Adhyaya 41
Śiva Grants the Pāśupata Astra (Pāśupata-Śastra Upadeśa) | शिवेन पाशुपतास्त्रदानम्
Upa-parva: Kirātārjunīya Episode (Śiva–Arjuna Encounter and Astra-Upadeśa)
This chapter records a formal bestowal and doctrinal framing of the Pāśupata astra. Śiva addresses Arjuna by recalling a primordial identity association with Nara-Nārāyaṇa and situates their shared tejas as world-sustaining. He identifies the Gāṇḍīva as Arjuna’s rightful weapon and reaffirms inexhaustible quivers, then invites Arjuna to request a boon. Arjuna petitions for the formidable Pāśupata—also characterized through the epithet Brahmaśiras—described as cosmically destructive if deployed at the wrong scale. Śiva consents while emphasizing exclusivity of knowledge (even major deities are said not to know it fully), and issues an explicit operational ethic: it must not be released rashly, as misapplication could endanger the entire world-order. The transmission is portrayed as confidential instruction, after which omens occur—earth tremors and celestial sounds—while gods and adversarial beings witness the weapon’s fiery, personified presence near Arjuna. The chapter closes with purification motifs (removal of inauspiciousness by divine touch), Śiva’s permission for Arjuna’s onward ascent, and Śiva’s departure with Umā, leaving Arjuna empowered yet constrained by rule-governed responsibility.
Chapter Arc: महादेव के साक्षात् दर्शन-स्पर्श से अभिभूत अर्जुन अपने सौभाग्य पर विस्मित होकर आत्मगौरव और कृतज्ञता के बीच ठहर जाता है। → उसी दिव्य क्षण में दिक्पाल/लोकपाल एक-एक कर प्रकट होते हैं—यम, वरुण आदि—और अर्जुन की असाधारण नियति (नर-स्वरूप) का संकेत देकर उसे दिव्यास्त्रों के योग्य ठहराते हैं। → लोकपाल अर्जुन को दिव्यास्त्र प्रदान करते हैं और अंततः इन्द्र का आदेश आता है—अर्जुन को स्वर्ग चलकर आगे की सिद्धि और अस्त्र-विद्या प्राप्त करनी है; साथ ही भविष्य के महासंग्राम में भीष्म-कर्ण आदि के वध/विजय की दिशा का संकेत मिलता है। → अस्त्र-प्राप्ति से कृतार्थ होकर अर्जुन ‘पूर्ण-मानस’ होता है; देवता सम्मानपूर्वक यथागत लौटते हैं और अर्जुन का तप-यात्रा-मार्ग अब स्वर्गगमन की ओर मुड़ जाता है। → इन्द्र के आदेश के बाद प्रश्न शेष रहता है—स्वर्ग में अर्जुन को कौन-सी दिव्य शिक्षा/परीक्षा मिलेगी और यह वरदान कुरुक्षेत्र के भाग्य को कैसे पलटेगा?
Shlokas
Verse 1
हि न () है >> >> एकचत्वारिशो< ध्याय: अर्जुनके पास दिक्पालोंका आगमन एवं उन्हें दिव्यास्त्र- प्रदान तथा इन्द्रका उन्हें स्वर्गमें चलनेका आदेश देना वैशम्पायन उवाच तस्य सम्पश्यतस्त्वेव पिनाकी वृषभध्वज: । जगामादर्शन॑ भानुलोंकस्येवास्तमीयिवान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയ! അർജുനൻ നോക്കി നിൽക്കേ പിനാകധാരിയും വൃഷഭധ്വജനും ആയ ഭഗവാൻ അദൃശനായി; ലോകപ്രകാശകനായ സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 2
ततोअर्जुन: परं चक्रे विस्मयं परवीरहा । मया साक्षान्महादेवो दृष्ट इत्येव भारत
അപ്പോൾ ശത്രുവീരസംഹാരിയായ അർജുനൻ പരമ വിസ്മയത്തിൽ മുങ്ങി—“ഹേ ഭാരതാ! ഞാൻ സാക്ഷാൽ മഹാദേവനെ നേരിൽ ദർശിച്ചു” എന്നു വിചാരിച്ചു.
Verse 3
धन्यो<स्म्यनुगृहीतो5स्मि यन्मया ःयम्बको हर: । पिनाकी वरदो रूपी दृष्ट: स्पृष्टश्न पाणिना
ഞാൻ ധന്യൻ, ഞാൻ അനുകമ്പാപ്രാപ്തൻ—കാരണം ത്രിനേത്രധാരിയായ ഹരൻ, പിനാകധാരിയായ വരദനായ ശങ്കരൻ ദേഹധാരിയായി എനിക്ക് ദർശനം നൽകി; തന്റെ കൈകൊണ്ട് എന്നെ സ്പർശിക്കുകയും ചെയ്തു.
