Adhyaya 299

Verse 1

#:73:.8 #::3:.7 (0) हि २ 7 सप्तनवर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: सावित्री और यमका संवाद

മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ഭാര്യയെ സഹചാരിണിയായി കൂട്ടി വീര്യവാനായ സത്യവാൻ ഫലങ്ങൾ ശേഖരിച്ചു ഒരു ദൃഢമായ കൊട്ട നിറച്ചു. പിന്നെ അവൻ വിറകുകൾ പിളർക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 2

तस्य पाटयत: काष्ठ स्वेदो वै समजायत । व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना

അവൻ വിറകു പിളർത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ സത്യമായും വിയർപ്പ് പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു; ആ അധ്വാനത്താൽ അവന്റെ തലയിൽ വേദന ജനിച്ചു.

Verse 3

सत्यवानुवाच व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना

സത്യവാൻ പറഞ്ഞു— “ഇന്ന് വിറകു വെട്ടിയ അധ്വാനത്താൽ എന്റെ തലയിൽ വേദന ഉയർന്നു. ശരീരമൊട്ടാകെ പീഡ; ഹൃദയം ദഹിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. മിതഭാഷിണീ പ്രിയേ, ഞാൻ എന്നെ അಸ್ವസ്ഥനായി കാണുന്നു. കല്യാണീ, ശൂലങ്ങളാൽ ആരോ എന്റെ തല കുത്തിത്തുറക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. ഇനി ഞാൻ കിടന്ന് ഉറങ്ങാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നിൽക്കാനുള്ള ശക്തി എനിക്കില്ല.”

Verse 4

अड्जनि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च । अस्वस्थमिव चात्मानं॑ लक्षये मितभाषिणि

“ഇന്ന്, ഓ സാവിത്രീ, എന്റെ ഹൃദയം ദഹിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; ഓ മിതഭാഷിണീ, ഞാൻ എന്നെ അಸ್ವസ്ഥനായി കാണുന്നു.”

Verse 5

शूलैरिव शिरो विद्धमिदं संलक्षयाम्यहम्‌ । तत्‌ स्वप्तुमिच्छे कल्याणि न स्थातु शक्तिरस्ति मे

“ശൂലങ്ങളാൽ എന്റെ തല കുത്തിത്തുറന്നതുപോലെ എനിക്ക് തോന്നുന്നു. കല്യാണീ, എന്റെ ഈ അവസ്ഥ കണ്ടിട്ട് ഞാൻ കിടന്ന് ഉറങ്ങാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നിൽക്കാനുള്ള ശക്തി എനിക്കില്ല.”

Verse 6

सा समासाद्य सावित्री भर्तारमुपगम्य च । उत्सड्रेडस्य शिर: कृत्वा निषसाद महीतले,यह सुनकर सावित्री शीघ्र अपने पतिके पास आयी और उनका सिर गोदीमें लेकर पृथ्वीपर बैठ गयी

ഇതു കേട്ട് സാവിത്രീ വേഗത്തിൽ ഭർത്താവിന്റെ അടുക്കൽ എത്തി. അടുത്തുചെന്ന് അവന്റെ തല തന്റെ മടിയിൽ വെച്ച് ഭൂമിയിൽ ഇരുന്നുവു.

Verse 7

ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी । त॑ मुहूर्त क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह,फिर वह तपस्विनी राजकन्या नारदजीकी बात याद करके उस मुहूर्त, क्षण, समय और दिनका योग मिलाने लगी

അപ്പോൾ ആ തപസ്വിനിയായ രാജകുമാരി നാരദന്റെ വചനങ്ങൾ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച് മുഹൂർത്തം, ക്ഷണം, വേള, ദിവസം—ഇവയുടെ യോഗം ചേർത്ത് കണക്കുകൂട്ടാൻ തുടങ്ങി।

Verse 8

मुहूतदिव चापश्यत्‌ पुरुष॑ रक्तवाससम्‌ । बद्धमौलिं वपुष्मन्तमादित्यसमतेजसम्‌

അൽപ്പനേരത്തിനകം അവൾ ഒരു ദിവ്യപുരുഷൻ പ്രത്യക്ഷനായതായി കണ്ടു—ചുവന്ന വസ്ത്രധാരി, തലയിൽ കിരീടസദൃശമായി മൗലി ബന്ധിച്ചവൻ, ദൃഢദേഹൻ, സൂര്യസമമായ തേജസ്സോടെ ജ്വലിക്കുന്നവൻ।

Verse 9

श्यामावदातं रक्ताक्ष॑ं पाशहस्तं भयावहम्‌ । स्थितं सत्यवत: पारश्व निरीक्षन्तं तमेव च

അവൻ ശ്യാമവർണ്ണനായിട്ടും ദീപ്തൻ; കണ്ണുകൾ രക്തവർണ്ണം; കൈയിൽ പാശം; രൂപം ഭയാനകം. സത്യവാന്റെ അരികിൽ നിന്നുകൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും അവനെയേ നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 10

त॑ दृष्टवा सहसोत्थाय भर्तुन्यस्य शनै: शिर: । कृताञ्जलिर्वाचार्ता हृदयेन प्रवेपती

അവനെ കണ്ടയുടൻ സാവിത്രി പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റു. ഭർത്താവിന്റെ തല மெല്ലെ താഴെ വെച്ച്, കൈകൂപ്പി, ഹൃദയം വിറയ്ക്കെ, ആർത്തസ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു।

Verse 11

सावित्रयुवाच दैवतं त्वाभिजानामि वपुरेतद्धयमानुषम्‌ | कामया ब्रूहि देवेश कस्त्वं कि चिकीर्षसि

സാവിത്രി പറഞ്ഞു—നിങ്ങൾ ദൈവമാണെന്ന് ഞാൻ തിരിച്ചറിയുന്നു; കാരണം നിങ്ങളുടെ ഈ ദേഹം മനുഷ്യദേഹമല്ല. ദേവേശാ, നിങ്ങളുടെ ഇഷ്ടമെങ്കിൽ പറയുക—നിങ്ങൾ ആരാണ്, എന്താണ് ചെയ്യാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്?

