Adhyaya 7
Vidura’s Recall from Kāmyaka-vana and Reconciliation with Dhṛtarāṣṭra (विदुरानयनम् / क्षमायाचनम्)
Upa-parva: Vidurāgamana / Vidura–Dhṛtarāṣṭra Reconciliation Episode (Kāmyaka-vana context)
Vaiśaṃpāyana reports that after Vidura’s departure toward the Pandavas’ āśrama, Dhṛtarāṣṭra becomes acutely distressed, overwhelmed by remembrance of Vidura’s integrity and fraternal closeness. He collapses at the assembly threshold before the kings, regains consciousness, and instructs Saṃjaya to find Vidura and bring him back, stressing that Vidura had never wronged him and should not be lost due to the king’s own fault. Saṃjaya travels swiftly to Kāmyaka-vana, finds Yudhiṣṭhira seated with Vidura amid many brāhmaṇas and the Pandava brothers, and conveys Dhṛtarāṣṭra’s message. With Yudhiṣṭhira’s permission, Vidura returns to Gajāhvaya. Dhṛtarāṣṭra receives him with visible relief, confesses sleeplessness and bodily agitation caused by anxiety, embraces him, and asks forgiveness for angry speech. Vidura replies that he has already forgiven the offense, recognizing Dhṛtarāṣṭra as an elder, and articulates a dharmic disposition: righteous persons incline toward aiding the distressed without extended deliberation; he further states that he regards the sons of Pāṇḍu as he regards Dhṛtarāṣṭra’s own sons. The chapter closes with mutual appeasement and shared joy.
Chapter Arc: हस्तिनापुर के राजमहल में अज्ञानजनित मोह के अँधेरे में डूबा दुर्योधन शकुनि, कर्ण और दुःशासन को बुलाता है—पाण्डवों को वन में ही समाप्त करने का विचार उसके भीतर धधक रहा है। → विदुर के लौट आने और पाण्डवों के हितैषी होने की चर्चा दुर्योधन के भीतर ईर्ष्या और भय को और भड़काती है। कर्ण दुर्योधन के मनोभाव को भाँपकर क्रोध में आँखें फैलाकर शकुनि-दुःशासन पर तीखी दृष्टि डालता है और अपनी नीति/मत प्रकट करने को उद्यत होता है। → चारों की उग्र मंत्रणा निर्णायक रूप लेती है—वे रथों पर अलग-अलग चढ़कर, रोष और जोश से भरे, पाण्डव-वध के लिए वन की ओर कृतनिश्चय होकर निकल पड़ते हैं। → उनके प्रस्थान को दिव्य दृष्टि से जानकर लोकपूजित महर्षि कृष्णद्वैपायन व्यास स्वयं आते हैं और दुर्योधन सहित सबको रोकते हैं—राजनीतिक उन्माद पर धर्म-प्रज्ञा का अंकुश लगने लगता है। → व्यास का त्वरित आगमन और सिंहासनासीन दुर्योधन से संवाद का आरम्भ—अब प्रश्न यह है कि क्या दुर्योधन ऋषि-वचन से रुकेगा या हठ को और कठोर करेगा?
Shlokas
Verse 1
#2:8 #:23:.7 () हि २ 7 सप्तमो<्ध्याय: दुर्योधन
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ജനമേജയാ! വിദുരൻ എത്തിയെന്നും രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ശമിപ്പിച്ചെന്നും കേട്ടപ്പോൾ, ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രനായ രാജാവ് ദുര്യോധനൻ—അധർമ്മത്തിലേക്ക് ചായുന്ന ദുഷ്ടബുദ്ധിയോടെ—കടുത്ത ദുഃഖാഗ്നിയിൽ ദഹിച്ചു।
Verse 2
स सौबलेयमानाय्य कर्णदुःशासनौ तथा । अब्रवीद् वचन राजा प्रविश्याबुद्धिजं तम:,उसने शकुनि, कर्ण और दुःशासनको बुलाकर अज्ञानजनित मोहमें मग्न हो इस प्रकार कहा--
അവൻ സൗബലേയനായ ശകുനിയെയും കർണനെയും ദുഃശാസനനെയും വിളിപ്പിച്ച്, അജ്ഞാനജനിതമായ അന്ധകാരത്തിൽ മുങ്ങി രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 3
एष प्रत्यागतो मन्त्रो धृतराष्ट्रस्य धीमत: । विदुर: पाण्डुपुत्राणां सुहृद् विद्वान् हिते रत:
“ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ ബുദ്ധിമാനായ മന്ത്രി വിദുരൻ വീണ്ടും മടങ്ങിവന്നു. വിദുരൻ പണ്ഡിതൻ; പാണ്ഡുപുത്രന്മാരുടെ യഥാർത്ഥ സുഹൃത്ത്, എപ്പോഴും അവരുടെ ഹിതത്തിൽ നിരതൻ.”