Verse 4
कृतार्थ चावगच्छामि परमात्मानमाहवे । शत्रृंश्न विजितान् सर्वान् निर्वृत्तं च प्रयोजनम्
ഇന്ന് ഞാൻ എന്നെ പരമ കൃതാർത്ഥനായി കരുതുന്നു; മഹാസമരത്തിൽ എന്റെ എല്ലാ ശത്രുക്കളെയും ജയിക്കുമെന്ന ഉറച്ച വിശ്വാസവും എനിക്കുണ്ട്. ഇനി എന്റെ അഭീഷ്ടപ്രയോജനം സിദ്ധമായി.
Verse 5
इत्येवं चिन्तयानस्य पार्थस्यामिततेजस: । ततो वैदूर्यवर्णाभो भासयन् सर्वतो दिश: । यादोगणवृत: श्रीमानाजगाम जलेश्वर:
ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അപാരതേജസ്സുള്ള പാർത്ഥനായ അർജുനന്റെ അടുക്കൽ, ജലാധിപനായ ശ്രീമാൻ വരുണദേവൻ ജലചരഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനായി എത്തി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദേഹകാന്തി വൈദൂര്യമണിപോലെ നീലാഭമായിരുന്നു; എല്ലാ ദിക്കുകളും അദ്ദേഹം പ്രകാശിപ്പിച്ചു.
Verse 6
नागैन्दिनदीभिश्र दैत्यै: साध्यैश्व दैवतै: । वरुणो यादसां भर्ता वशी तं देशमागमत्
നാഗന്മാരോടും നദികളോടും അവയുടെ അധിഷ്ഠാതൃദേവതകളോടും, ദൈത്യന്മാരോടും, ദേവന്മാരിലെ സാധ്യന്മാരോടും കൂടി, ജലചരങ്ങളുടെ അധിപതിയും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹമുള്ളവനുമായ വരുണൻ ആ സ്ഥലത്തേക്ക് വന്നു; തന്റെ മംഗളാഗമനത്തോടെ അതിനെ ശോഭിപ്പിച്ചു.
Verse 7
अथ जाम्बूनदवपुर्विमानेन महार्चिषा । कुबेर: समनुप्राप्तो यक्षैरनुगत: प्रभु:,तदनन्तर स्वर्णके समान शरीरवाले भगवान् कुबेर महातेजस्वी विमानद्वारा वहाँ आये। उनके साथ बहुत-से यक्ष भी थे
അതിനുശേഷം സ്വർണ്ണസമാന ദേഹധാരിയായ മഹാതേജസ്വിയായ ഭഗവാൻ കുബേരൻ തന്റെ ദീപ്തിമാന വിമാനംകൊണ്ട് അവിടെ എത്തി. അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം അനേകം യക്ഷരും അനുഗമിച്ചു.
Verse 8
विद्योतयन्निवाकाशमद्भुतोपमदर्शन: । धनानामीशथ्चर: श्रीमानर्जुन॑ द्रष्ठटमागत:
സ്വന്തം തേജസ്സാൽ ആകാശത്തെ തന്നെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, അത്ഭുതവും അപൂർവവുമായ ദർശനത്തോടെ, ധനങ്ങളുടെ അധിപനായ ശ്രീമാൻ കുബേരൻ അർജുനനെ കാണാൻ അവിടെ എത്തി.
Verse 9
तथा लोकान्तकृच्छीमान् यम: साक्षात् प्रतापवान् | मर्त्यमूर्तिधरै: सार्थ पितृभिलोॉकभावनै:
അതുപോലെ തന്നെ സർവ്വലോകങ്ങളുടെ അന്തം വരുത്തുന്ന പ്രതാപശാലിയായ ശ്രീമാൻ യമൻ സ്വയം അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച ലോകപാലക പിതൃഗണങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 10
दण्डपाणिरचिन्त्यात्मा सर्वभूतविनाशकृत् । वैवस्वतो धर्मराजो विमानेनावभासयन्
കയ്യിൽ ദണ്ഡം ധരിച്ച്, അചിന്ത്യസ്വഭാവനും സർവ്വഭൂതവിനാശകനുമായ വൈവസ്വത ധർമരാജ യമൻ തന്റെ തേജസ്വിയായ വിമാനംകൊണ്ട് ചുറ്റുമെല്ലാം പ്രകാശിപ്പിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അത്ഭുത ദീപ്തി യുഗാന്തത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമാകുന്ന രണ്ടാമത്തെ സൂര്യനെപ്പോലെ ആയിരുന്നു.
