Adhyaya 67
दमयन्तीवाक्य-प्रेषणम् (Damayantī’s Message and the Dispatch of Brahmin Envoys)
Upa-parva: Nalopākhyāna (The Tale of Nala and Damayantī)
Damayantī addresses her mother with an urgent truth-claim, prompting visible grief in the inner apartments and a courtly escalation of concern. The queen-consort informs King Bhīma that Damayantī mourns her husband and has overcome personal shame to request action. Bhīma, urged by Damayantī’s resolve, dispatches Brahmin emissaries in all directions with the instruction to search for Nala. Damayantī then provides a standardized proclamation to be repeated in assemblies across kingdoms: it recalls Nala’s abandonment of her in the forest, describes her continued waiting in distress, and frames a dharmic appeal for compassion and response. She further establishes an identification protocol—if any man replies with a specific counter-speech to the proclamation, his identity and location must be ascertained and reported quickly—while directing the envoys to conceal their royal authorization and manage their return discreetly. The chapter closes with the Brahmins traversing towns, settlements, and hermitages, repeatedly broadcasting Damayantī’s words as part of a systematic search operation.
Chapter Arc: वन के अंधकार-सा एकांत लिये नल ‘बाहुक’ बनकर ऋतुपर्ण के नगर में प्रवेश करता है—राजा के अश्वाध्यक्ष-पद पर नियुक्त होकर भी भीतर-ही-भीतर दमयन्ती की चिन्ता में जलता रहता है। → बाहुक के अद्भुत कौशल (अश्व-वाहन, अन्नसंस्कार, विविध निपुणताएँ) उसे दरबार में प्रतिष्ठा दिलाते हैं, पर उसी प्रतिष्ठा के बीच उसका मन बार-बार दमयन्ती की दशा पर लौटता है—भूख-प्यास, वन का भय, श्वापदों का आतंक, और अपने ही त्याग का अपराधबोध। → नल का ‘विलाप’—दमयन्ती को स्मरण कर वह अपने को ‘अल्पभाग्य, मन्दप्रज्ञ’ कहकर धिक्कारता है; कल्पना में दमयन्ती को दारुण वन में भटकता देख उसका अंतःकरण टूटता है और शोक-गीत/श्लोक के रूप में पीड़ा फूट पड़ती है। → वह अज्ञातवास में ही टिकता है—ऋतुपर्ण के यहाँ सेवा करता हुआ, रातों में दमयन्ती का स्मरण कर विलाप-श्लोक गाता, और अपने भीतर पश्चात्ताप को साधना-सा धारण करता है। → दमयन्ती तक नल के जीवित होने/उसके ठिकाने का कोई स्पष्ट संकेत अभी नहीं पहुँचता—बाहुक का रहस्य और पुनर्मिलन की दिशा अगले प्रसंगों के लिए अधर में रहती है।
Shlokas
Verse 1
हि >> आय >> (0) हि 2 7 सप्तषष्टितमो< ध्याय: राजा नलका ऋतुपर्णके यहाँ अश्वाध्यक्षके पदपर नियुक्त होना और वहाँ दमयन्तीके लिये निरन्तर चिन्तित रहना तथा उनकी जीवलसे बातचीत ब॒हदश्च उवाच तस्मिन्नन्तर्हिते नागे प्रययौ नैषधो नल: । ऋतुपर्णस्य नगरं प्राविशद् दशमे5हनि
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—നാഗൻ അന്തർധാനം ചെയ്ത ശേഷം നിഷധരാജൻ നലൻ യാത്ര തിരിച്ചു; പത്താം ദിവസം ഋതുപർണന്റെ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 2
स राजानमुपातिष्ठद् बाहुको5हमिति ब्रुवन् । अश्वानां वाहने युक्त: पृथिव्यां नास्ति मत्सम:
അവൻ രാജാവ് ഋതുപർണന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു ‘ഞാൻ ബാഹുകൻ’ എന്നു പറഞ്ഞ്—‘കുതിരകളെ ഓടിക്കുന്ന കലയിൽ ഈ ഭൂമിയിൽ എനിക്കു തുല്യൻ ആരുമില്ല’ എന്നു പ്രസ്താവിച്ചു.