Verse 4
यावदस्य पुनर्बुद्धिं विदुरो नापकर्षति । पाण्डवानयने तावन्मन्त्रयध्वं हित॑ं मम
“വിദുരൻ പിതാവിന്റെ മനസ്സിനെ വീണ്ടും പാണ്ഡവരെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരാനുള്ള ദിശയിലേക്ക് വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നതിന് മുമ്പ്, അതുവരെ എന്റെ ഹിതത്തെക്കുറിച്ച് നിങ്ങൾ നല്ല ഉപദേശം ആലോചിച്ചു പറയുക.”
Verse 5
अथ पश्याम्यहं पार्थान् प्राप्तानिह कथंचन । पुन: शोषं गमिष्यामि निरम्बुर्निरवग्रह:,“यदि मैं किसी प्रकार पाण्डवोंको यहाँ आया देख लूँगा तो जलका भी परित्याग करके स्वेच्छासे अपने शरीरको सुखा डालूँगा
“എങ്ങനെയെങ്കിലും പാണ്ഡവരെ ഇവിടെ എത്തിയതായി ഞാൻ കണ്ടാൽ, ഞാൻ വീണ്ടും ജലം പോലും ഉപേക്ഷിച്ച്—യാതൊരു നിയന്ത്രണവും കൂടാതെ—സ്വമേധയാ ശരീരം ഉണക്കി ക്ഷയിപ്പിക്കും.”
Verse 6
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अरण्यपर्वमें विदुरप्रत्यागयमनविषयक छठा अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിനകത്തുള്ള അരണ്യപർവത്തിൽ വിദുര-പ്രത്യാഗമനവിഷയക ആറാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. “ഞാൻ വിഷം കുടിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ തൂങ്ങി മരിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ ആയുധംകൊണ്ട് എന്നെത്തന്നെ വധിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും; പക്ഷേ പാണ്ഡവർ വീണ്ടും ഇവിടെ സമൃദ്ധിയായി പുഷ്പിച്ചു വളരുന്നത് കാണാൻ എനിക്ക് സഹിക്കാനാവില്ല।”
Verse 7
शकुनिरुवाच कि बालिशमतिं राजन्नास्थितो5सि विशाम्पते । गतास्ते समयं कृत्वा नैतदेवं भविष्यति
ശകുനി പറഞ്ഞു— “രാജാവേ, ജനാധിപതേ! നീ കുട്ടികളുടേതുപോലെ ബാലിശമായ ധാരണയിലാണോ? പാണ്ഡവർ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത് വനത്തിലേക്കു പോയിരിക്കുന്നു; ആ നിശ്ചിത വാഗ്ദാനം ലംഘിച്ച് അവർ മടങ്ങിവരും—അങ്ങനെ ഒരിക്കലും സംഭവിക്കുകയില്ല।” ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ വനപർവണി അരണ്യപർവണി വ്യാസാഗമനേ സപ്തമോऽധ്യായഃ।
Verse 8
सत्यवाक्यस्थिता: सर्वे पाण्डवा भरतर्षभ | पितुस्ते वचन तात न ग्रहीष्यन्ति कहिचित्,भरतवंशशिरोमणे! सब पाण्डव सत्य वचनका पालन करनेमें संलग्न हैं। तात! वे तुम्हारे पिताकी बात कभी स्वीकार नहीं करेंगे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ഭരതശ്രേഷ്ഠനേ! പാണ്ഡവർ എല്ലാവരും സത്യവചനത്തിലും പ്രതിജ്ഞാപാലനത്തിലും അചഞ്ചലരാണ്. മകനേ, അവർ നിന്റെ പിതാവിന്റെ വാക്ക് ഒരിക്കലും സ്വീകരിക്കുകയില്ല।”
Verse 9
अथवाते ग्रहीष्यन्ति पुनरेष्यन्ति वा पुरम् । निरस्य समयं सर्वे पणो5स्माकं भविष्यति,अथवा यदि वे तुम्हारे पिताकी बात मान लेंगे और प्रतिज्ञा तोड़कर इस नगरमें आ जायूँगे तो हमारा व्यवहार इस प्रकार होगा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “അല്ലെങ്കിൽ അവർ നിന്റെ പിതാവിന്റെ വാക്ക് സ്വീകരിച്ച് കരാർ ഉപേക്ഷിച്ച് വീണ്ടും നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരും; അവർ എല്ലാവരും ആ നിശ്ചിത ഉടമ്പടി തള്ളിക്കളഞ്ഞാൽ, അപ്പോൾ പണം (പന്തയം) നമ്മുടെതായിത്തീരും।”
