Adhyaya 5
विदुर-धृतराष्ट्रसंवादः (Vidura–Dhṛtarāṣṭra Dialogue on Rajadharma and Restitution)
Upa-parva: Vidura–Dhṛtarāṣṭra Nīti-saṃvāda (Counsel after the Pāṇḍavas enter the forest)
Vaiśaṃpāyana narrates that after the Pāṇḍavas enter the forest, Dhṛtarāṣṭra—internally afflicted—addresses Vidura, praising his impartiality and subtle knowledge of dharma and requesting guidance on what should be done and how the citizens might respond. Vidura replies with a doctrinal framing: the trivarga is rooted in dharma, and kingship itself is said to be dharma-rooted. He identifies the assembly’s lapse—dharma being violated through the dice episode led by Śakuni’s faction—and proposes a remedy: restore to the Pāṇḍavas what was wrongfully extracted, seek their satisfaction, and reduce the influence/humiliation associated with Śakuni’s role. Vidura warns that failure will lead to Kuru destruction, noting the martial capacities of Bhīma and Arjuna and the inevitability of escalation if grievance is left unaddressed. He further prescribes reconciliation gestures: Duryodhana and allies should approach the Pāṇḍavas with goodwill; reparative requests should be made (including addressing the offense involving Draupadī); and Dhṛtarāṣṭra should console and honor Yudhiṣṭhira, installing him in sovereignty to stabilize the realm. Dhṛtarāṣṭra responds that Vidura’s counsel does not enter his heart, suspects Vidura of prioritizing the Pāṇḍavas, asserts paternal partiality toward Duryodhana, and dismisses Vidura with harsh comparatives. The narration closes with Dhṛtarāṣṭra withdrawing into the inner chambers, while Vidura departs swiftly toward where the Pārthas reside.
Chapter Arc: वनवास की धूल और निर्वासन की चुप्पी के बीच पाण्डव सरस्वती–दृषद्वती–यमुना का सेवन करते हुए पश्चिम दिशा में वन-से-वन भटकते हैं, मानो राज्य से कटे हुए भी धर्म के पथ पर टिके रहने का संकल्प खोज रहे हों। → सरस्वती-तट के समभूमि और मरुधन्व प्रदेश पार कर वे मुनिजनप्रिय काम्यकवन में प्रवेश करते हैं; वहीं धृतराष्ट्र के दरबार की घुटन और दुर्योधन-पक्ष की कठोरता से आहत विदुर, तीव्रगामी रथ से पाण्डवों तक पहुँचते हैं—राजनीति का विष वन की शान्ति में भी उतर आता है। → विदुर युधिष्ठिर को धृतराष्ट्र का संदेश और अपना हृदय-निष्कर्ष सुनाते हैं: जो तीव्र क्लेशों में भी क्षमा और समय-प्रतीक्षा रखता है, वह भीतर-भीतर अग्नि की तरह शक्ति बढ़ाकर अंततः पृथ्वी (राज्य) को अकेला भोगता है; और जो सहायकों को अविभक्त धन, समान अन्न, सत्य व समता देता है, वही स्थायी संग्रह कर पाता है। → युधिष्ठिर विदुर की नीति-धर्मयुक्त वाणी स्वीकार करते हैं—देश-काल के अनुरूप, प्रमाद-रहित होकर वही करने का वचन देते हैं जो हितकर है, और आगे के लिए विवेकपूर्ण मार्गदर्शन माँगते हैं। → विदुर की सीख के बाद प्रश्न खुला रह जाता है: क्या पाण्डव क्षमा और धैर्य के साथ शक्ति-संचय करेंगे, या अपमान का भार उन्हें शीघ्र प्रतिशोध की ओर धकेलेगा?
