Adhyaya 63

Verse 1

हि मय >> (0) हि २ 7 त्रेषष्टितमोड् ध्याय: दमयन्तीका विलाप तथा अजगर एवं व्याधसे उसके प्राण एवं सतीत्वकी रक्षा तथा दमयन्तीके पातितव्रत्य धर्मके प्रभावसे व्याधका विनाश ब॒हृदश्चव उवाच अपक्रान्ते नले राजन्‌ दमयन्ती गतक्लमा । अबुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, നളൻ പോയശേഷം ദമയന്തിയുടെ ക്ഷീണം മാറി അവൾ ഉണർന്നു. ആ നിർജനവനത്തിൽ ഭർത്താവിനെ കാണാതെ ആ മഹതിയായ സ്ത്രീ ഭീതിയിലായി.

Verse 2

अपश्यमाना भर्तारें शोकदुःखसमन्विता । प्राक्रोशदुच्चै: संत्रस्ता महाराजेति नैषधम्‌

ഭർത്താവിനെ കാണാതെ ശോകദുഃഖങ്ങളിൽ മുങ്ങി ഭീതിയിലായ ദമയന്തി ഉച്ചത്തിൽ നിലവിളിച്ചു—“മഹാരാജാ!”—എന്ന് നിഷധരാജനെ വിളിച്ചു.

Verse 3

हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन्‌ कि जहासि माम्‌ । हा हतास्मि विनष्टास्मि भीतास्मि विजने वने

അയ്യോ നാഥാ! അയ്യോ മഹാരാജാ! അയ്യോ സ്വാമീ! എന്നെ എന്തിന് ഉപേക്ഷിക്കുന്നു? അയ്യോ! ഞാൻ കൊല്ലപ്പെട്ടവളെപ്പോലെ, പൂർണ്ണമായി നശിച്ചവളെപ്പോലെ; ഈ ജനശൂന്യ വനത്തിൽ ഞാൻ ഭീതിയിലാണ്.

Verse 4

ननु नाम महाराज धर्मज्ञ: सत्यवागसि । कथमुकत्वा तथा सत्यं सुप्तामुत्सूज्य कानने,“महाराज! आप तो धर्मज्ञ और सत्यवादी हैं; फिर वैसी सच्ची प्रतिज्ञा करके आज आप इस जंगलमें मुझे सोती छोड़कर कैसे चले गये?

മഹാരാജാ! നിങ്ങൾ ധർമ്മജ്ഞനും സത്യവാദിയും ആണല്ലോ; അങ്ങനെ സത്യപ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത് ഇന്ന് ഈ വനത്തിൽ എന്നെ ഉറങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കെ ഉപേക്ഷിച്ച് എങ്ങനെ പോയി?

Verse 5

कथमुत्सृज्य गन्तासि दक्षां भार्यामनुव्रताम्‌ । विशेषतो5नपकृते परेणापकृते सति

ഞാൻ നിങ്ങളുടെ സേവയിൽ ദക്ഷയും, നിങ്ങളോടു അനുരക്തയും, അനുവ്രതയായ ഭാര്യയുമാണ്. പ്രത്യേകിച്ച് എന്റെ ഭാഗത്തു നിന്നു നിങ്ങള്ക്ക് യാതൊരു അപകാരം ഉണ്ടായിട്ടില്ല; എന്തെങ്കിലും അപകാരം സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ അത് മറ്റൊരാളാൽ—എന്നാൽ അല്ല. എന്നിട്ടും എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ച് എന്തിന് പോകുന്നു?

Verse 6

शकक्‍्यसे ता गिर: सम्यक्‌ कर्तु मयि नरेश्वर । यास्तेषां लोकपालानां संनिधौ कथिता: पुरा

നരേശ്വരാ! മുൻപ് ആ ലോകപാലന്മാരുടെ സന്നിധിയിൽ നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ, ഇന്ന് എന്റെ കാര്യത്തിൽ സത്യമായി പൂർണ്ണമായി നിറവേറ്റാൻ നിങ്ങള്ക്കാകുമോ?