Verse 3
अर्थकृच्छरेषु चैवाहं प्रष्टव्यो नैपुणेषु च । अन्नसंस्कारमपि च जानाम्यन्यैर्विशेषत:
‘ധനകഷ്ടകാലങ്ങളിലും, നൈപുണ്യം ആവശ്യമായ കാര്യങ്ങളിലും എന്നോടു ചോദിക്കാം; അന്നസംസ്കാരം—ഭക്ഷണം ഒരുക്കുന്ന നാനാവിധങ്ങൾ—ഞാൻ മറ്റുള്ളവരെക്കാൾ വിശേഷമായി അറിയുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞു.
Verse 4
यानि शिल्पानि लोके5स्मिन् यच्चैवान्यत् सुदुष्करम् | सर्व यतिष्ये तत् कर्तुमृतुपर्ण भरस्व माम्
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—ഈ ലോകത്തിൽ ഉള്ള എല്ലാ ശില്പകലകളും, അതുപോലെ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ മറ്റു പ്രവൃത്തികളും, അവയെല്ലാം നിർവഹിക്കാൻ ഞാൻ പരിശ്രമിക്കും. ഹേ രാജാ ഋതുപർണാ! എന്റെ ഉപജീവനം നീ നൽകുക.
Verse 5
ऋचतुपर्ण उवाच वस बाहुक भद्रं ते सर्वमेतत् करिष्यसि । शीघ्रयाने सदा बुद्धिर्ध्रियते मे विशेषत:
ഋതുപർണൻ പറഞ്ഞു—ബാഹുകാ! നിനക്കു മംഗളം. നീ ഇവിടെ വസിക്ക; ഈ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നീ തന്നെ നിർവഹിക്കണം. കാരണം എന്റെ മനസ്സ് എപ്പോഴും, പ്രത്യേകിച്ച്, ശീഘ്രയാത്രയിലേക്കാണ് പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്—എവിടെയും വേഗത്തിൽ എത്തുവാൻ.
Verse 6
स त्वमातिष्ठ योगं त॑ येन शीघ्रा हया मम । भवेयुरश्वाध्यक्षोडसि वेतनं ते शतं शतम्
ഋതുപർണൻ പറഞ്ഞു—അതിനാൽ എന്റെ കുതിരകൾ ശീഘ്രഗാമികളാകുവാൻ സഹായിക്കുന്ന ആ ഉപായം നീ സ്വീകരിക്ക. ഇന്നുമുതൽ നീ നമ്മുടെ അശ്വാധ്യക്ഷൻ; നിന്റെ വേതനം ശതത്തിനുമേൽ ശതം.
Verse 7
त्वामुपस्थास्यतश्रैव नित्यं वाष्णेयजीवलौ । एताभ्यां रंस्यसे सार्ध वस वै मयि बाहुक
ഋതുപർണൻ പറഞ്ഞു—വാർഷ്ണേയനും ജീവാലനും—ഈ ഇരുവരും നിത്യവും നിന്റെ സേവയിൽ ഉണ്ടാകും. ഇവരോടൊപ്പം നീ സുഖമായി ആനന്ദിക്കും; അതിനാൽ, ബാഹുകാ, എന്റെ അടുക്കൽ തന്നെ വസിക്ക.
Verse 8
बृहृदश्च उवाच एवमुक्तो नलस्तेन न््यवसत् तत्र पूजित: । ऋतुपर्णस्य नगरे सहवाष्णेयजीवल:
ബൃഹദശ്വ മുനി പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ നളൻ ആദരിക്കപ്പെട്ടവനായി, വാർഷ്ണേയനും ജീവാലനും കൂടെ, ഋതുപർണന്റെ നഗരത്തിൽ അവിടെ തന്നെ വസിച്ചു.
Verse 9
स वै तत्रावसद् राजा वैदर्भीमनुचिन्तयन् । सायं सायं सदा चेम॑ शलोकमेकं॑ जगाद ह,वे दमयन्तीका निरन्तर चिन्तन करते हुए वहाँ रहने लगे। वे प्रतेदिन सायंकाल इस एक श्लोकको पढ़ा करते थे--
ആ രാജാവ് അവിടെ വൈദർഭി ദമയന്തിയെ നിരന്തരം ഓർത്തുകൊണ്ട് താമസിച്ചു. ഓരോ സന്ധ്യയും അവൻ തെറ്റാതെ ഈ ഒരേയൊരു ശ്ലോകം ചൊല്ലുമായിരുന്നു.