Verse 12

यम उवाच पतिव्रतासि सावित्रि तथैव च तपो<न्विता । अतस्त्वामभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम्‌

യമൻ പറഞ്ഞു—സാവിത്രീ! നീ പതിവ്രതയും തപോബലസമ്പന്നയും ആകുന്നു. അതിനാൽ ഞാൻ നിന്നോട് സംസാരിക്കുന്നു. ശുഭേ, എന്നെ യമരാജനെന്നു അറിയുക.

Verse 13

अयं ते सत्यवान्‌ भर्ता क्षीणायु: पार्थिवात्मज: । नेष्यामि तमहं बद्ध्वा विद्धयेतन्मे चिकीर्षितम्‌

നിന്റെ ഭർത്താവായ രാജകുമാരൻ സത്യവാൻ നിശ്ചിത ആയുസ്സിന്റെ അവസാനം എത്തിയിരിക്കുന്നു. ഞാൻ അവനെ ബന്ധിച്ച് കൊണ്ടുപോകും—ഇതാണ് എന്റെ ഉദ്ദേശമെന്ന് അറിയുക.

Verse 14

सावित्रयुवाच श्रूयते भगवन्‌ दूतास्तवागच्छन्ति मानवान्‌ । नेतुं किल भवान्‌ कस्मादागतो<सि स्वयं प्रभो

സാവിത്രി പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ! മനുഷ്യരെ കൊണ്ടുപോകാൻ നിങ്ങളുടെ ദൂതന്മാർ വരുമെന്നു ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. പ്രഭോ, എന്നാൽ നിങ്ങൾ സ്വയം ഇവിടെ വന്നത് എന്തുകൊണ്ട്?

Verse 15

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त: पितृराजस्तां भगवान्‌ स्वचिकीर्षितम्‌ | यथावत्‌ सर्वमाख्यातुं तत्प्रियार्थ प्रचक्रमे

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—യുധിഷ്ഠിരാ! ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, പിതൃരാജനായ ഭഗവാൻ യമൻ, അവൾക്കു പ്രിയമായതു നല്കുവാൻ, തന്റെ മുഴുവൻ ഉദ്ദേശവും യഥാർത്ഥമായി വിശദീകരിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 16

अयं च धर्मसंयुक्तो रूपवान्‌ गुणसागर: । नाहों मत्पुरुषैनेतुमतो5स्मि स्वयमागत:

ഈ സത്യവാൻ ധർമ്മസമ്പന്നനും രൂപവാനും ഗുണസാഗരനും ആകുന്നു. എന്റെ ദൂതന്മാർക്ക് അവനെ കൊണ്ടുപോകുന്നത് യോജ്യമല്ല; അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ സ്വയം വന്നത്.

Verse 17

ततः सत्यवत: कायात्‌ पाशबद्ध॑ वशं गतम्‌ । अड्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात्‌,तदनन्तर यमराजने सत्यवानके शरीरसे पाशमें बँधे हुए अंगुष्ठमात्र परिमाणवाले विवश हुए जीवको बलपूर्वक खींचकर निकाला

അപ്പോൾ യമൻ സത്യവാന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് തന്റെ പാശത്തിൽ ബന്ധിതനായി നിർവശനായിരുന്ന അങ്കുഷ്ഠമാത്ര പുരുഷരൂപ പ്രാണനെ ബലമായി വലിച്ചെടുത്തു പുറത്താക്കി।

Verse 18

ततः: समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम्‌ । निर्विचेष्ट शरीरं तद्‌ बभूवाप्रियदर्शनम्‌,फिर तो प्राण निकल जानेसे उसकी साँस बंद हो गयी--अंगकान्ति फीकी पड़ गयी और शरीर निश्रेष्ट होकर अपरूप दिखायी देने लगा

പിന്നീട് പ്രാണം എടുത്തുകളയപ്പെട്ടതോടെ അവന്റെ ശ്വാസം നിലച്ചു; ദേഹകാന്തി അണഞ്ഞു; ആ ശരീരം നിർവ്യാജമായി നിശ്ചലമായി ദുഃഖകരമായ ദൃശ്യമായി മാറി।

Verse 19

यमस्तु त॑ं ततो बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुख: । सावित्री चैव दुःखार्ता यममेवान्वगच्छत । नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता

യമൻ ആ ജീവനെ ബന്ധിച്ച് കൂടെ കൊണ്ടു തെക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് പുറപ്പെട്ടു. ദുഃഖാർത്തയായ സാവിത്രിയും യമനെ തന്നേ പിന്തുടർന്ന് നടന്നു।

Verse 20

यम उवाच निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदेहिकम्‌ कृतं भर्तुस्त्वया5<नृण्यं यावद्‌ गम्यं गतं त्वया

യമൻ പറഞ്ഞു—“സാവിത്രി, മടങ്ങിപ്പോ. ഇവന്റെ ഔർധ്വദേഹികകർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിക്ക. നീ ഭർത്താവിനോടുള്ള കടം തീർത്തിരിക്കുന്നു; ഭാര്യയായി നീ വരേണ്ടത്ര ദൂരം നീ വന്നുകഴിഞ്ഞു.”

Verse 21

सावित्रयुवाच यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति । मया च तत्र गन्तव्यमेष धर्म: सनातन:

സാവിത്രി പറഞ്ഞു—“എന്റെ ഭർത്താവിനെ എവിടേക്കാണ് കൊണ്ടുപോകുന്നത്, അല്ലെങ്കിൽ അദ്ദേഹം സ്വയം എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്, അവിടേക്കു തന്നെ എനിക്കും പോകണം; ഇതാണ് സനാതനധർമ്മം.”