Verse 11
त्रींललोकान् गुह्ुकांश्वैव गन्धर्वाश्व॒ सपन्नगान् । द्वितीय इव मार्तण्डो युगान्ते समुपस्थिते
യുഗാന്തത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമാകുന്ന രണ്ടാമത്തെ സൂര്യനെപ്പോലെ, അദ്ദേഹം മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും—ഗുഹ്യകരെയും ഗന്ധർവരെയും നാഗങ്ങളെയും ഉൾപ്പെടുത്തി—പ്രകാശിപ്പിച്ചു.
Verse 12
ते भानुमन्ति चित्राणि शिखराणि महागिरे: । समास्थायार्जुनं तत्र ददृशुस्तपसान्वितम्
അവർ മഹാപർവതത്തിന്റെ ദീപ്തവും വിചിത്രവുമായ ശിഖരങ്ങളിൽ എത്തി, അവിടെ തപസ്സിൽ സ്ഥിരനായി തപോബലസമ്പന്നനായ അർജുനനെ കണ്ടു।
Verse 13
उन सब देवताओंने उस महापर्वतके विचित्र एवं तेजस्वी शिखरोंपर पहुँचकर वहाँ तपस्वी अर्जुनको देखा ।। ततो मुहूर्ताद् भगवानैरावतशिरोगत:ः । आजगाम रहेन्द्राण्या शक्र: सुरगणैर्वृत:
എല്ലാ ദേവന്മാരും ആ മഹാപർവതത്തിന്റെ വിചിത്രവും ദീപ്തവുമായ ശിഖരങ്ങളിൽ എത്തി അവിടെ തപസ്വിയായ അർജുനനെ കണ്ടു। തുടർന്ന് അല്പസമയത്തിനകം, ഐരാവതത്തിന്റെ മേൽ ഇരുന്ന്, ഇന്ദ്രാണിയോടുകൂടി, ദേവഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഭഗവാൻ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) അവിടെ എത്തി।
Verse 14
तत्पश्चात् दो ही घड़ीके बाद भगवान् इन्द्र इन्द्राणीके साथ ऐरावतकी पीठपर बैठकर वहाँ आये। देवताओंके समुदायने उन्हें सब ओरसे घेर रखा था ।।
പിന്നീട് രണ്ട് ഘടികകളുടെ ഉള്ളിൽ, ഭഗവാൻ ഇന്ദ്രൻ ഇന്ദ്രാണിയോടുകൂടി ഐരാവതത്തിന്റെ മേൽ ഇരുന്ന് അവിടെ എത്തി; ദേവഗണങ്ങൾ അവനെ എല്ലാടവും ചുറ്റി നിന്നു। അവന്റെ ശിരസ്സിന് മുകളിൽ വെളുത്ത കുട വിരിഞ്ഞിരുന്നതിനാൽ, അവൻ നക്ഷത്രാധിപൻ—ചന്ദ്രൻ—വെളുത്ത മേഘഖണ്ഡത്തിനിടയിൽ നില്ക്കുന്നതുപോലെ ശോഭിച്ചു। അനേകം തപസ്വി ഋഷികളും ഗന്ധർവരും അവനെ സ്തുതിച്ചു। അവൻ ആ പർവതശിഖരത്തിൽ എത്തി നിലകൊണ്ടു—അവിടെ സൂര്യൻ തന്നെ പ്രത്യക്ഷമായതുപോലെ।
Verse 15
संस्तूयमानो गन्धर्वैर्क्षिभिश्न तपोधनै: । शूडूं गिरे: समासाद्य तस्थौ सूर्य इवोदित:
ഗന്ധർവരും തപോധന ഋഷികളും സ്തുതിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അവൻ ശൂഡു പർവതശിഖരത്തിലെത്തി അവിടെ നിലകൊണ്ടു—സൂര്യൻ തന്നെ ഉദിച്ചപോലെ ദീപ്തനായി।
Verse 16
अथ मेघस्वनो धीमान् व्याजहार शुभां गिरम् यम: परमधर्मज्ञो दक्षिणां दिशमास्थित:,तदनन्तर मेघके समान गम्भीर स्वरवाले परम धर्मज्ञ एवं बुद्धिमान् यमराज दक्षिण दिशामें स्थित हो यह शुभ वचन बोले--
അതിനുശേഷം മേഘഗർജ്ജനപോലെ ഗംഭീരസ്വരമുള്ള, പരമധർമ്മജ്ഞനും ബുദ്ധിമാനുമായ യമൻ തെക്കുദിക്കിൽ നിലകൊണ്ട് മംഗളവചനങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചു।
Verse 17
अर्जुनार्जुन पश्यास्मॉललोकपालान् समागतान् | दृष्टिं ते वितरामो5द्य भवानहति दर्शनम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “അർജുനാ, അർജുനാ! നോക്കുക— ലോകപാലകരായ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ഇവിടെ സമാഗമിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് നിനക്ക് ദിവ്യദൃഷ്ടി നല്കുന്നു; നീ ഞങ്ങളുടെ ദർശനത്തിന് അർഹനാണ്. ഞങ്ങളെ കാണുക— എല്ലാ ലോകപാലകരും എത്തിയിരിക്കുന്നു. നീ പുരാതന മഹർഷി നരൻ— മഹാമനസ്സും മഹാബലവും ഉള്ളവൻ. താത! ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം നീ മനുഷ്യശരീരം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു.”