Shlokas
Verse 1
हि >> आय ० () हि २ 7 पञठ्चमो<ध्याय: पाण्डवोंका काम्यकवनमें प्रवेश और विदुरजीका वहाँ जाकर उनसे मिलना और बातचीत करना वैशम्पायन उवाच पाण्डवास्तु वने वासमुद्दिश्य भरतर्षभा: । प्रययुर्जाह्नवीकूलात् कुरुक्षेत्र सहानुगा:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! വനവാസം ലക്ഷ്യമാക്കി പാണ്ഡവർ ജാഹ്നവി (ഗംഗ)യുടെ തീരത്തിൽ നിന്ന് അനുയായികളോടുകൂടെ കുരുക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 2
सरस्वतीदृषद्धत्यौ यमुनां च निषेव्य ते । ययुर्वनेनैव वनं सततं पश्चिमां दिशम्
അവർ സരസ്വതി, ദൃഷദ്വതി, യമുന എന്നീ നദികളെ ക്രമമായി ആശ്രയിച്ച്, ഒരു വനത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു വനത്തിലേക്ക് കടന്നുകൊണ്ട്, തുടർച്ചയായി പടിഞ്ഞാറൻ ദിശയിലേക്കു മുന്നേറി.
Verse 3
ततः सरस्वतीकूले समेषु मरुधन्वसु । काम्यकं नाम ददृशुर्वनं मुनिजनप्रियम्
അതിനുശേഷം സരസ്വതീതീരത്തിലൂടെ, സമതലവും വരണ്ടതുമായ—കാറ്റടിച്ചു വീശുന്ന മരുഭൂമിപ്രദേശങ്ങൾ കടന്ന് അവർ ‘കാമ്യക’ എന്ന വനത്തെ കണ്ടു; അത് ഋഷിമുനിസമൂഹങ്ങൾക്ക് അത്യന്തം പ്രിയമായിരുന്നു.
Verse 4
तत्र ते न्यवसन् वीरा वने बहुमृगद्धिजे । अन्वास्यमाना मुनिश्रि: सान्त्व्यमानाश्न भारत
ഹേ ഭാരത! അവിടെ അവർ പലവിധ മൃഗപക്ഷികളാൽ സമൃദ്ധമായ വനത്തിൽ പാർത്തു. മുനിശ്രേഷ്ഠർ അവരെ ഇരുത്തി ശുശ്രൂഷിച്ചു, ആശ്വാസവചനങ്ങളാൽ ധൈര്യം പകർന്നു; പിന്നെ ആ വീര പാണ്ഡവർ അതേ വനത്തിൽ വസിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 5
विदुरस्त्वथ पाण्डूनां सदा दर्शनलालस: । जगामैकरयथेनैव काम्यकं वनमृद्धिमत्
അതിനുശേഷം പാണ്ഡവരെ കാണാൻ എപ്പോഴും ആകാംക്ഷയുള്ള വിദുരൻ, ഒരേയൊരു രഥത്തിൽ തന്നെ സമൃദ്ധമായ കാമ്യക വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 6
ततो गत्वा विदुर: काम्यकं त- च्छीघ्रैरश्वेर्वाहिना स्यन्दनेन । ददर्शासीनं धर्मात्मानं विविक्ते सार्थ द्रौपद्या भ्रातृभिन्र्मिणैश्व
അതിനുശേഷം വിദുരൻ വേഗമേറിയ കുതിരകൾ വലിക്കുന്ന രഥത്തിൽ കാമ്യക വനത്തിലെത്തി; അവിടെ ഏകാന്തസ്ഥാനത്ത് ധർമ്മാത്മാവായ യുധിഷ്ഠിരനെ ദ്രൗപദി, സഹോദരന്മാർ, ബ്രാഹ്മണർ എന്നിവരോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്നതായി കണ്ടു.
Verse 7
ततो<पश्यद् विदुरं तूर्णमारा- दभ्यायान्तं सत्यसंध: स राजा । अथाब्रवीद् भ्रातरं भीमसेनं कि नु क्षत्ता वक्ष्यति न: समेत्य
അപ്പോൾ സത്യസന്ധനായ രാജാവ് വിദുരൻ അടുത്തുനിന്ന് വേഗത്തിൽ വരുന്നതു കണ്ടു, സഹോദരൻ ഭീമസേനനോട് പറഞ്ഞു—“ക്ഷത്താ (വിദുരൻ) നമ്മളെ കണ്ടാൽ എന്ത് പറയും?”