Verse 22

तपसा गुरुभवत्या च भर्तुः स्नेहाद्‌ ब्रतेन च । तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गति:,तपस्या, गुरुभक्ति, पतिप्रेम, व्रतपालन तथा आपकी कृपासे मेरी गति कहीं भी रुक नहीं सकती

യമൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ തപസ്സുകൊണ്ടും ഗുരുജനങ്ങളോടുള്ള ഭക്തിസേവകൊണ്ടും ഭർത്താവിനോടുള്ള സ്നേഹവും വ്രതാനുഷ്ഠാനവും, കൂടാതെ നിന്റെ പ്രസാദവും മൂലം എന്റെ ഗതി എവിടെയും തടയപ്പെടുകയില്ല।

Verse 23

प्राहु: साप्तपदं मैत्रं बुधास्तत्त्वार्थदर्शिन: । मित्रतां च पुरस्कृत्य किज्चिद्‌ वक्ष्यामि तच्छुणु

തത്ത്വാർത്ഥദർശികളായ പണ്ഡിതർ പറയുന്നു—ഏഴടി കൂടെ നടന്നാൽ മൈത്രിബന്ധം സ്ഥാപിതമാകുന്നു. ആ സൗഹൃദത്തെ മുൻനിർത്തി ഞാൻ നിന്നോട് കുറെ പറയാം—കേൾക്കുക।

Verse 24

नानात्मवन्तस्तु वने चरन्ति धर्म च वासं च परिश्रमं च । विज्ञानतो धर्ममुदाहरन्ति तस्मात्‌ सन्‍्तो धर्ममाहु: प्रधानम्‌

യമൻ പറഞ്ഞു—അന്തരാത്മ ചിതറിയവരും മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും കീഴടക്കാത്തവരും വനവാസത്തിൽ ധർമ്മാചരണം, ശാസനബദ്ധമായ വാസം (ഗുരുകുലവാസം), കഷ്ടസഹനമായ തപസ്സ്—ഇവ ഒന്നും യഥാർത്ഥത്തിൽ നിലനിർത്താൻ കഴിയില്ല. ഇതെല്ലാം ജിതേന്ദ്രിയർക്കേ സാധ്യമാകൂ. ജ്ഞാനികൾ വിവേകബുദ്ധിയാൽ ധർമ്മത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് സജ്ജനർ ധർമ്മത്തെയേ പരമമെന്ന് പറയുന്നു।

Verse 25

एकस्य धर्मेण सता मतेन सर्वे सम त॑ मार्गमनुप्रपन्ना: । मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाउ्छे तस्मात्‌ सन्‍्तो धर्ममाहु: प्रधानम्‌

യമൻ പറഞ്ഞു—സജ്ജനർ അംഗീകരിച്ച് യുക്തമെന്ന് കരുതുന്ന ഒരേയൊരു ധർമ്മം അനുസരിച്ചാൽ എല്ലാവരും ഒരേ പാതയിൽ എത്തുന്നു—അത് ജ്ഞാനലക്ഷ്യമായ മാർഗം. അതിനാൽ ‘രണ്ടാമത്’ ‘മൂന്നാമത്’ എന്നിങ്ങനെ മറ്റൊരു നില ആഗ്രഹിക്കരുത്. അതുകൊണ്ടാണ് സജ്ജനർ ധർമ്മത്തെയേ പ്രധാനമെന്ന് പറയുന്നത്।

Verse 26

सो$भिगम्य प्रियां भार्यामुवाच श्रमपीडित: । लकड़ी चीरते समय परिश्रमके कारण उनके शरीरसे पसीना निकल आया और उसी परिश्रमसे उनके सिरमें दर्द होने लगा। तब वे श्रमसे पीड़ित हो अपनी प्यारी पत्नीके पास जाकर बोले--

ശ്രമം കൊണ്ട് പീഡിതനായി അവൻ തന്റെ പ്രിയഭാര്യയുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു സംസാരിച്ചു. അപ്പോൾ യമൻ പറഞ്ഞു—“അനിന്ദിതേ! മടങ്ങിപ്പോ. സ്വരം, അക്ഷരം, വ്യഞ്ജനം, യുക്തി എന്നിവയാൽ സമന്വിതമായ നിന്റെ വാക്കുകളിൽ ഞാൻ അത്യന്തം പ്രസന്നനാണ്. ഇവിടെ എന്നോട് ഒരു വരം ചോദിക്ക; സത്യവാന്റെ ജീവൻ ഒഴികെ മറ്റെല്ലാം ഞാൻ നിനക്കു തരാം.”

Verse 27

सावित्रयुवाच च्युत: स्वराज्याद्‌ वनवासमाश्रितो विनष्टचक्षु: श्वशुरो ममाश्रमे । स लब्धचक्षुर्बलवान्‌ भवेन्नूप- स्तव प्रसादाज्ज्वलनार्कसंनिभ:

സാവിത്രി പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ! എന്റെ ശ്വശുരൻ സ്വരാജ്യത്തിൽ നിന്ന് ച്യുതനായി വനവാസം ആശ്രയിച്ച് എന്റെ ആശ്രമത്തിൽ വസിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടി നശിച്ചിരിക്കുന്നു. നിങ്ങളുടെ കൃപയാൽ ആ രാജാവ് വീണ്ടും ദൃഷ്ടി പ്രാപിക്കട്ടെ, ബലവാനാകട്ടെ, അഗ്നിയും സൂര്യനും പോലെ ദീപ്തനാകട്ടെ।

Verse 28

यम उवाच ददानि ते5हं तमनिन्दिते वरं यथा त्वयोक्तंभविता च तत्‌ तथा । तवाध्वना ग्लानिमिवोपलक्षये निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्‌