Verse 18
पूर्वर्षिरमितात्मा त्वं नरो नाम महाबल: । नियोगाद् ब्रह्मणस्तात मर्त्यतां समुपागत:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “നീ പുരാതന ഋഷി, അതിരില്ലാത്ത ആത്മശക്തിയുള്ളവൻ— ‘നരൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ, മഹാബലവാൻ. താത! ബ്രഹ്മാവിന്റെ നിയോഗത്താൽ നീ മർത്ത്യാവസ്ഥയിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു. അർജുനാ! ഞങ്ങൾ എല്ലാ ലോകപാലകരും ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു; ഞങ്ങളെ കാണുക. നിനക്ക് ദിവ്യദൃഷ്ടി നല്കുന്നു; നീ ദർശനാർഹൻ. നീ തന്നെയാണ് ആദിമ മഹർഷി നരൻ— മഹാമനസ്സും മഹാശക്തിയും ഉള്ളവൻ. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം നീ മനുഷ്യശരീരം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു।”
Verse 19
त्वया च वसुसम्भूतो महावीर्य: पितामह: । भीष्म: परमधर्मात्मा संसाध्यक्ष रणेडनघ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “അനഘാ! വസുക്കളുടെ അംശത്തിൽ ജനിച്ച മഹാവീര്യവാൻ, പരമധർമ്മാത്മാവായ പിതാമഹൻ ഭീഷ്മനെ നീ യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കും. ധനഞ്ജയാ! അത്യന്തം മഹാവീര്യവാനായ കർണ്ണനും നിന്റെ കൈയാൽ തന്നെ വധിക്കപ്പെടും.”
Verse 20
क्षत्रं चाग्निसमस्पर्श भारद्वाजेन रक्षितम् | दानवाश्च महावीर्या ये मनुष्यत्वमागता:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ക്ഷത്രശക്തി അഗ്നിയെപ്പോലെ സ്പർശിക്കാനാകാത്തതായിരുന്നു; അതിനെ ഭാരദ്വാജൻ (ദ്രോണൻ) സംരക്ഷിച്ചു. മനുഷ്യാവസ്ഥയിൽ എത്തിയ മഹാവീര്യവാന്മാരായ ദാനവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.”
Verse 21
निवातकवचाश्नैव दानवा: कुरुनन्दन । पितुर्ममांशो देवस्य सर्वलोकप्रतापिन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “കുരുനന്ദനാ! ‘നിവാതകവച’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ദാനവരും (അവിടെ) ഉണ്ടായിരുന്നു. അവർ എന്റെ പിതാവായ— സർവലോകങ്ങളെയും പ്രതാപത്തോടെ കീഴടക്കുന്ന ആ ദേവന്റെ— അംശംപോലെയായിരുന്നു.”
Verse 22
अंशाश्च क्षितिसम्प्राप्ता देवदानवरक्षसाम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കൗന്തേയാ, ശത്രുസംഹാരകാ! ദേവന്മാരുടെയും ദാനവന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും അംശങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ അവതരിച്ചവർ, യുദ്ധത്തിൽ നിന്റെ കൈയ്യാൽ നിഹതരായി, തങ്ങളുടെ കർമ്മഫലാനുസരിച്ച് യഥോചിതമായ ഗതിയെ പ്രാപിക്കും.
Verse 23
त्वया निपातिता युद्धे स्वकर्मफलनिर्जिताम् । गतिं प्राप्स्यन्ति कौन्तेय यथास्वमरिकर्षण
കൗന്തേയാ, ശത്രുനിഗ്രഹകാ! നീ യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തുന്നവർ തങ്ങളുടെ കർമ്മഫലത്താൽ നേടിയ യഥോചിതമായ ഗതിയെ പ്രാപിക്കും.