Verse 8
कच्चिन्नायं वचनात् सौबलस्य समाह्दाता देवनायोपयात: । कच्चित् क्षुद्र: शकुनिर्नायुधानि जेष्यत्यस्मान् पुनरेवाक्षवत्याम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—സൗബലൻ (ശകുനി) കല്പിച്ചതുപോലെ വീണ്ടും പാശക്രീഡയ്ക്ക് വിളിക്കാൻ ഏതെങ്കിലും ദൂതൻ വന്നിട്ടുണ്ടോ? ആ ക്ഷുദ്രൻ ശകുനി വീണ്ടും അക്ഷവാടികയിൽ കുതന്ത്രം നടത്തി നമ്മുടെ ആയുധങ്ങൾ ജയിച്ചെടുക്കുമോ?
Verse 9
समाहूतः केनचिदाद्रवेति नाहं शक्तो भीमसेनापयातुम् | गाण्डीवे च संशयिते कथं नु राज्यप्राप्ति: संशयिता भवेन्न:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഭീമസേന, ആരെങ്കിലും ‘ഇപ്പോൾ തന്നെ വരിക’ എന്നു വിളിച്ചാൽ ഞാൻ പിന്മാറാൻ കഴിയില്ല. അങ്ങനെ ആയിരിക്കെ ഗാണ്ഡീവം ഏതെങ്കിലും വിധത്തിൽ പാശക്രീഡയിൽ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ, നമ്മുടെ രാജ്യപ്രാപ്തി തന്നെയാകും സംശയത്തിലാകുക.
Verse 10
वैशम्पायन उवाच तत उत्थाय विदुरं पाण्डवेया: प्रत्यगृह्लन नृपते सर्व एव । तैः सत्कृत: स च तानाजमीढो यथोचितं पाण्डुपुत्रान् समेयात्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, അതിനുശേഷം പാണ്ഡുവിന്റെ പുത്രന്മാർ എല്ലാവരും എഴുന്നേറ്റ് വിദുരനെ സ്വീകരിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു. അവർ അർപ്പിച്ച യഥോചിതമായ ആദരസത്കാരം സ്വീകരിച്ച അജമീഢവംശജനായ വിദുരൻ പാണ്ഡുപുത്രന്മാരെ യഥാവിധി കണ്ടുമുട്ടി.
Verse 11
समाश्चस्तं विदुरं ते नरर्ष भा- स्ततो<पृच्छन्नागमनाय हेतुम् । स चापि तेभ्यो विस्तरत: शशंस यथावृत्तो धृतराष्ट्रोडम्बिकेय:
അതിനുശേഷം ആ നരശ്രേഷ്ഠരായ പാണ്ഡവർ വിദുരനെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു, വനത്തിലേക്കുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ വരവിന്റെ കാരണം ചോദിച്ചു. ചോദിച്ചതിന് മറുപടിയായി വിദുരൻ അംബികാപുത്രനായ ധൃതരാഷ്ട്രൻ എങ്ങനെ പെരുമാറി, എന്തെല്ലാം സംഭവിച്ചു എന്നതെല്ലാം വിശദമായി പറഞ്ഞു.
Verse 12
विदुर उवाच अवोचन्मां धृतराष्ट्रो ईनुगुप्त- मजातशत्रो परिगृह्माभिपूज्य । एवं गते समतामभ्युपेत्य पथ्य॑ तेषां मम चैव ब्रवीहि
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—അജാതശത്രുവേ, ധൃതരാഷ്ട്രൻ എന്നെ തന്റെ സംരക്ഷണത്തിലുള്ളവനെന്നു കരുതി വിളിപ്പിച്ചു; എന്നെ ആദരിച്ചു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—“വിദുരാ, കാര്യങ്ങൾ ഇങ്ങനെയൊരു നിലയിലായപ്പോൾ, സമഭാവം കൈക്കൊണ്ട് അവർക്കും (പാണ്ഡവർക്ക്) എനിക്കും—ഇരുവർക്കും ഹിതകരമായ ഒരു പഥ്യം ഉപദേശം പറയുക.”
Verse 13
मयाप्युक्तं यत् क्षेमं कौरवाणां हित॑ पथ्य॑ धृतराष्ट्रस्य चैव । तद् वै तस्मै न रुचाम भ्युपैति ततक्षाहं क्षेममन्यन्न मन््ये
ഞാനും കൗരവരുടെ ക്ഷേമത്തിനായി—ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ യഥാർത്ഥ ഹിതത്തിനായും—ഹിതകരവും പഥ്യവുമായ ഉപദേശം പറഞ്ഞു. എന്നാൽ ആ ഉപദേശം അദ്ദേഹത്തിന് രുചിച്ചില്ല; അതൊഴികെ മറ്റൊരു മാർഗം സുരക്ഷാകരമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നില്ല.