യമൻ പറഞ്ഞു—അനിന്ദിതേ! ഞാൻ നിനക്ക് ആ വരം നൽകുന്നു; നീ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെയാകും. യാത്ര മൂലമുള്ള ക്ഷീണം ഞാൻ നിനക്കിൽ കാണുന്നു; മടങ്ങിപ്പോ, ഇനി നിനക്ക് അധികശ്രമം വരാതിരിക്കട്ടെ।

Verse 29

सावित्रयुवाच श्रम: कुतो भर्त्‌समीपतो हि मे यतो हि भर्ता मम सा गतिर्धुवा । यतः पतिं नेष्यसि तत्र मे गति: सुरेश भूयश्व वचो निबोध मे

സാവിത്രി പറഞ്ഞു—ഭർത്താവിന്റെ സമീപത്ത് ഇരിക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് ക്ഷീണം എങ്ങനെ വരും? എന്റെ ഭർത്താവ് എവിടെയുണ്ടോ അതാണ് എന്റെ ഉറച്ച ഗതി. നിങ്ങൾ എന്റെ പ്രാണനാഥനെ എവിടേക്ക് നയിക്കുമോ അവിടേക്കാണ് എന്റെ ഗമനവും അനിവാര്യമായത്. ദേവേശ്വരാ, വീണ്ടും എന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കുക।

Verse 30

सतां सकृत्संगतमीप्सितं परं ततः परं मित्रमिति प्रचक्षते । न चाफल सत्पुरुषेण सड़तं ततः सतां सन्निवसेत्‌ समागमे

യമൻ പറഞ്ഞു—സജ്ജനരുമായി ഒരിക്കൽ മാത്രം ഉണ്ടായ സംഗമവും പരമമായി അഭിലഷണീയമാണ്; അതിലും ശ്രേഷ്ഠം സജ്ജനനെ സുഹൃത്തായി നേടുന്നതാണെന്ന് പറയുന്നു. സത്പുരുഷസംഗം ഒരിക്കലും നിഷ്ഫലമാകില്ല; അതിനാൽ സജ്ജനരുടെ സമീപത്ത് പാർത്ത് അവരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ വസിക്കണം।

Verse 31

यम उवाच मनो<नुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं त्वया यदुक्तं वचन हिताश्रयम्‌ । विना पुन: सत्यवतो<स्य जीवितं वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि

യമൻ പറഞ്ഞു—ഭാമിനീ! നീ പറഞ്ഞ ഹിതവചനം എന്റെ മനസ്സിന് അനുകൂലമാണ്; അത് പണ്ഡിതരുടെ ബുദ്ധിയെയും വർധിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഈ സത്യവാന്റെ ജീവൻ ഒഴികെ, രണ്ടാമത്തെ ഒരു വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുക।

Verse 32

सावित्रयुवाच ह्वतं पुरा मे श्वशुरस्य धीमतः स्वमेव राज्यं लभतां स पार्थिव: । जह्यात्‌ स्वधर्म न च मे गुरुर्यथा द्वितीयमेतद्‌ वरयामि ते वरम्‌

സാവിത്രി പറഞ്ഞു—എന്റെ ബുദ്ധിമാനായ ശ്വശുരന്റെ സ്വന്തം രാജ്യം പണ്ടേ അപഹരിക്കപ്പെട്ടതാണ്; ആ രാജ്യം അദ്ദേഹം വീണ്ടും പ്രാപിക്കട്ടെ. കൂടാതെ എന്റെ പൂജ്യഗുരുവായ മഹാരാജ ദ്യുമത്സേനൻ ഒരിക്കലും സ്വധർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കരുത്. ഇതാണ് ഞാൻ നിങ്ങളോട് തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന രണ്ടാമത്തെ വരം.

Verse 33

यम उवाच स्वमेव राज्यं प्रतिपत्स्यते5चिरा- न्नच स्वधर्मात्‌ परिहास्यते नृपः । कृतेन कामेन मया नृपात्मजे निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्‌

യമൻ പറഞ്ഞു—ദീർഘകാലത്തിനു ശേഷം എങ്കിലും ആ രാജാവ് തന്റെ സ്വന്തം രാജ്യം തീർച്ചയായും തിരിച്ചുപിടിക്കും; അവൻ ഒരിക്കലും സ്വധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് വഴുതുകയില്ല. രാജകുമാരീ, എന്റെ വഴി നിന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റപ്പെട്ടു. മടങ്ങിപ്പോ; നിനക്ക് ക്ലേശം വരാതിരിക്കട്ടെ.

Verse 34

सावित्रयुवाच प्रजास्त्वयैता नियमेन संयता नियम्य चैता नयसे निकामया । ततो यमत्वं तव देव विश्रुतं निबोध चेमां गिरमीरितां मया

സാവിത്രി പറഞ്ഞു—ദേവാ, നിങ്ങൾ നിയമത്താൽ ഈ സർവ്വ ജീവികളെയും സംയമത്തിൽ നിർത്തുന്നു; അവരെ നിയന്ത്രിച്ച് നിങ്ങളുടെ ഇച്ഛാനുസാരം അവരവരുടെ ലോകങ്ങളിലേക്കു നയിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ‘യമൻ’ എന്ന നിലയിൽ നിങ്ങളുടെ നിയന്ത്രകത്വം എല്ലായിടത്തും പ്രസിദ്ധമായത്. ഞാൻ പറയുന്ന വാക്കുകൾ കേൾക്കുക.

Verse 35

अद्रोह: सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा । अनुग्रहश्न दानं च सतां धर्म: सनातन:,मन, वाणी और क्रियाद्वारा किसी भी प्राणीसे द्रोह न करना, सबपर दयाभाव बनाये रखना और दान देना यह साधु पुरुषोंका सनातन धर्म है

കർമ്മം, മനസ്, വാക്ക്—ഇവയാൽ ഏതൊരു ജീവിയോടും ദ്രോഹം ചെയ്യാതിരിക്കുക, എല്ലാവരോടും അനുകമ്പ നിലനിർത്തുക, ദാനം ചെയ്യുക—ഇതാണ് സന്മാർഗ്ഗികളുടെ സനാതനധർമ്മം.