Verse 24
अक्षया तव कीर्तिश्व लोके स्थास्यति फाल्गुन । त्वया साक्षान्महादेवस्तोषितो हि महामृथे,'फाल्गुन! संसारमें तुम्हारी अक्षय कीर्ति स्थापित होगी। तुमने यहाँ महासमरमें साक्षात् महादेवजीको संतुष्ट किया है
ഫാൽഗുണാ! ലോകത്തിൽ നിന്റെ കീർത്തി അക്ഷയമായി നിലനിൽക്കും; കാരണം ഈ മഹാസമരത്തിൽ നീ സാക്ഷാൽ മഹാദേവനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 25
लघ्वी वसुमती चापि कर्तव्या विष्णुना सह । गृहाणास्त्रं महाबाहो दण्डमप्रतिवारणम् । अनेनास्त्रेण सुमहत् त्वं हि कर्म करिष्यसि
മഹാബാഹോ! വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം (ശ്രീകൃഷ്ണനോടൊപ്പം) നീ ഭൂമിയുടെ ഭാരം ലഘൂകരിക്കണം. അതിനാൽ എവിടെയും തടയാനാകാത്ത ഈ ദണ്ഡാസ്ത്രം സ്വീകരിക്ക; ഈ അസ്ത്രംകൊണ്ട് നീ മഹത്തായ കർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിക്കും.
Verse 26
वैशम्पायन उवाच प्रतिजग्राह तत् पार्थो विधिवत् कुरुनन्दन: । समन्त्र॑ सोपचारं च समोक्षविनिवर्तनम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! കുരുനന്ദനനായ പാർഥ അർജുനൻ വിധിപൂർവ്വം ആ അസ്ത്രം സ്വീകരിച്ചു—മന്ത്രസഹിതം, ഉപചാരസഹിതം, പ്രയോഗവും ഉപസംഹാരവും ചെയ്യുന്ന വിധിസഹിതം.
Verse 27
ततो जलधरश्यामो वरुणो यादसां पति: । पश्चिमां दिशमास्थाय गिरमुच्चारयन् प्रभु:,इसके बाद जल-जन्तुओंके स्वामी मेघके समान श्यामकान्तिवाले प्रभावशाली वरुण पश्चिम दिशामें खड़े हो इस प्रकार बोले--
അപ്പോൾ മഴമേഘംപോലെ ശ്യാമവർണ്ണനായ, ജലചരങ്ങളുടെ അധിപതിയായ പ്രഭാവശാലി വരുണൻ പടിഞ്ഞാറുദിശയെ അഭിമുഖീകരിച്ച് നിലകൊണ്ട് അധികാരഭാവത്തോടെ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 28
पार्थ क्षत्रियमुख्यस्त्वं क्षत्रधर्मे व्यवस्थित: । पश्य मां पृथुताम्राक्ष वरुणो5स्मि जलेश्वर:
“ഹേ പാർഥാ! നീ ക്ഷത്രിയന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ക്ഷത്രധർമ്മത്തിൽ ദൃഢമായി നിലകൊള്ളുന്നവനും ആകുന്നു. ഹേ വിശാല താമ്രനേത്രനായ അർജുനാ, എന്നെ നോക്കുക; ഞാൻ ജലാധീശ്വരനായ വരുണൻ ആകുന്നു.”
Verse 29
मया समुद्यतान् पाशान् वारुणाननिवारितान् । प्रतिगृह्लीष्व कौन्तेय सरहस्यनिवर्तनम्,“कुन्तीकुमार! मेरे दिये हुए इन वरुण-पाशोंको रहस्य और उपसंहारसहित ग्रहण करो। इनके वेगको कोई भी रोक नहीं सकता
“ഹേ കൗന്തേയാ! ഞാൻ ഒരുക്കിവെച്ച, തടയാനാവാത്ത ശക്തിയുള്ള ഈ വരുണപാശങ്ങൾ സ്വീകരിക്ക; അവയുടെ രഹസ്യവും പിൻവലിക്കൽ (നിവർത്തന) വിധിയും സഹിതം ഗ്രഹിക്ക.”
Verse 30
एभिस्तदा मया वीर संग्रामे तारकामये । दैतेयानां सहस्नाणि संयतानि महात्मनाम्,“वीर! मैंने इन पाशोंद्वारा तारकामय संग्राममें सहस्रों महाकाय दैत्योंको बाँध लिया था
“ഹേ വീരാ! ആ താരകാമയമായ മഹാസമരത്തിൽ ഞാൻ ഇതേ പാശങ്ങളാൽ മഹാത്മാക്കളായ ദൈത്യന്മാരിൽ ആയിരങ്ങളെ ബന്ധിച്ച് നിയന്ത്രിച്ചിരുന്നു.”