Verse 7

नाकाले विहितो मृत्युर्म्त्यानां पुरुषर्षभ । तत्र कान्ता त्वयोत्सृष्टा मुहूर्तमपि जीवति

പുരുഷർഷഭാ! മർത്ത്യർക്കു മരണം അകാലത്തിൽ വിധിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് നിന്റെ പ്രിയതമ, നീ അവിടെ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും, ഒരു മുഹൂർത്തമെങ്കിലും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നത്.

Verse 8

पर्याप्त: परिहासो5यमेतावान्‌ पुरुषर्षभ । भीताहमतिदुर्थर्ष दर्शयात्मानमीश्वर,'पुरुषश्रेष्ठ! यहाँ इतना ही परिहास बहुत है। अत्यन्त दुर्धर्ष वीर! मैं बहुत डर गयी हूँ। प्राणेश्वर! अब मुझे अपना दर्शन दीजिये

പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ! ഇത്ര പരिहासം മതി. അതിദുര്ധർഷ വീരാ! ഞാൻ അത്യന്തം ഭയപ്പെട്ടു. പ്രാണേശ്വരാ! ഇപ്പോൾ എനിക്ക് നിന്റെ ദർശനം നൽകുക.

Verse 9

दृश्यसे दृश्यसे राजन्नेष दृष्टोडईसि नैषध । आवार्य गुल्मैरात्मानं कि मां न प्रतिभाषसे

രാജാവേ! നിഷധനാഥാ! നീ ദൃശ്യനാകുന്നു—അതെ, ദൃശ്യനാകുന്നു. വള്ളികളും കുറ്റിച്ചെടികളും മറയായി നിന്നെ ഒളിപ്പിച്ച് എനിക്കെന്തുകൊണ്ട് മറുപടി പറയുന്നില്ല?

Verse 10

नृशंसं बत राजेन्द्र यन्मामेवंगतामिह । विलपन्तीं समागम्य नाश्वासयसि पार्थिव

രാജേന്ദ്രാ! ഭയവും ചിന്തയും കൊണ്ട് ഞാൻ ഇവിടെ വിലപിക്കുന്നു; നീ സമീപം വന്നിട്ടും എനിക്ക് ആശ്വാസം നൽകുന്നില്ല! ഭൂപാലാ! ഇതെത്ര ക്രൂരത!

Verse 11

न शोचाम्यहमात्मानं न चान्यदपि किंचन । कथं नु भवितास्येक इति त्वां नूप शोचिमि

നരേശ്വരാ! ഞാൻ എനിക്കായി ദുഃഖിക്കുന്നില്ല; മറ്റൊന്നിനായും അല്ല. ‘നീ ഒറ്റയ്ക്കായി എങ്ങനെ കഴിയുമോ?’ എന്ന ചിന്തയിൽ ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നത് നിനക്കായി മാത്രം.

Verse 12

कथं नु राज॑स्तृषित: क्षुधित: श्रमकर्षित: । सायाह्ले वृक्षमूलेषु मामपश्यन्‌ भविष्यसि

രാജാവേ! ദാഹംകൊണ്ട് വലഞ്ഞും വിശപ്പുകൊണ്ട് പീഡിതനുമായി പരിശ്രമംകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ചും സായാഹ്നത്തിൽ വൃക്ഷമൂലത്തിൽ വിശ്രമിക്കുമ്പോൾ, എന്നെ സമീപത്ത് കാണാതെ നീ എങ്ങനെ ആയിരിക്കും?