Verse 36

एवंप्रायश्न॒ लोको<यं मनुष्या: शक्तिपेशला: । सन्तस्त्वेवाप्यमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते

പൊതുവെ ഈ ലോകം ഇങ്ങനെയാണ്—മനുഷ്യർ അല്പായുസ്സുള്ളവർ; അവരുടെ ദൗർബല്യം പ്രസിദ്ധമാണ്. എങ്കിലും സന്മാർഗ്ഗികൾ ശരണം തേടി വന്ന ശത്രുക്കളോടുപോലും കരുണ കാണിക്കുന്നു.

Verse 37

यम उवाच पिपासितस्येव भवेद्‌ यथा पय- स्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम्‌ | विना पुन: सत्यवतो<स्य जीवितं वरं वृणीष्वेह शुभे यदिच्छसि

യമൻ പറഞ്ഞു—ശുഭേ! ദാഹിച്ചിരിക്കുന്നവന് വെള്ളം ലഭിക്കുമ്പോൾ എങ്ങനെ ആനന്ദമുണ്ടാകുന്നുവോ, അതുപോലെ നീ ഇവിടെ ഉച്ചരിച്ച വാക്കുകൾ എനിക്ക് അത്യന്തം തൃപ്തി നൽകി. അതിനാൽ സത്യവാന്റെ ജീവൻ ഒഴികെ, നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ള മറ്റേതെങ്കിലും വരം ഇവിടെ തിരഞ്ഞെടുക്കുക.

Verse 38

सावित्रयुवाच ममानपत्य: पृथिवीपति: पिता भवेत्‌ पितु: पुत्रशतं तथौरसम्‌ | कुलस्य सन्‍्तानकरं च यद्‌ भवेत्‌ तृतीयमेतद्‌ वरयामि ते वरम्‌

സാവിത്രി പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ! എന്റെ പിതാവ്, ഭൂമിപതി രാജാവ്, സന്താനഹീനനാണ്. കുലത്തിന്റെ സന്തതി-പരമ്പര തുടരാൻ നൂറ് ഔരസ പുത്രന്മാർ അദ്ദേഹത്തിന് ലഭിക്കട്ടെ. ഇതാണ് ഞാൻ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന മൂന്നാം വരം.

Verse 39

यम उवाच कुलस्य सन्तानकरं सुवर्चसं शतं सुतानां पितुरस्तु ते शुभे । कृतेन कामेन नराधिपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता

യമൻ പറഞ്ഞു—ശുഭേ! നിന്റെ പിതാവിന് കുലത്തിന്റെ സന്തതി-പരമ്പര തുടരുന്ന നൂറ് തേജസ്വിയായ പുത്രന്മാർ ഉണ്ടാകും. രാജകുമാരീ! നിന്റെ ആഗ്രഹം സഫലമായി. ഇനി മടങ്ങിപ്പോ; നീ വഴിയിൽ നിന്ന് വളരെ ദൂരം വന്നിരിക്കുന്നു.

Verse 40

सावित्रयुवाच न दूरमेतन्मम भर्तूसंनिधौ मनो हि मे दूरतरं प्रधावति । अथ व्रजन्नेव गिरं समुद्यतां मयोच्यमानां शृणु भूय एव च

സാവിത്രി പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ! ഞാൻ എന്റെ സ്വാമിയുടെ സന്നിധിയിലാണ്; അതിനാൽ ഈ സ്ഥലം എനിക്ക് ദൂരമല്ല. എന്റെ മനസ്സ് അതിലും ദൂരത്തേക്ക് പായുന്നു. അതുകൊണ്ട് നിങ്ങൾ പോകുന്ന വഴിയിൽ തന്നേ, ഞാൻ പറയുന്ന വാക്കുകൾ വീണ്ടും കേൾക്കുക.

Verse 41

विवस्वतस्त्वं तनय: प्रतापवां- स्ततो हि वैवस्वत उच्यसे बुध: । समेन धर्मेण चरन्ति ता: प्रजा- स्ततस्तवेहेश्वर धर्मराजता

സാവിത്രി പറഞ്ഞു—ദേവേശ്വരാ! നിങ്ങൾ വിവസ്വാൻ (സൂര്യൻ) എന്ന ദേവന്റെ പ്രതാപശാലിയായ പുത്രനാണ്; അതിനാൽ ജ്ഞാനികൾ നിങ്ങളെ ‘വൈവസ്വതൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. നിങ്ങൾ സകല പ്രജകളോടും സമഭാവത്തോടെ ധർമ്മാനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുകയും വിധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിനാൽ, നിങ്ങൾ ‘ധർമ്മരാജൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനാണ്.

Verse 42

आत्मन्यपि न विश्वासस्तथा भवति सत्सु यः । तस्मात्‌ सत्सु विशेषेण सर्व: प्रणयमिच्छति

മനുഷ്യന്‍ സ്വയംമേലും അത്ര വിശ്വാസം ഉണ്ടാകുന്നില്ല; സത്സജ്ജനന്മാരില്‍ ഉണ്ടാകുന്ന വിശ്വാസം പോലെ. അതുകൊണ്ട് എല്ലാവരും സജ്ജനന്മാരോടു പ്രത്യേകമായി സ്നേഹബന്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 43

सौद्दात्‌ सर्वभूतानां विश्वासो नाम जायते । तस्मात्‌ सत्सु विशेषेण विश्वासं कुरुते जन:

സൗഹൃദത്താലാണ് എല്ലാ ജീവികളിലും പരസ്പര ‘വിശ്വാസം’ ജനിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ജനങ്ങൾ സത്സജ്ജനന്മാരിൽ പ്രത്യേകമായി കൂടുതൽ വിശ്വാസം വെക്കുന്നു; കാരണം അവരിൽ തന്നെയാണ് ഐക്യവും ഉപകാരഭാവവും നിലനിൽക്കുന്നത്.