Verse 14
परं श्रेय: पाण्डवेया मयोक्तं न मे तच्च श्रुतवानाम्बिकेय: । यथा<5तुरस्येव हि पथ्यमन्ने न रोचते स्मास्य तदुच्यमानम्
പാണ്ഡവർക്ക് മാത്രമല്ല, എല്ലാവർക്കും പരമ ശ്രേയസ്സാകുന്ന വാക്ക് ഞാൻ പറഞ്ഞു; എന്നാൽ അംബികയുടെ പുത്രൻ ധൃതരാഷ്ട്രൻ അത് കേട്ടില്ല. രോഗിക്ക് പഥ്യാഹാരം രുചിക്കാത്തതുപോലെ, എന്റെ ഹിതകരമായ ഉപദേശവും അദ്ദേഹത്തിന് ഇഷ്ടമായില്ല.
Verse 15
न श्रेयसे नीयतेडजातशत्रो स्त्री श्रोत्रियस्थेव गृहे प्रदुष्टा । ध्रुवं न रोचेद् भरतर्षभस्य पति: कुमार्या इव षष्टिवर्ष:
അജാതശത്രുവേ! ശ്രോത്രിയന്റെ വീട്ടിലെ ദുഷ്ടയായ ഭാര്യയെ ശ്രേയസ്സിന്റെ വഴിയിലേക്കു നയിക്കാനാകാത്തതുപോലെ, രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രനെ കല്യാണപഥത്തിലേക്കു കൊണ്ടുവരുന്നതും അസാധ്യം. അറുപതു വയസ്സുള്ള ഭർത്താവ് കന്യയ്ക്കു അസഹ്യമായതുപോലെ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠനായ അവനു എന്റെ ഉപദേശവും നിശ്ചയമായും രുചിക്കുകയില്ല.
Verse 16
ध्रुवं विनाशो नृप कौरवाणां न वै श्रेयो धृतराष्ट्र: परैति । यथा च पर्णे पुष्करस्यावसिक्तं जल न तिषछेत् पथ्यमुक्ते तथास्मिन्
രാജാവേ! ധൃതരാഷ്ട്രൻ കല്യാണകരമായ ഉപായം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ കൗരവരുടെ വിനാശം നിശ്ചിതം. താമരയിലയിൽ ഒഴുക്കിയ വെള്ളം നിലനിൽക്കാത്തതുപോലെ, പഥ്യമായ ഹിതവാക്കും ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ മനസ്സിൽ ഇടം പിടിക്കുകയില്ല.
Verse 17
ततः क्रुद्धो धृतराष्ट्रोडब्रवीन्मां यस्मिन् श्रद्धा भारत तत्र याहि । नाहं भूय: कामये त्वां सहायं महीमिमां पालयितु पुरं वा
അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ ധൃതരാഷ്ട്രൻ എന്നോടു പറഞ്ഞു—“ഭാരതാ! നിന്റെ ശ്രദ്ദ എവിടെയാണോ അവിടേക്കു പോകുക. ഈ രാജ്യമോ ഈ നഗരമോ ഭരിക്കാൻ ഇനി നിന്റെ സഹായം എനിക്ക് വേണ്ട.”
Verse 18
सोऊहं त्यक्तो धृतराष्ट्रेण राज्ञा प्रशासितुं त्वामुपयातो नरेन्द्र । तद् वै सर्व यन्मयोक्त सभायां तद् धार्यतां यत् प्रवक्ष्यामि भूय:
നരേന്ദ്രാ! രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചതിനാൽ, നിന്നെ ഉപദേശിച്ച് നയിക്കുവാൻ ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു. രാജസഭയിൽ ഞാൻ മുമ്പ് പറഞ്ഞതും, ഇപ്പോൾ വീണ്ടും പറയുന്നതും—അത് എല്ലാം നീ മനസ്സിൽ ദൃഢമായി ധരിക്കണം.