Verse 13

ततः सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना । इतश्वेतश्न रुदती पर्यधावत दु:खिता,तदनन्तर प्रचण्ड शोकसे पीड़ित हो क्रोधाग्निसे दग्ध होती हुई-सी दमयन्ती अत्यन्त दुःखी हो रोने और इधर-उधर दौड़ने लगी

അനന്തരം തീക്ഷ്ണശോകത്തിൽ പീഡിതയായി, ക്രോധാഗ്നിയിൽ ദഹിച്ചവളെപ്പോലെ ദമയന്തി അത്യന്തം ദുഃഖത്തോടെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും ഓടിത്തുടങ്ങി।

Verse 14

मुहुरुत्पतते बाला मुहुः पतति विह्वला । मुहुरालीयते भीता मुहुः क्रोशति रोदिति,दमयन्ती बार-बार उठती और बार-बार विह्नल होकर गिर पड़ती थी। वह कभी भयभीत होकर छिपती और कभी जोर-जोरसे रोने-चिल्लाने लगती थी

ദമയന്തി വീണ്ടും വീണ്ടും എഴുന്നേറും; വീണ്ടും വീണ്ടും വിഹ്വളയായി വീഴും. ചിലപ്പോൾ ഭയന്ന് ഒളിക്കും; ചിലപ്പോൾ ഉച്ചത്തിൽ നിലവിളിച്ച് കരയും।

Verse 15

अतीव शोकसंततप्ता मुहुर्नि:श्वस्य विद्नला । उवाच भैमी नि:श्वस्य रुदत्यथ पतिव्रता,अत्यन्त शोकसंतप्त हो बार-बार लंबी साँसें खींचती हुई व्याकुल पतिव्रता दमयन्ती दीर्घ नि:श्वास लेकर रोती हुई बोली--

അത്യന്തം ശോകത്തിൽ ദഹിച്ച്, വീണ്ടും വീണ്ടും ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ട് വിഹ്വളയായ പതിവ്രതയായ ഭൈമി (ദമയന്തി) വീണ്ടും ഒരു ദീർഘശ്വാസം എടുത്ത് കരഞ്ഞുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു।

Verse 16

यस्याभिशापाद्‌ दुः:खारतों दुःखं विन्दति नैषध: । तस्य भूतस्य नो दुःखाद्‌ दुःखमप्यधिकं भवेत्‌

ആരുടെ ശാപം മൂലം നിഷധരാജൻ നളൻ ദുഃഖത്തിൽ പീഡിതനായി ദുഃഖത്തിന്മേൽ ദുഃഖം അനുഭവിക്കുകയാണോ, ആ ജീവിക്ക് നമ്മുടെ ദുഃഖത്തേക്കാളും അധികമായ ദുഃഖം ലഭിക്കട്ടെ।

Verse 17

अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान्‌ नलम्‌ | तस्माद्‌ दुःखतरं प्राप्प जीवत्वसुखजीविकाम्‌,“जिस पापीने पुण्यात्मा राजा नलको इस दशामें पहुँचाया है, वह उनसे भी भारी दुःखमें पड़कर दुःखकी ही जिंदगी बितावे”

നിഷ്പാപചേതസ്സായ രാജാവ് നളനെ ഇങ്ങനെ ആക്കിയ ആ പാപി, ഇതിലും ഭീകരമായ ദുഃഖം പ്രാപിച്ച്, ദുഃഖം തന്നെയായ ജീവിതം നയിക്കട്ടെ।

Verse 18

एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मन: । अन्वेषमाणा भार्तरं बने श्वापदसेविते

ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന മഹാത്മാവായ രാജാവിന്റെ ഭാര്യ, കാട്ടുമൃഗങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്ന വനത്തിൽ ഭർത്താവിനെ തേടി അലഞ്ഞു. മനസ്സു കലങ്ങി ഉന്മത്തയെന്നപോലെ കരഞ്ഞും പുളമ്പിയും, “ഹാ രാജൻ! ഹാ മഹാരാജാ!” എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും വിളിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും ഓടിനടന്നു.

Verse 19

उन्मत्तवद्‌ भीमसुता विलपन्ती इतस्तत: । हा हा राजन्निति मुहुरितश्वेतश्न धावति

ഭീമസുതയായ ദമയന്തി ഉന്മത്തയെന്നപോലെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും ഓടി; “ഹാ ഹാ രാജൻ!” എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും ആർത്തമായി വിളിച്ചു.