Verse 44

यम उवाच उदादह्वतं ते वचन यदड्ने शुभे न तादृक्‌ त्वदते श्रुतं मया । अनेन तुष्टो5स्मि विनास्य जीवितं वरं चतुर्थ वरयस्व गच्छ च

യമൻ പറഞ്ഞു—കല്യാണി! ഇന്ന് നീ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ, നിന്നെ ഒഴികെ മറ്റാരുടെയുമുഖത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ കേട്ടിട്ടില്ല. ശുഭേ! ഇതുകൊണ്ട് ഞാൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനാണ്. സത്യവാന്റെ ജീവൻ ഒഴികെ നാലാമത്തെ വരം തിരഞ്ഞെടുക്ക; പിന്നെ ഇവിടെ നിന്ന് മടങ്ങിപ്പോവുക.

Verse 45

सावित्रयुवाच ममात्मजं सत्यवतस्तथौरसं भवेदुभाभ्यामिह यत्‌ कुलोद्वहम्‌ । शतं सुतानां बलवीर्यशालिना- मिदं चतुर्थ वरयामि ते वरम्‌

സാവിത്രി പറഞ്ഞു—എനിക്കും സത്യവാനും തമ്മിലുള്ള സംഗമത്തിൽ, കുലത്തെ ഉയർത്തി നിലനിർത്തുന്ന, ബലവും വീര്യവും നിറഞ്ഞ, നൂറ് ഔരസ പുത്രന്മാർ ജനിക്കട്ടെ. ഇതാണ് ഞാൻ നിങ്ങളോടു തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന നാലാമത്തെ വരം.

Verse 46

यम उवाच शतं सुतानां बलवीर्यशालिनां भविष्यति प्रीतिकरं तवाबले । परिश्रमस्ते न भवन्नपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता

യമൻ പറഞ്ഞു—സൗമ്യയേ! ബലവും വീര്യവും നിറഞ്ഞ നൂറ് പുത്രന്മാർ നിനക്കുണ്ടാകും; അവർ നിന്റെ സന്തോഷം വർധിപ്പിക്കും. രാജകുമാരീ! ഇനി മടങ്ങിപ്പോവുക, ക്ഷീണം വരാതിരിക്കട്ടെ; നീ വഴിയിൽ നിന്ന് വളരെ ദൂരം വന്നിരിക്കുന്നു.

Verse 47

सावित्रयुवाच सतां सदा शाश्चवतधर्मवृत्ति: सन्‍्तो न सीदन्ति न च व्यथन्ति । सतां सद्भि्नाफल: सड़मो<स्ति सद्धभयो भयं नानुवर्तन्ति सन्त:

സാവിത്രി പറഞ്ഞു—സത്പുരുഷന്മാരുടെ വൃത്തി സദാ ശാശ്വതധർമ്മത്തിൽ അചഞ്ചലമായി നിലകൊള്ളുന്നു; അവർ നിരാശയിൽ തളരുകയില്ല, ദുഃഖത്തിൽ വിറയുകയുമില്ല. സജ്ജന്മാർക്ക് സജ്ജന്മാരോടുള്ള സത്സംഗം ഒരിക്കലും നിഷ്ഫലമാകുന്നില്ല; സജ്ജന്മാരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ സജ്ജന്മാർ ഭയത്തെ അനുഗമിക്കുകയുമില്ല.

Verse 48

सन्‍्तो हि सत्येन नयन्ति सूर्य सन्‍्तो भूमिं तपसा धारयन्ति | सन्‍्तो गतिर्भूतभव्यस्य राजन्‌ सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्त:

യമൻ പറഞ്ഞു—സത്പുരുഷന്മാർ സത്യബലത്താൽ സൂര്യന്റെ ഗതിയെ നയിക്കുന്നു; സത്പുരുഷന്മാർ തന്നെ തപസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ ഭൂമിയെ ധരിക്കുന്നു. രാജാവേ! ഭൂതത്തിനും ഭാവിക്കും ആശ്രയവും മാർഗവും സജ്ജന്മാരാണ്. സജ്ജന്മാരുടെ മദ്ധ്യേ വസിക്കുന്ന സജ്ജന്മാർ ശോകത്തിൽ മുങ്ങുകയില്ല.

Verse 49

आर्यजुष्टमिदं वृत्तमिति विज्ञाय शाश्वतम्‌ | सन्त: परार्थ कुर्वाणा नावेक्षन्ति परस्परम्‌

യമൻ പറഞ്ഞു—ഇത് ആര്യന്മാർ അംഗീകരിച്ച് അനുഷ്ഠിച്ച ശാശ്വത സദാചാരമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ് സജ്ജന്മാർ പരഹിതത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു; അവർ പരസ്പരം സ്വാർത്ഥദൃഷ്ടിയോടെ നോക്കുന്നില്ല.

Verse 50

न च प्रसाद: सत्पुरुषेषु मोघो न चाप्यर्थो नश्यति नापि मान: । यस्मादेतन्नियतं सत्सु नित्यं तस्मात्‌ सन्‍्तो रक्षितारों भवन्ति

യമൻ പറഞ്ഞു—സത്പുരുഷന്മാരുടെ ഇടയിൽ അനുഗ്രഹം ഒരിക്കലും വ്യർത്ഥമാകുന്നില്ല; ന്യായമായ ലാഭം നശിക്കുന്നില്ല, മാനവും ക്ഷയിക്കുന്നില്ല. അനുഗ്രഹം, ലാഭം, മാന്യം—ഈ മൂന്നും സജ്ജന്മാരിൽ നിത്യമായി നിലനിൽക്കുന്നതിനാൽ, അവർ സമസ്ത ലോകത്തിന്റെ രക്ഷകരാകുന്നു.