Verse 10
सर्वे भवामो मध्यस्था राज्ञश्छन्दानुवर्तिन: । छिद्रं बहु प्रपश्यन्त: पाण्डवानां सुसंवृता:,हम सब लोग राजाकी आज्ञाका पालन करते हुए मध्यस्थ हो जायँगे और छिपे-छिपे पाण्डवोंके बहुत-से छिद्र देखते रहेंगे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “നാം എല്ലാവരും രാജാവിന്റെ ഇഷ്ടം അനുസരിച്ച് പുറമേ മധ്യസ്ഥരായി നിലകൊള്ളാം; എന്നാൽ നന്നായി മറഞ്ഞുനിന്ന് പാണ്ഡവരുടെ പല ദൗർബല്യങ്ങളും നിരീക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും।”
Verse 11
दुःशासन उवाच एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि मातुल । नित्यं हि मे कथयतस्तव बुद्धिर्विरोचते
ദുഃശാസനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞനായ മാമാ! നിങ്ങൾ പറയുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് സത്യം. നിങ്ങൾ സംസാരിക്കുമ്പോഴൊക്കെയും നിങ്ങളുടെ ബുദ്ധിയിൽ നിന്നുയരുന്ന ഉപദേശം എനിക്ക് എപ്പോഴും തെളിഞ്ഞു പ്രകാശിച്ച് ശരിയെന്നു തോന്നുന്നു.
Verse 12
कर्ण उवाच काममीक्षामहे सर्वे दुर्योधन तवेप्सितम् । ऐकमत्यं हि नो राजन् सर्वेषामेव लक्षये
കർണൻ പറഞ്ഞു—ദുര്യോധനാ! നിന്റെ അഭിലഷിതം നിറവേറുന്നതിലേക്കാണ് ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും നോക്കുന്നത്. രാജാവേ, ഈ കാര്യത്തിൽ ഞങ്ങളൊക്കെയും ഒരേ അഭിപ്രായത്തിലാണ് എന്നു ഞാൻ കാണുന്നു.
Verse 13
नागमिष्यन्ति ते धीरा अकृत्वा कालसंविदम् | आगमिष्यन्ति चेन्मोहात् पुनर्यूतेन तान् जय
കർണൻ പറഞ്ഞു—ആ ധീരന്മാർ കാലസംവിധി (നിശ്ചിത കാലകരാർ) പൂർത്തിയാക്കാതെ ഇവിടെ വരുകയില്ല. എന്നാൽ മോഹവശാൽ അവർ വന്നാൽ, വീണ്ടും പാശക്രീഡയിലൂടെ അവരെ ജയിക്കൂ.
Verse 14
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदा । नातिदृष्टमना: क्षिप्रमभवत् स पराड्मुख:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനമേജയ! കർണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ സമയത്ത് രാജാവ് ദുര്യോധനൻ അത്ര സന്തോഷിച്ചില്ല; അവൻ ഉടൻ തന്നെ വിമുഖനായി മുഖം തിരിച്ചു.
Verse 15
उपलभ्य तत: कर्णो विवृत्य नयने शुभे । रोषाद् दुःशासनं चैव सौबलं च तमेव च
അപ്പോൾ അവന്റെ ഉദ്ദേശം ഗ്രഹിച്ച കർണൻ കോപത്തോടെ തന്റെ മനോഹരമായ കണ്ണുകൾ വിസ്തരിച്ചു ദുഃശാസനനെയും സൗബലനെയും (ശകുനി) അതേ ദുര്യോധനനെയും നോക്കി.
Verse 16
उवाच परमक्रुद्ध उद्यम्यात्मानमात्मना | अथो मम मतं यत् तु तन्निबोधत भूमिपा:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ അവൻ അത്യന്തം ക്രോധത്തിൽ കത്തിയുയർന്ന്, സ്വന്തം മനസ്സാൽ തന്നെ സ്വന്തം ധൈര്യം ഉണർത്തി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—“ഹേ ഭൂപാലന്മാരേ! ഈ വിഷയത്തിൽ എന്റെ അഭിപ്രായം കേൾക്കുവിൻ.”
