Shloka 21
नास्मिन् कुले जातु ममज्ज धर्मों न चालस्यथादर्थलोपो बभूव । अनुत्तरा: सर्वभूतेषु भूय: सम्प्राप्ता: सम: संशयं किनु राजन्,“राजन! हमारे कुलमें कभी आलस्यवश धर्मका लोप नहीं हुआ; अर्थका भी कभी नाश नहीं हुआ। हमने किसी भी प्राणीके प्रार्थना करनेपर कभी उसे कोरा जवाब नहीं दिया-- निराश नहीं किया। फिर भी हम धर्मसंकटमें कैसे पड़ गये?”
Vaiśampāyana uvāca: nāsmin kule jātu mamajja dharmo na cālasyathād arthalopo babhūva | anuttarāḥ sarvabhūteṣu bhūyaḥ samprāptāḥ samaḥ saṃśayaṃ kinu rājan ||
“രാജൻ! ഞങ്ങളുടെ കുലത്തിൽ ധർമ്മം ഒരിക്കലും താഴ്ച്ചപ്പെട്ടിട്ടില്ല; ആലസ്യം മൂലം സമ്പത്തും ഒരിക്കലും നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടില്ല. പിന്നെയും, സർവ്വഭൂതങ്ങളോടും ഞങ്ങൾ ഒരിക്കലും ഉത്തരമില്ലാതെ നിന്നിട്ടില്ല—യാചിച്ച് വന്നവരെ ശൂന്യനിഷേധത്തോടെ നിരാശരാക്കി മടക്കി അയച്ചിട്ടില്ല. എന്നിട്ടും, രാജൻ, ഞങ്ങൾ എങ്ങനെ ധർമ്മസങ്കടത്തിൽ അകപ്പെട്ടു? ഇതിൽ സംശയം എന്ത്?”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse asserts that a noble lineage is measured by sustained dharma: diligence (no sloth), stewardship of resources (no avoidable loss of wealth), and compassion toward all beings (not turning away those who seek help). Yet it also highlights a Mahābhārata theme: even the righteous can face situations where dharma becomes difficult to discern, prompting humility and inquiry rather than complacent self-certainty.
Vaiśampāyana reports a speaker’s reflection addressed to a king: the speaker defends their family’s long-standing ethical conduct—dharma has not declined, prosperity has not been squandered through laziness, and supplicants have not been dismissed. Despite this record, they find themselves in a ‘dharma-crisis’ and ask how such a predicament could have arisen.