Verse 51

यम उवाच यथा यथा भाषसि धर्मसंहितं मनोअ<नुकूलं सुपद॑ महार्थवत्‌ | तथा तथा मे त्वयि भक्तिरुत्तमा वरं वृणीष्वाप्रतिमं पतिव्रते

യമൻ പറഞ്ഞു—പതിവ്രതേ! നീ ധർമ്മസംഗതമായും മനസ്സിന് അനുകൂലമായും മനോഹരമായ പദങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചും ഗൗഢാർത്ഥമുള്ള വചനങ്ങൾ പറയുന്നതിന് അനുസരിച്ച്, നിനക്കുള്ള എന്റെ ഉത്തമമായ അനുരാഗം വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ എന്നിൽ നിന്ന് ഒരു അപരിമിതമായ വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുക.

Verse 52

सावित्रयुवाच न ते5पवर्ग: सुकृताद्‌ विनाकृत- स्तथा यथान्येषु वरेषु मानद । वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं यथा मृता होवमहं पतिं विना

സാവിത്രി പറഞ്ഞു—മാനദാ! നിങ്ങൾ നൽകിയ പുത്രപ്രാപ്തിവരം പുണ്യമയമായ ദാമ്പത്യബന്ധമില്ലാതെ ഫലിക്കുകയില്ല. ഈ അവസാന വരം മറ്റുവരങ്ങളെപ്പോലെ അല്ല. അതുകൊണ്ട് ഞാൻ വീണ്ടും അതേ വരം തന്നെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു—സത്യവാൻ ജീവിക്കട്ടെ; ഭർത്താവില്ലാതെ ഞാൻ മരിച്ചവളെപ്പോലെ തന്നെയാണ്.

Verse 53

न कामये भर्तृविनाकृता सुखं न कामये भर्त॒विनाकृता दिवम्‌ । न कामये भर्तविनाकृता श्रियं न भर्तहीना व्यवसामि जीवितुम्‌

ഭർത്താവില്ലാതെ ലഭിക്കുന്ന സുഖം എനിക്ക് വേണ്ട. ഭർത്താവില്ലാതെ സ്വർഗ്ഗവും വേണ്ട. ഭർത്താവില്ലാതെ സമൃദ്ധിയും വേണ്ട. സത്യത്തിൽ, ഭർത്താവില്ലാതെ ജീവിക്കണമെന്ന തീരുമാനവും എനിക്കില്ല.

Verse 54

वरातिसर्ग: शतपुत्रता मम त्वयैव दत्तो ह्वियते च मे पति: । वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं तवैव सत्यं वचनं भविष्यति

നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് എനിക്ക് നൂറു പുത്രന്മാർ ഉണ്ടാകുമെന്ന വരം നൽകിയതു; ഇപ്പോൾ നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് എന്റെ ഭർത്താവിനെ മറ്റിടത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ഞാൻ അതേ വരം തന്നെ ചോദിക്കുന്നു—സത്യവാൻ ജീവിക്കട്ടെ; അങ്ങനെ നിങ്ങളുടെ വാക്ക് സത്യമായിത്തീരും.

Verse 55

मार्कण्डेय उदाच तथेत्युक्त्वा तु तं पाश मुक्त्वा वैवस्वतो यम: । धर्मराज: प्रह्ृष्टात्मा सावित्रीमिदमब्रवीत्‌

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—“തഥാസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞ് വൈവസ്വത യമൻ അവനെ പാശത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ചു. പിന്നെ ധർമ്മരാജനായ യമൻ സന്തോഷഭരിതഹൃദയത്തോടെ സാവിത്രിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 56

मार्कण्डेयजी कहते हैं--युधिष्ठिर! तदनन्तर “तथास्तु” कहकर सूर्यपुत्र धर्मराज यमने सत्यवानका बन्धन खोल दिया और प्रसन्नचित्त होकर सावित्रीसे इस प्रकार कहा-- एष भटद्रे मया मुक्तो भर्ता ते कुलनन्दिनि । (तोषितो<हं त्वया साध्थवि वाक्यैर्थर्मार्थसंहितै: ।) अरोगस्तव नेयश्न सिद्धार्थ: स भविष्यति

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറയുന്നു—യുധിഷ്ഠിരാ! അതിനുശേഷം “തഥാസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞ് സൂര്യപുത്രനായ ധർമ്മരാജ യമൻ സത്യവാന്റെ ബന്ധനം അഴിച്ചു വിട്ടു. പിന്നെ സന്തോഷഭരിതഹൃദയത്തോടെ സാവിത്രിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—“ഭദ്രേ! കുലനന്ദിനീ! ഞാൻ നിന്റെ ഭർത്താവിനെ മോചിപ്പിച്ചു. സാധ്വീ! ധർമ്മവും അർത്ഥവും ചേർന്ന നിന്റെ വചനങ്ങൾ കൊണ്ട് ഞാൻ പൂർണ്ണമായി തൃപ്തനായി. സത്യവാൻ രോഗരഹിതനാകും, അവന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ സഫലമാകും, നീ അവനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകാൻ യോജ്യനാകും.”

Verse 57

चतुर्वर्षशतायुश्च त्वया सार्धमवाप्स्यति । इष्ट्वा यज्जैश्व धर्मेण ख्यातिं लोके गमिष्यति

യമൻ പറഞ്ഞു— നിന്റെ സഹവാസത്തിൽ ജീവിച്ച് അവൻ നാലുനൂറു വർഷത്തെ ആയുസ്സ് പ്രാപിക്കും. യാഗങ്ങളാൽ ഭഗവാനെ ആരാധിച്ച് ധർമ്മം അചഞ്ചലമായി അനുഷ്ഠിച്ച് ലോകമൊട്ടാകെ പ്രസിദ്ധി നേടും.