Verse 20

तां क्रन्दमानामत्यर्थ कुररीमिव वाशतीम्‌ | करुणं बहु शोचन्तीं विलपन्तीं मुहुर्मुहु:

അവൾ അത്യന്തമായി കരഞ്ഞുകരഞ്ഞ്, കുരരീ പക്ഷിയെപ്പോലെ കരുണസ്വരത്തിൽ വിളിച്ചു; മഹാശോകത്തിൽ മുങ്ങി വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിച്ചു.

Verse 21

सहसाभ्यागतां भैमीमभ्याशपरिवर्तिनीम्‌ । जग्राहाजगरो ग्राहो महाकाय: क्षुधान्वित:

അടുത്തടുത്തായി വട്ടംകറങ്ങി വന്ന ഭൈമീ (ദമയന്തി) പെട്ടെന്ന് സമീപത്തെത്തിയപ്പോൾ, വിശപ്പാൽ കത്തുന്ന മഹാകായ അജഗരം—ഗ്രാഹംപോലെ—അവളെ പിടിച്ചെടുത്തു.

Verse 22

सा ग्रस्यमाना ग्राहेण शोकेन च परिप्लुता । नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम्‌

അജഗരം അവളെ വിഴുങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ ആ വൈദർഭി, തനിക്കായി അത്ര ദുഃഖിച്ചില്ല; നൈഷധരാജനായ നലനുവേണ്ടിയാണ് അവൾ കൂടുതൽ ശോകിച്ചത്.

Verse 23

हा नाथ मामिह वने ग्रस्यमानामनाथवत्‌ | ग्राहेणानेन विजने किमर्थ नानुधावसि

‘Alas, my lord! Here in this forest I am being swallowed like one without protection. In this lonely wilderness, seized by this predator, why do you not run to my aid?’

Verse 24

कथं भविष्यसि पुनर्मामनुस्मृत्य नैषध । कथं भवागञ्जगामाद्य मामुत्सृज्य वने प्रभो

‘O king of Niṣadha, how will you endure again and again, remembering me? And how is it that you have gone away today, leaving me behind in this forest, O lord?’

Verse 25

पापान्मुक्तः पुनर्लब्ध्वा बुद्धिं चेतो धनानि च । भ्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य परिग्लानस्य नैषध । कः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति तेडनघ

Bṛhadaśva said: “When you are freed from these misfortunes and regain clear judgment, composure, and wealth, O king of Niṣadha—what will become of you without me? O tiger among kings, when you are wandering astray, tormented by hunger, worn out and utterly dejected, who, O blameless one, will remove your fatigue?”

Verse 26

ततः कश्रनिन्मृगव्याधो विचरन्‌ गहने वने । आक्रन्दमानां संश्रुत्य जवेनाभिससार ह,इसी समय कोई व्याध उस गहन वनमें विचर रहा था। वह दमयन्तीका करुण क्रन्दन सुनकर बड़े वेगसे उधर आया

Then a certain hunter, roaming in the dense forest, heard her pitiful cries and hurried toward that direction with great speed. The scene underscores how a vulnerable person’s lament can draw even a stranger’s attention, setting the stage for an ethical test of how one responds to another’s distress.

Verse 27

तां तु दृष्टवा तथा ग्रस्तामुरगेणायतेक्षणाम्‌ । त्वरमाणो मृगव्याध: समभिक्रम्य वेगत:

Seeing that large-eyed young woman being swallowed in that manner by the serpent, the hunter hurried forward at speed. With swift action he tore open the python’s mouth, and the creature, writhing, became helpless. The hunter—who lived by killing deer—cut the snake into pieces and freed Damayantī. Then he washed her body, still affected by the serpent’s grasp, reassured her, and arranged food for her. After she had eaten, the hunter questioned her. The episode highlights an ethical contrast: even one whose livelihood involves violence can act decisively to protect life and offer compassionate care to the vulnerable.