Verse 17
प्रियं सर्वे करिष्यामो राज्ञ: किड्करपाणय: । न चास्य शवनुमः स्थातु प्रिये सर्वे हमृतन्द्रिता:
“ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും രാജാവിന്റെ കിങ്കരന്മാർ—അവന്റെ കൈകളും ഭുജങ്ങളും തന്നെയെന്നപോലെ. അതിനാൽ ഞങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു അവനു പ്രിയമായ കാര്യം ചെയ്യും. എന്നാൽ ആലസ്യം നമ്മെ കീഴടക്കുന്നതിനാൽ അവന്റെ അഭീഷ്ടസാധനത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളാൻ കഴിയുന്നില്ല।”
Verse 18
वयं तु शस्त्राण्यादाय रथानास्थाय दंशिता: । गच्छाम: सहिता हन्तुं पाण्डवान् वनगोचरान्
“എന്റെ അഭിപ്രായം ഇതാണ്—ഞങ്ങൾ കവചം ധരിച്ചു, രഥങ്ങളിൽ കയറി, ആയുധങ്ങൾ എടുത്ത്, ഒരുമിച്ച് വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന പാണ്ഡവരെ വധിക്കാനായി പുറപ്പെടുക।”
Verse 19
तेषु सर्वेषु शान्तेषु गतेष्वविदितां गतिम् । निर्विवादा भविष्यन्ति धार्तराष्ट्रस्त्था वयम्
“അവർ എല്ലാവരും വധിക്കപ്പെട്ട് ശാന്തരായി, അജ്ഞാത ഗതി—പരലോകം—പ്രാപിച്ചാൽ, ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരും ഞങ്ങളും എല്ലാ തർക്കങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തരാകും।”
Verse 20
यावदेव परिद्यूना यावच्छोकपरायणा: । यावम्मित्रविहीनाक्ष॒ तावच्छक्या मतं मम
“അവർ കഷ്ടതകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നതുവരെ, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നതുവരെ, സുഹൃത്തുക്കളും സഹായവും ഇല്ലാത്തതുവരെ—എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ അത്രകാലം മാത്രമേ യുദ്ധത്തിൽ അവരെ കീഴടക്കാൻ കഴിയൂ।”
Verse 21
तस्य तदू् वचन श्रुत्वा पूजयन्त: पुनः पुनः । बाढमित्येव ते सर्वे प्रत्यूचु: सूतजं तदा
അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് എല്ലാവരും വീണ്ടും വീണ്ടും അവനെ ആദരിച്ചു. പിന്നെ സൂതപുത്രനായ കർണനോട് മറുപടിയായി എല്ലാവരും—“ബാഢം—അതിവിശേഷം; അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ” എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞു.
Verse 22
एवमुकक््त्वा सुसंरब्धा रथै: सर्वे पृथक्पृथक् । निर्ययु: पाण्डवान् हन्तुं सहिता: कृतनिश्चया:
ഇങ്ങനെ പരസ്പരം സംസാരിച്ചു, ക്രോധാവേശത്തിൽ കത്തിയവർ എല്ലാവരും ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ രഥങ്ങളിൽ കയറി. ഒരേ ലക്ഷ്യത്തിൽ ഒന്നിച്ചുകൂടി, ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ അവർ നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു—പാണ്ഡവരെ വധിക്കാനായി.
Verse 23
तान् प्रस्थितान् परिज्ञाय कृष्णद्वैपायन: प्रभु: । आजगाम विशुद्धात्मा दृष्टवा दिव्येन चक्षुषा
അവർ വനത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടുവെന്ന് അറിഞ്ഞ്, ദിവ്യദൃഷ്ടിയാൽ എല്ലാം കണ്ടറിഞ്ഞ്, വിശുദ്ധാത്മാവായ ശക്തിമാൻ മഹർഷി കൃഷ്ണദ്വൈപായന വ്യാസൻ ഉടൻ അവിടെ എത്തി.
Verse 24
प्रतिषिध्याथ तान् सर्वान् भगवॉल्लोकपूजित: । प्रज्ञाचक्षुषमासीनमुवाचा भ्येत्य सत्वरम्,उन लोकपूजित भगवान् व्यासने उन सबको रोका और सिंहासनपर बैठे हुए प्रज्ञाचक्षु धृतराष्ट्रके पास शीघ्र आकर कहा
അപ്പോൾ ലോകപൂജിതനായ ഭഗവാൻ വ്യാസൻ അവരെ എല്ലാവരെയും തടഞ്ഞു. പിന്നെ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുന്ന പ്രജ്ഞാചക്ഷുവായ ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ അടുക്കൽ വേഗത്തിൽ ചെന്നു പറഞ്ഞു.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns repairing harm caused by anger and authority: whether a ruler who has spoken harshly can ethically restore a wronged counselor, and whether the counselor should return without compromising loyalty to those currently under his protection.
The chapter frames forgiveness and aid to the distressed as markers of dharmic character: ethical persons prioritize compassionate response and reconciliation, while leaders must actively seek to correct relational damage to preserve moral order.
No explicit phalaśruti is stated here; the closure functions as narrative meta-commentary by showing the stabilizing consequence of kṣamā and mutual appeasement within the epic’s broader ethics of counsel, kinship, and governance.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.