽ എനിക്ക് ധൈര്യം ലഭിക്കുന്നില്ല. എല്ലാ ദിക്കുകളും ഇരുട്ടാൽ മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ ഞാൻ കാണുന്നു.
Verse 23
नकुल उवाच यस्मिन् दिव्यानि कर्माणि कथयन्ति रणाजिरे | देवा अपि युधां श्रेष्ठ तमृते का रतिर्वने
നകുലൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദേവന്മാർ പോലും ദിവ്യകൃത്യങ്ങൾ പുകഴ്ത്തി പറയുന്ന ആ യോദ്ധശ്രേഷ്ഠൻ ധനഞ്ജയൻ ഇല്ലാതെ ഈ വനത്തിൽ ഞങ്ങൾക്ക് എന്ത് സന്തോഷം?
Verse 24
उदीचीं यो दिशं गत्वा जित्वा युधि महाबलान् । गन्धर्वमुख्याञ्छतशो हयाँल्लेभे महाद्युति:
നകുലൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാദ്യുതിയൻ ഉത്തരദിക്കിലേക്ക് പോയി യുദ്ധത്തിൽ മഹാബലവാന്മാരായ—ഗന്ധർവമുഖ്യന്മാരെ—ജയിച്ച് അവരിൽ നിന്ന് നൂറുകണക്കിന് കുതിരകൾ നേടി.
Verse 25
राज्ञे तित्तिरिकल्माषाउछीमतोडनिलरंहस: । प्रादाद् भ्रात्रे प्रिय: प्रेमणा राजसूये महाक्रतौ
നകുലൻ പറഞ്ഞു—മഹാക്രതുവായ രാജസൂയത്തിൽ ‘തിത്തിരികൽമാഷ’ എന്ന അതിസുന്ദരവും പ്രിയവും കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ള കുതിരയെ സ്നേഹപൂർവ്വം തന്റെ പ്രിയ സഹോദരൻ ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരനു സമർപ്പിച്ചു.
Verse 26
तमृते भीमधन्वानं भीमादवरजं वने | कामये काम्यके वासं नेदानीममरोपमम्,भीमके छोटे भाई उन भयंकर थधनुर्धर देवोपम अर्जुनके बिना इस समय मुझे इस काम्यकवनमें रहनेकी इच्छा नहीं होती
നകുലൻ പറഞ്ഞു—ഭീമന്റെ ഇളയ സഹോദരനും ഭയങ്കര ധനുർധരനും ദേവോപമനുമായ അർജുനൻ ഇല്ലാതെ ഇപ്പോൾ ഈ കാമ്യകവനത്തിൽ താമസിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹം എനിക്കില്ല.
Verse 27
सहदेव उवाच यो धनानि च कन्याश्च युधि जित्वा महारथ: । आजहार पुरा राज्ञे राजसूये महाक्रतौ
സഹദേവൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ ധനവും കന്യകളെയും ജയിച്ച്, മുമ്പ് മഹാരാജസൂയ മഹാക്രതുവിൽ രാജാവിന് കാഴ്ചയായി കൊണ്ടുവന്ന ആ മഹാരഥനെക്കുറിച്ചാണ് ഞാൻ പറയുന്നത്.
Verse 28
यः समेतान् मृथे जित्वा यादवानमितलद्युति: । सुभद्रामाजहारैको वासुदेवस्य सम्मते
സഹദേവൻ പറഞ്ഞു—അപരിമിത തേജസ്സുള്ള ആ വീരൻ യുദ്ധത്തിൽ ഒന്നിച്ചുകൂടിയ യാദവരെ ജയിച്ച്, വാസുദേവന്റെ (ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ) സമ്മതത്തോടെ ഒറ്റയ്ക്കായി സുഭദ്രയെ അപഹരിച്ചു.
Verse 29
तस्य जिष्णोर्बूसीं दृष्टवा शून्यामिव निवेशने । ह्ृदयं मे महाराज न शाम्यति कदाचन
സഹദേവൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ജിഷ്ണു (അർജുനൻ) ഇരുന്ന ആസനം കുടിലിൽ ശൂന്യമായി, വാസസ്ഥലം തന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചതുപോലെ കാണുമ്പോൾ എന്റെ ഹൃദയം ഒരിക്കലും ശമിക്കുകയില്ല.
Verse 30
वनादस्माद् विवासं तु रोचये5हमरिंदम । न हि नस्तमृते वीर॑ं रमणीयमिदं वनम्
സഹദേവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ അരിന്ദമാ! ഞാൻ ഈ വനത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു മറ്റിടത്ത് വസിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; കാരണം ആ വീരനില്ലാതെ ഈ വനം ഞങ്ങൾക്ക് രമണീയമല്ല.
Verse 79
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें ब॒हदश्षयमनविषयक उन्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവാന്തർഗതമായ നലോപാഖ്യാനത്തിൽ ബൃഹദശ്വനും യമനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട എഴുപത്തൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 80
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि अर्जुनानुशोचने अशीतितमो<थध्याय: ।।
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിനകത്തെ തീർത്ഥയാത്രാപർവത്തിൽ, അർജുനനെക്കുറിച്ചുള്ള പാണ്ഡവരുടെ അനുതാപം പ്രതിപാദിക്കുന്ന എൺപതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The doubt concerns comparative efficacy: what is the complete fruit of earth-circumambulating pilgrimage, and how merit is determined—by external rites and wealth-intensive yajñas or by disciplined conduct combined with tīrtha observance.
Merit is ethically conditioned: tīrtha travel is not presented as mechanical purification but as effective when joined to restraint, humility, truth, non-anger, purity, and compassionate regard for beings.
Yes. Repeated equivalences to major sacrifices (e.g., aśvamedha/agnīṣṭoma-like fruits) function as a phalaśruti framework that indexes ritual value, legitimizes pilgrimage within Vedic merit logic, and motivates disciplined participation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.