Verse 28

मुखत: पाटयामास शस्त्रेण निशितेन च । निर्विचेष्ट भुजड़ं तं विशस्यथ मृगजीवन:

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു— മാൻവധം ചെയ്ത് ജീവിക്കുന്ന വേട്ടക്കാരൻ അവളെ അജഗരം വിഴുങ്ങുന്നതു കണ്ടയുടൻ അത്യന്തം ആകുലനായി വേഗത്തിൽ ഓടിച്ചെന്ന് മൂർച്ചയുള്ള ആയുധം കൊണ്ട് ആ അജഗരത്തിന്റെ വായ പിളർത്തി. സർപ്പം കുറച്ചു നേരം പുളഞ്ഞു പിന്നെ നിശ്ചലമായി. വേട്ടക്കാരൻ സർപ്പത്തെ കഷ്ണങ്ങളാക്കി ദമയന്തിയെ മോചിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് സർപ്പസ്പർശം മൂലം മലിനമായ അവളുടെ ദേഹം വെള്ളത്തിൽ കഴുകി, അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഭക്ഷണവും ഒരുക്കി. അവൾ ഭക്ഷണം കഴിച്ച ശേഷം വേട്ടക്കാരൻ അവളോട് ചോദിച്ചു.

Verse 29

मोक्षयित्वा स तां व्याध: प्रक्षाल्य सलिलेन ह । समाश्वास्य कृताहारामथ पप्रच्छ भारत

അവളെ മോചിപ്പിച്ച ശേഷം വേട്ടക്കാരൻ വെള്ളത്തിൽ കഴുകി, ആശ്വസിപ്പിച്ച്, ഭക്ഷണം ഒരുക്കി. ഹേ ഭാരതാ! അവൾ ഭക്ഷണം കഴിച്ച ശേഷം അവൻ അവളോട് ചോദിച്ചു.

Verse 30

कस्य त्वं मृगशावाक्षि कथं चाभ्यागता वनम्‌ | कथं चेदं महत्‌ कृच्छूं प्राप्तवत्यसि भाविनि

“മൃഗശാവാക്ഷി! നീ ആരുടെ ഭാര്യയാണ്? എങ്ങനെ ഈ വനത്തിലേക്ക് വന്നത്? ഹേ സുന്ദരി! എങ്ങനെയാണ് നീ ഈ മഹാദുഃഖത്തിൽ പതിച്ചത്?”

Verse 31

दमयन्ती तथा तेन पृच्छयमाना विशाम्पते । सर्वमेतद्‌ यथावृत्तमाचचक्षेडस्य भारत,भरतवंशी नरेश युधिष्ठिर! व्याधके पूछनेपर दमयन्तीने उसे सारा वृत्तान्त यथार्थरूपसे कह सुनाया

ഹേ ഭാരതാ! അവൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ ദമയന്തി സംഭവിച്ചതെല്ലാം യഥാവൃത്തമായി, സത്യമായി, ക്രമത്തോടെ ആ വേട്ടക്കാരനോട് പറഞ്ഞു.

Verse 32

तामर्धवस्त्रसंवीतां पीनश्रोणिपयोधराम्‌ । सुकुमारानवद्याज़ीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्‌

അവൾ അർധവസ്ത്രം മാത്രമണിഞ്ഞ് മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു; അവളുടെ ശൃോണിയും സ്തനങ്ങളും പുഷ്ടമായിരുന്നു. അവളുടെ അവയവങ്ങൾ സുകുമാരവും നിർദോഷവുമായിരുന്നു; അവളുടെ മുഖം പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ മനോഹരമായിരുന്നു.

Verse 33

अरालपक्ष्मनयनां तथा मधुरभाषिणीम्‌ | लक्षयित्वा मृगव्याध: कामस्य वशमीयिवान्‌

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—വളഞ്ഞ കൺപീലികളാൽ ശോഭിക്കുന്ന കണ്ണുകളും മധുരവാക്യവും ഉള്ള ദമയന്തിയെ കണ്ടു, അവളുടെ സൗന്ദര്യലക്ഷണങ്ങൾ നിരീക്ഷിച്ച വേട്ടക്കാരൻ കാമത്തിന്റെ വശത്തിലായി.