Verse 31
तस्मादिमान् महासत्त्व मत्प्रसादसमुत्थितान् । गृहाण न हि ते मुच्येदन््तको5प्याततायिन:
“അതുകൊണ്ട്, ഹേ മഹാസത്ത്വനായ പാർഥാ! എന്റെ പ്രസാദത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ഈ പാശങ്ങൾ സ്വീകരിക്ക; കാരണം ആക്രമകനായി വന്നാലും അന്തകൻ—മൃത്യുവും—നിന്റെ കൈയിൽ നിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുപോകുകയില്ല.”
Verse 32
अनेन वत्वं यदास्त्रेण संग्रामे विचरिष्यसि । तदा निःक्षत्रिया भूमिर्भविष्यति न संशय:
ഈ അസ്ത്രം കൈവശമാക്കി നീ യുദ്ധഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ, ഭൂമി ക്ഷത്രിയശൂന്യമാകും—ഇതിൽ സംശയമില്ല.
Verse 33
वैशम्पायन उवाच ततः कैलासनिलयो धनाध्यक्षो5भ्यभाषत । दत्तेष्वस्त्रेषु दिव्येषु वरुणेन यमेन च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ കൈലാസനിവാസിയായ ധനാധിപൻ കുബേരൻ സംസാരിച്ചു. വരുണനും യമനും ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ നൽകിയ ശേഷം കുബേരൻ പാണ്ഡുനന്ദനനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.
Verse 34
प्रीतो5हमपि ते प्राज्ञ पाण्डवेय महाबल । त्वया सह समागम्य अजितेन तथैव च
ഹേ പ്രാജ്ഞാ, മഹാബലനായ പാണ്ഡവേയാ! ഞാനും നിന്നിൽ പ്രസന്നനാണ്. അജിതനായ നിന്നെ കണ്ടുമുട്ടിയതുകൊണ്ട് എനിക്കും അതുപോലെ വലിയ സന്തോഷം ലഭിച്ചു.
Verse 35
सव्यसाचिन् महाबाहो पूर्वदेव सनातन । सहास्माभिर्भवाउ्छान्त: पुराकल्पेषु नित्यश:
ഹേ സവ്യസാചിൻ, മഹാബാഹോ! ഹേ പൂർവദേവാ, സനാതനപുരുഷാ! മുൻകല്പങ്ങളിൽ നീ എപ്പോഴും ഞങ്ങളോടൊപ്പം തപസ്സും പരിശ്രമവും സഹിച്ചിരുന്നതാണ്.
Verse 36
दर्शनात् ते व्िदं दिव्यं प्रदिशामि नरर्षभ । अमनुष्यान् महाबाहो दुर्जयानपि जेष्यसि
ഹേ നരർഷഭാ! നിന്നെ ദർശിച്ചതിനാൽ ഞാൻ ഈ ദിവ്യാസ്ത്രം നിനക്കു നൽകുന്നു. ഹേ മഹാബാഹോ! ഇതിലൂടെ നീ ദുർജ്ജയമായ അമാനുഷരെയും ജയിക്കും.
Verse 37
मत्तश्वैव भवानाशा गृल्लात्वस्त्रमनुत्तमम् | अनेन त्वमनीकानि धार्तराष्ट्रस्य धक्ष्यसि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— എന്നിൽ നിന്നു നീ വേഗത്തിൽ ഈ അനുത്തമമായ അസ്ത്രം സ്വീകരിക്ക. ഇതിലൂടെ നീ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്റെ സൈന്യവ്യൂഹങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ച് ഭസ്മമാക്കും.
Verse 38
तदिदं प्रतिगृह्नीष्व अन्तर्धानं प्रियं मम । ओजस्तेजोद्युतिकरं प्रस्वापनमरातिनुत्
ഇത് സ്വീകരിക്ക— എനിക്ക് അതിപ്രിയമായ ‘അന്തർധാന’ എന്ന അസ്ത്രം. ഇത് ഓജസ്സും തേജസ്സും ദ്യുതിയും നൽകുന്നു; ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ നിദ്രയിൽ ആഴ്ത്തുകയും വൈരികളുടെ ശക്തി നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 39
महात्मना शड्करेण त्रिपुरं निहतं यदा । तदैतदस्त्र॑ निर्मुक्ते येन दग्धा महासुरा:
മഹാത്മാവായ ശങ്കരൻ ത്രിപുരത്തെ നശിപ്പിച്ചപ്പോൾ, ഇതേ അസ്ത്രം തന്നെയായിരുന്നു പ്രയോഗിച്ചത്; അതിനാൽ മഹാസുരന്മാർ ദഹിച്ച് ഭസ്മമായി.