Verse 19
क्लेशैस्तीव्रैर्युज्यमान: सपत्नै: क्षमां कुर्वन्ू कालमुपासते यः । संवर्धयन् स्तोकमिवाग्निमात्मवान् स वै भुड्क्ते पृथिवीमेक एव
വൈരികൾ ഏല്പിക്കുന്ന കഠിന ക്ലേശങ്ങളിൽ പെട്ടാലും ക്ഷമ പാലിച്ച് അനുയോജ്യമായ സമയത്തെ കാത്തിരിക്കുന്നവൻ; ചെറിയ അഗ്നിയെ ഇന്ധനത്തോടെ വളർത്തുന്നതുപോലെ, ആത്മസംയമത്തോടെ തന്റെ ശക്തിയും പിന്തുണയും ക്രമേണ വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ—അവൻ തന്നെയാണ് ഒടുവിൽ ഏകാകിയായി സമസ്ത ഭൂമിയുടെ ആധിപത്യം അനുഭവിക്കുന്നത്.
Verse 20
यस्याविभक्तं वसु राजन् सहायै- स्तस्य दुःखे5प्यंशभाज: सहाया: । सहायानामेष संग्रहणे<ध्युपाय: सहायाप्तौ पृथिवीप्राप्तिमाहु:
രാജാവേ! ആരുടെ സമ്പത്ത് സഹായികളിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് സൂക്ഷിക്കപ്പെടുന്നില്ല—അവർ അതിനെ തങ്ങളുടേതെന്നപോലെ ഉപയോഗിക്കുന്നുവോ—അവന്റെ ദുഃഖത്തിലും അവർ പങ്കാളികളാകും. സഹായികളെ സമാഹരിച്ച് ഉറപ്പിക്കുന്ന മാർഗം ഇതുതന്നെ. സഹായികൾ ലഭിച്ചാൽ ഭൂമിയേ ലഭിച്ചതായി പറയുന്നു.
Verse 21
सत्यं श्रेष्ठ पाण्डव विप्रलापं तुल्यं चान्नं सह भोज्यं सहायै: । आत्मा चैषामग्रतो न सम पूज्य एवंवृत्तिर्वर्धती भूमिपाल:
പാണ്ഡുനന്ദനാ! വ്യർത്ഥ പ്രലാപം വിട്ട് സത്യം പറയുന്നതാണ് ശ്രേഷ്ഠം. സഹായികളും ബന്ധുക്കളും കൂടെ ഇരുന്ന് ഒരേ അന്നം സമമായി പങ്കിട്ട് ഭക്ഷിക്കണം. അവരുടെ മുന്നിൽ തനിക്കു പ്രത്യേക ബഹുമാനമോ പൂജയോ വേണമെന്ന് സ്വയം ഉയർത്തിക്കാട്ടരുത്. ഇങ്ങനെ പെരുമാറുന്ന ഭൂപാലൻ നിരന്തരം വളരുന്നു.
Verse 22
युधिछिर उवाच एवं करिष्यामि यथा ब्रवीषि परां बुद्धिमुपगम्याप्रमत्त: । यच्चाप्यन्यद्रेशकालोपपन्नं तद् वै वाच्यं तत् करिष्यामि कृत्स्नम्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—വിദുരജീ! നിങ്ങൾ പറയുന്നതുപോലെ തന്നെ ഞാൻ പരമബുദ്ധിയെ ആശ്രയിച്ച് എപ്പോഴും ജാഗ്രതയോടെ പ്രവർത്തിക്കും. കൂടാതെ ദേശ-കാലത്തിന് അനുയോജ്യമായി നിങ്ങൾ യുക്തമെന്ന് കരുതുന്ന മറ്റേതെങ്കിലും കടമയുണ്ടെങ്കിൽ അതും പറയുക; ഞാൻ അത് പൂർണ്ണമായി അനുഷ്ഠിക്കും.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a ruler should uphold justice by correcting an assembly-sanctioned but ethically corrupted outcome (the dice-driven dispossession) even when doing so requires restraining his own son and reversing politically convenient decisions.
Governance must be dharma-first: restore what was wrongfully taken, be content with rightful possessions, and prioritize reconciliation that protects the polity; delaying corrective justice converts a private wrong into systemic instability.
No formal phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is causal and diagnostic—linking ethical failure in counsel and kingship to predictable political collapse, and marking Vidura’s departure as a narrative signal of advisory breakdown.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.