Verse 34

तामेवं श्लक्षणया वाचा लुब्धको मृदुपूर्वया । सान्त्वयामास कामार्तस्तदबुध्यत भाविनी

കാമവേദനയിൽ പീഡിതനായ ആ ലുബ്ധകൻ മൃദുവും മധുരവുമായ വാക്കുകളാൽ അവളെ തന്റെ അനുകൂലമാക്കാൻ പലവിധ ആശ്വാസങ്ങൾ പറയാൻ തുടങ്ങി; എന്നാൽ സതി ദമയന്തി അവന്റെ മലിന മനോഭാവം തിരിച്ചറിഞ്ഞു.

Verse 35

दमयन्त्यपि त॑ दुष्टमुपल भ्य पतिव्रता । तीव्ररोषसमाविष्टा प्रजज्वालेव मन्युना,पतिव्रता दमयन्ती भी उसकी दुष्टताको समझकर तीव्र क्रोधके वशीभूत हो मानो रोषाग्निसे प्रजवलित हो उठी

പതിവ്രതയായ ദമയന്തിയും അവന്റെ ദുഷ്ടത തിരിച്ചറിഞ്ഞു; അതിതീവ്ര കോപത്തിൽ ആകുലയായി, ക്രോധാഗ്നിയിൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ തെളിഞ്ഞുയർന്നു.

Verse 36

सती दमयन्तीके तेजसे पापी व्याधका विनाश स तु पापमति): क्षुद्र: प्रधर्षयितुमातुर: । दुर्धर्षा तर्कयामास दीप्तामग्निशिखामिव

ആ ക്ഷുദ്ര പാപമതിയായ വ്യാധൻ അവളെ അപമാനിക്കുവാൻ ആകുലനായിരുന്നുവെങ്കിലും, ദമയന്തി ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിശിഖപോലെ ദുർധർഷയായി ദീപ്തയായി; അതിനാൽ അവളെ സ്പർശിക്കലും അവനു അത്യന്തം ദുഷ്കരമായി തോന്നി.

Verse 37

दमयन्ती तु दुःखार्ता पतिराज्यविनाकृता । अतीतवाक्पथे काले शशापैनं रुषान्विता

ഭർത്താവിനെയും രാജസ്ഥാനത്തെയും നഷ്ടപ്പെട്ട ദുഃഖത്തിൽ ആർത്തയായ ദമയന്തി, ഇനി വാക്കുകൾകൊണ്ട് തടയാനുള്ള സമയം കഴിഞ്ഞുവെന്ന് കണ്ടു; ക്രോധത്തോടെ അവനെ ശപിച്ചു.

Verse 38

यद्यहं नैषधादन्यं मनसापि न चिन्तये । तथायं पततां क्षुद्रो परासुर्मुगजीवन:

ഞാൻ നിഷധരാജൻ നലനെ ഒഴികെ മറ്റൊരു പുരുഷനെയും മനസ്സിലുപോലും ചിന്തിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ, ആ സത്യത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ ഈ നീച വേട്ടക്കാരൻ പ്രാണരഹിതനായി വീണുപോകട്ടെ.

Verse 39

उक्तमात्रे तु वचने तथा स मृगजीवन: । व्यसु: पपात मेदिन्यामग्निदग्ध इव द्रुम:,दमयन्तीके इतना कहते ही वह व्याध आगसे जले हुए वृक्षकी भाँति प्राणशून्य होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा

ആ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ച ഉടനെ, മൃഗവധം ജീവിതമായിരുന്ന ആ വേട്ടക്കാരൻ അഗ്നിദഗ്ധമായ വൃക്ഷംപോലെ പ്രാണരഹിതനായി ഭൂമിയിൽ വീണു.

Verse 63

बह ब स्तर कम त्यपस त्ज््द्धच || कट ;र इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि अजगरग्रस्तदमयन्तीमोचने त्रिषपष्टितमोड ध्याय:

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വാന്തർഗതമായ നലോപാഖ്യാനത്തിൽ അജഗരഗ്രസ്തയായ ദമയന്തിയെ മോചിപ്പിച്ചതിനെ വിവരിക്കുന്ന ത്രിഷഷ്ടിതമ അധ്യായം സമാപ്തമായി.