Verse 10
क्व नु सा क्षुत्पिपासार्ता श्रान्ता शेते तपस्विनी । स्मरन्ती तस्य मन्दस्य कं वा साद्योपतिष्ठति
ക്ഷുധയും ദാഹവും കൊണ്ട് പീഡിതയായി, ക്ഷീണിച്ച ആ തപസ്വിനി—ആ മന്ദബുദ്ധിയെയോർത്ത്—ഇപ്പോൾ എവിടെയാകും കിടക്കുന്നത്? ഇനി അവൾ ആരുടെ സമീപത്ത് ആശ്രയം തേടി പാർക്കുന്നു?
Verse 11
एवं ब्रुवन्तं राजानं निशायां जीवलोड<ब्रवीत् । कामेनां शोचसे नित्यं श्रोतुमिच्छामि बाहुक
രാത്രിയിൽ രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ ജീവലൻ പറഞ്ഞു—“ബാഹുകാ! നീ ദിനംപ്രതി ഏതു സ്ത്രീക്കായി ദുഃഖിക്കുന്നു? ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”
Verse 12
आयुष्मन् कस्य वा नारी यामेवमनुशोचसि । तमुवाच नलो राजा मन्दप्रज्ञस्य कस्यचित्
“ആയുഷ്മാനേ! നീ ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കുന്ന അവൾ ആരുടെ ഭാര്യയാണ്?” അപ്പോൾ രാജാവ് നളൻ പറഞ്ഞു—“അവൾ ഒരു മന്ദപ്രജ്ഞനായ ഒരാളുടെ ഭാര്യയായിരുന്നു.”
Verse 13
आसीदू बहुमता नारी तस्यादृढतरं वच: । स वै केनचिदर्थन तया मन्दो व्ययुज्यत
അവനു അത്യന്തം പ്രിയയായ ഒരു സ്ത്രീ ഉണ്ടായിരുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെ വാക്ക് ദൃഢമായി നിലനിന്നില്ല. ഏതോ കാരണത്താൽ ആ മന്ദബുദ്ധി പുരുഷൻ അവളിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടു.
Verse 14
विप्रयुक्त: स मन्दात्मा भ्रमत्यसुखपीडित: । दहा[मान: स शोकेन दिवारात्रमतन्द्रित:
ഭാര്യയിൽ നിന്നു വേർപെട്ട ആ മന്ദബുദ്ധിയൻ ദുഃഖപീഡിതനായി ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും അലഞ്ഞു നടന്നു. ശോകാഗ്നിയിൽ പകലും രാത്രിയും ദഹിച്ചിട്ടും അവന് ഒരു നിമിഷം പോലും വിശ്രമം ലഭിച്ചില്ല.
Verse 15
निशाकाले स्मरंस्तस्या: शलोकमेकं सम गायति । स विश्रमन् महीं सर्वा क्वचिदासाद्य किंचन
രാത്രികാലത്ത് അവളെ സ്മരിച്ച് അവളെക്കുറിച്ചൊരു ശ്ലോകം മാത്രം മൃദുസ്വരത്തിൽ പാടുമായിരുന്നു. സർവ്വഭൂമിയിലും അലഞ്ഞുനടന്ന് ഇടയ്ക്കൊക്കെ ഏതെങ്കിലും സ്ഥലത്തെത്തി കുറച്ച് വിശ്രമിച്ചാലും, മനസ്സ് അവളുടെ ഓർമ്മയിൽ തന്നെയായിരുന്നു.