Verse 40
इस प्रकार श्रीमह्या भारत वनपवके अन्तर्गत कैरातपर्वमें शिवप्रस्थानविषयक चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വാന്തർഗതമായ കിരാതപർവ്വത്തിൽ ശിവപ്രസ്ഥാനവിഷയകമായ നാല്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി. ഹേ സത്യപരാക്രമനും മേരുവിനെപ്പോലെ ഗൗരവശാലിയുമായ പാർഥാ! നിനക്കായി ഞാൻ ഈ അസ്ത്രം ഒരുക്കി സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; നീ തന്നെയാണ് ഇതു ധരിക്കാൻ യോഗ്യൻ.
Verse 41
ततोडर्जुनो महाबाहुर्विधिवत् कुरुनन्दन: । कौबेरमधिजग्राह दिव्यमस्त्र महाबल:,तब कुरुकुलका आनन्द बढ़ानेवाले महाबाहु महाबली अर्जुनने कुबेरके उस “अन्तर्धान! नामक दिव्य अस्त्रको ग्रहण किया इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि कैरातपर्वणि देवप्रस्थाने एकचत्वारिंशो 5ध्याय: ।।
അതിനുശേഷം കുരുനന്ദനനായ മഹാബാഹുവും മഹാബലനുമായ അർജുനൻ വിധിപൂർവ്വം കുബേരനിൽ നിന്ന് ആ ദിവ്യ അസ്ത്രം സ്വീകരിച്ചു. ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വാന്തർഗതമായ കിരാതപർവ്വത്തിൽ ദേവപ്രസ്ഥാനവിഷയകമായ ഏകചത്വാരിംശാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 42
ततो<ब्रवीद् देवराज: पार्थमक्लिष्टकारिणम् । सान्त्वयःश्लक्ष्णया वाचा मेघदुन्दुभिनि:स्वन:
അതിനുശേഷം ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ, ക്ലേശമില്ലാതെ മഹത്തായ കര്മ്മം ചെയ്യുന്ന പാർത്ഥനെ മധുരവചനങ്ങളാൽ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, മേഘവും ദുന്ദുഭിയും പോലെയുള്ള ഗംഭീരസ്വരത്തിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—
Verse 43
कुन्तीमातर्महाबाहो त्वमीशान: पुरातन: । परां सिद्धिमनुप्राप्त: साक्षाद् देवगतिं गत:,“महाबाहु कुन्तीकुमार! तुम पुरातन शासक हो। तुम्हें उत्तम सिद्धि प्राप्त हुई है। तुम साक्षात् देवगतिको प्राप्त हुए हो
ഹേ മഹാബാഹു കുന്തീപുത്രാ! നീ പുരാതനാധിപനും ഭരണാധികാരിയും ആകുന്നു. നീ പരമസിദ്ധി പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു; സാക്ഷാൽ ദേവഗതിയെ കൈവരിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 44
देवकार्य तु सुमहत् त्वया कार्यमरिंदम । आरोढ्व्यस्त्वया स्वर्ग: सज्जीभव महाद्युते,'शत्रुदमन! तुम्हें देवताओंका बड़ा भारी कार्य सिद्ध करना है। महाद्युते! तैयार हो जाओ तुम्हें स्वर्गलोकमें चलना है
ഹേ ശത്രുദമനാ! ദേവകാര്യമായ അതിമഹത്തായ ദൗത്യം നിനക്കാൽ തന്നെ സാധിക്കേണ്ടതാണ്. ഹേ മഹാദ്യുതേ! തയ്യാറാകുക—നിനക്ക് സ്വർഗ്ഗാരോഹണം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്.
Verse 45
रथो मातलिसंयुक्त आगन्ता त्वत्कृते महीम् तत्र ते5हं प्रदास्यामि दिव्यान्यस्त्राणि कौरव
മാതലിയോടുകൂടി യോജിപ്പിച്ച ദിവ്യരഥം നിനക്കായി ഭൂമിയിലേക്കു വരും. ഹേ കൗരവ! അവിടെ (സ്വർഗ്ഗത്തിൽ) ഞാൻ നിനക്ക് ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രദാനം ചെയ്യും.