Verse 16
सातुतं पुरुषं नारी कृच्छेडप्पनुगता वने
ആ സ്ത്രീ പരമപതിവ്രതയായിരുന്നു; ദുരിതകാലത്തിലും ആ പുരുഷനെ പിന്തുടർന്ന് വനത്തിലേക്കു പോയി. എന്നാൽ അൽപപുണ്യമുള്ള ആ ദുഷ്ടൻ അവളെ വനത്തിൽ തന്നെയാക്കി ഉപേക്ഷിച്ചു. അവൾ ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ, അവളുടെ ദിനങ്ങൾ മഹാദുഃഖത്തിൽ തന്നെയാകും കടന്നുപോകുന്നത്. അവൾ ഒറ്റയ്ക്കായ യുവതി; വഴികളറിയാത്തവൾ; ആപത്തിൽ വീണത് അവൾക്കൊരിക്കലും സഹിക്കാവുന്നതല്ല.
Verse 17
त्यक्ता तेनाल्पपुण्येन दुष्करं यदि जीवति । एका बालानभिशज्ञा च मार्गाणामतथोचिता
അൽപപുണ്യമുള്ള ആ മനുഷ്യൻ ഉപേക്ഷിച്ച ശേഷം അവൾ ജീവിച്ചിരുന്നാലും അവളുടെ ജീവിതം അത്യന്തം ദുഷ്കരമായിരിക്കും. അവൾ ഒറ്റയ്ക്കായ യുവതി; വഴികളറിയാത്തവൾ; ആ അപകടത്തിന് അവൾ ഒരിക്കലും യോജിച്ചതല്ല.
Verse 18
क्षुत्पिपासापरीताजी दुष्करं यदि जीवति । श्वापदाचरिते नित्यं वने महति दारुणे
ക്ഷുധയും ദാഹവും അവളുടെ അവയവങ്ങളെ മൂടിയിരിക്കെ, അങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട അവൾ ജീവിച്ചിരുന്നാലും ജീവൻ നിലനിർത്തുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം—നിത്യവും ക്രൂരമൃഗങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ മഹത്തായ ഭീകരവനത്തിൽ.
Verse 19
त्यक्ता तेनाल्पभाग्येन मन्दप्रज्ञेन मारिष । इत्येवं नैषधो राजा दमयन्तीमनुस्मरन् ।।
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു— “മാരിഷ! അല്പഭാഗ്യനും മന്ദപ്രജ്ഞനും ആയ ആ പുരുഷൻ അവളെ ഉപേക്ഷിച്ചു.” ഇങ്ങനെ നിഷധരാജൻ നളൻ ദമയന്തിയെ നിരന്തരം സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ആ രാജാവിന്റെ (ഋതുപർണന്റെ) വസതിയിൽ അജ്ഞാതവാസം ചെയ്തു.
Verse 66
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलककॉटिकसंवादविषयक छाछठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവാന്തർഗതമായ നലോപാഖ്യാനത്തിൽ നള–കർകോടക സംവാദവിഷയകമായ അറുപത്താറാമത്തെ അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 67
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलविलापे सप्तषष्टितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलविलापविषयक सड़सठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവാന്തർഗതമായ നലോപാഖ്യാനപർവത്തിൽ നളവിലാപവിഷയകമായ അറുപത്തേഴാമത്തെ അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 156
वसत्यनर्हस्तद् दुःखं भूय एवानुसंस्मरन् । “रातमें उसीका स्मरण करके वह एक श्लोकको गाया करता है। सारी पृथ्वीका चक्कर लगाकर वह कभी किसी स्थानमें पहुँचा और वहीं निरन्तर उस प्रियतमाका स्मरण करके दुःख भोगता रहता है। यद्यपि वह उस दुःखको भोगनेके योग्य है नहीं
ആ ദുഃഖം അനുഭവിക്കാൻ അർഹനല്ലായിരുന്നിട്ടും, അതേ ദുഃഖം വീണ്ടും വീണ്ടും സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് (അലയിച്ചുറ്റി) അവൻ വസിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond to abandonment and suffering without collapsing into private despair: Damayantī balances personal modesty (lajjā) against the ethical necessity of public action to restore marital and royal order.
Ethical agency in crisis can be operationalized through truthful speech, compassionate appeal, and institutionally trusted channels; dharma is shown as actionable coordination rather than passive endurance.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is procedural—establishing the narrative mechanism by which recognition, reply, and eventual reunion become possible within a dharma-governed framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.