Verse 46
तान् दृष्टवा लोकपालांस्तु समेतान् गिरिमूर्थनि । जगाम विस्मयं धीमान् कुन्तीपुत्रो धनंजय:,उस पर्वतशिखरपर एकत्र हुए उन सभी लोक-पालोंका दर्शन करके परम बुद्धिमान् धनंजयको बड़ा विस्मय हुआ
പർവ്വതശിഖരത്തിൽ ഒരുമിച്ചുകൂടിയ ലോകപാലന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ, പരമബുദ്ധിമാനായ കുന്തീപുത്ര ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) അത്യന്തം വിസ്മയത്തിലായി.
Verse 47
ततोडर्जुनो महातेजा लोकपालान् समागतान् | पूजयामास विधिवद् वाग्भिरद्धि: फलैरपि,तत्पश्चात् महातेजस्वी अर्जुनने वहाँ पधारे हुए लोकपालोंका मीठे वचन, जल और फलोंके द्वारा भी विधिपूर्वक पूजन किया
അപ്പോൾ മഹാതേജസ്സുള്ള അർജുനൻ അവിടെ സമാഗമിച്ച ലോകപാലന്മാരെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചു—മധുരവചനങ്ങളാൽ, അതിഥിസത്കാരജലത്താൽ, ഫലങ്ങളാലും.
Verse 48
ततः प्रतिययुर्देवा: प्रतिमान्य धनंजयम् । यथागतेन विबुधा: सर्वे काममनोजवा:,इसके बाद इच्छानुसार मनके समान वेगवाले समस्त देवता अर्जुनके प्रति सम्मान प्रकट करके जैसे आये थे वैसे ही चले गये
അതിനുശേഷം ദേവന്മാർ ധനഞ്ജയനെ ആദരിച്ചു മടങ്ങിപ്പോയി. മനസ്സിന്റെ വേഗംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ വിബുധർ തങ്ങളുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം, വന്നതുപോലെ തന്നെ പോയി.
Verse 49
ततोडर्जुनो मुर्दं लेभे लब्धास्त्र: पुरुषर्षभ: । कृतार्थमथ चात्मानं स मेने पूर्णणमानसम्
അതിനുശേഷം ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ ലഭിച്ച പുരുഷർഷഭനായ അർജുനൻ ഗൗരവത്തോടെ ശിരസ്സുയർത്തി. താൻ കൃതാർത്ഥനെന്നും മനസ്സ് പൂർണ്ണമായി തൃപ്തമായെന്നും അവൻ കരുതി.
Verse 213
कर्णश्न सुमहावीर्यस्त्वया वध्यो धनंजय । “अनघ! वसुओंके अंशसे उत्पन्न महापराक्रमी और परम धर्मात्मा पितामह भीष्मको तुम संग्राममें जीत लोगे। भरद्वाजपुत्र द्रोणाचार्यके द्वारा सुरक्षित क्षत्रिय-समुदाय भी
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ധനഞ്ജയാ! അതിമഹാവീര്യനായ കർണ്ണനും നിനക്കാൽ വധിക്കപ്പെടും. അനഘാ! വസുക്കളുടെ അംശത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച മഹാപരാക്രമിയും പരമധാർമ്മികനുമായ പിതാമഹൻ ഭീഷ്മനെ നീ യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കും. ഭരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണാചാര്യൻ സംരക്ഷിക്കുന്ന ക്ഷത്രിയസമൂഹം—അഗ്നിസ്പർശംപോലെ ഭയങ്കരമായത്—അതും നിനക്കാൽ പരാജിതമാകും. കുരുനന്ദനാ! മനുഷ്യശരീരത്തിൽ ജനിച്ച മഹാബല ദാനവന്മാരെയും ‘നിവാതകവച’ എന്ന ദൈത്യന്മാരെയും നീ നിന്റെ കൈകൊണ്ട് സംഹരിക്കും. കൂടാതെ എന്റെ പിതാവായ, സർവ്വലോകത്തിനും ഉഷ്ണത നൽകുന്ന ഭഗവാൻ സൂര്യദേവന്റെ അംശത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച മഹാബല വീരൻ കർണ്ണനും, ധനഞ്ജയാ, നിനക്കാൽ തന്നെ വീഴും.
Frequently Asked Questions
The risk is misuse of an overwhelmingly potent astra: Śiva states it must not be released impulsively or by an insufficiently qualified agent, because disproportionate deployment could destabilize or devastate the world-order.
Capability requires governance: the highest power is legitimate only when paired with restraint, secrecy, and situational appropriateness, making ethical control a prerequisite to strategic effectiveness.
Yes, indirectly: the text signals the weapon’s exceptional status through exclusivity claims (even major deities do not fully know it), confidential pedagogy, and cosmic omens—functioning as a narrative certification that comprehension and use demand elevated qualification.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.