Verse 58

त्वयि पुत्रशतं चैव सत्यवान्‌ जनयिष्यति । ते चापि सर्वे राजान: क्षत्रिया: पुत्रपौत्रिण:,'सत्यवान्‌ तेरे गर्भसे सौ पुत्र उत्पन्न करेगा और वे सभी राजकुमार राजा होनेके साथ ही पुत्र-पौत्रोंसे सम्पन्न होंगे

യമൻ പറഞ്ഞു— നിന്റെ വഴി സത്യവാൻ നൂറു പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിക്കും. അവർ എല്ലാവരും ക്ഷത്രിയരും രാജാക്കളുമാകും; ഓരോരുത്തനും പുത്രപൗത്രസമ്പത്താൽ സമൃദ്ധരായിരിക്കും.

Verse 59

ख्यातास्त्वन्नामधेयाश्व॒ भविष्यन्तीह शाश्वृता: । पितुश्न ते पुत्रशतं भविता तव मातरि

യമൻ പറഞ്ഞു— ഈ ലോകത്തിൽ അവർ നിന്റെ നാമം ധരിച്ചു ശാശ്വതമായി പ്രസിദ്ധരാകും; ‘സാവിത്ര’ എന്ന പേരിൽ അവർ അറിയപ്പെടും. കൂടാതെ നിന്റെ പിതാവാൽ നിന്റെ മാതാവിന്റെ ഗർഭത്തിൽ നൂറു പുത്രന്മാർ ജനിക്കും.

Verse 60

मालव्यां मालवा नाम शाश्रचताः पुत्रपौत्रिण: । भ्रातरस्ते भविष्यन्ति क्षत्रियास्त्रिदशोपमा:

യമൻ പറഞ്ഞു— നിന്റെ മാതാവ് മാലവിയുടെ ഗർഭത്തിൽ ജനിച്ചതിനാൽ അവർ ‘മാലവ’ എന്ന നാമത്തിൽ ശാശ്വതമായി പ്രസിദ്ധരാകും; പുത്രപൗത്രസമ്പത്താൽ സമൃദ്ധരായിരിക്കും. അവർ നിന്റെ സഹോദരന്മാർ, ക്ഷത്രിയർ, ദേവന്മാരെപ്പോലെ തേജസ്സുള്ളവർ ആയിരിക്കും.

Verse 61

एवं तस्यै वरं दत्त्वा धर्मराज: प्रतापवान्‌ । निवर्तयित्वा सावित्रीं सस्‍्वमेव भवनं ययौ,सावित्रीको इस प्रकार वरदान दे प्रतापी धर्मराज उसे लौटाकर अपने लोकको चले गये

ഇങ്ങനെ പ്രതാപശാലിയായ ധർമ്മരാജൻ സാവിത്രിക്ക് വരം നൽകി അവളെ മടക്കി അയച്ചു; പിന്നെ സ്വധാമത്തിലേക്ക് തന്നേ പുറപ്പെട്ടു.

Verse 62

सावित्र्यपि यमे याते भर्तारें प्रतिलभ्य च । जगाम तत्र यत्रास्या भर्तु: शावं कलेवरम्‌,यमराजके चले जानेपर सावित्री अपने पतिको पाकर उसी स्थानपर गयी; जहाँ पतिका मृत शरीर पड़ा था

യമരാജൻ പോയ ശേഷം സാവിത്രി ഭർത്താവിനെ വീണ്ടും ലഭിച്ച്, ഭർത്താവിന്റെ നിർജീവ ശരീരം കിടന്നിരുന്ന അതേ സ്ഥലത്തേക്ക് മടങ്ങി ചെന്നു.

Verse 63

सा भूमौ प्रेक्ष्य भर्तारमुपसुत्योपगृह च । उत्सड़े शिर आरोप्य भूमावुपविवेश ह,वह पृथ्वीपर अपने पतिको पड़ा देख उनके पास गयी और पृथ्वीपर बैठ गयी, फिर पतिको उठाकर उसने उनके मस्तकको गोदीमें रख लिया

ഭൂമിയിൽ ഭർത്താവിനെ കിടക്കുന്നതു കണ്ട അവൾ വേഗത്തിൽ അടുത്തേക്ക് ചെന്നു ചേർത്തുപിടിച്ചു. പിന്നെ ഭർത്താവിന്റെ തല മടിയിൽ വെച്ച് അവൾ നിലത്ത് ഇരുന്നു.

Verse 64

संज्ञां चस पुनर्लब्ध्वा सावित्रीम भ्यभाषत । प्रोष्यागत इव प्रेम्णा पुन: पुनरुदीक्ष्य वै

വീണ്ടും ബോധം ലഭിച്ച സത്യവാൻ സാവിത്രിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു. ദീർഘവിയോഗത്തിന് ശേഷം മടങ്ങിയെത്തിയവനെപ്പോലെ, സ്നേഹത്തോടെ അവളെ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി സംസാരിച്ചു.

Verse 65

सत्यवानुवाच सुचिरं बत सुप्तो5स्मि किमर्थ नावबोधित: । क्व चासौ पुरुष: श्यामो यो5सौ मां संचकर्ष ह

സത്യവാൻ പറഞ്ഞു—“പ്രിയേ! അയ്യോ, ഞാൻ ഏറെ നേരം ഉറങ്ങിപ്പോയി. എന്നെ എന്തുകൊണ്ട് ഉണർത്തിയില്ല? എന്നെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയ ആ ശ്യാമവർണ്ണനായ പുരുഷൻ എവിടെയാണ്?”

Verse 66

सावित्रयुवाच सुचिरं त्वं प्रसुप्तोडसि ममाड्के पुरुषर्षभ । गत: स भगवान्‌ देव: प्रजासंयमनो यम:

സാവിത്രി പറഞ്ഞു—“പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ! നിങ്ങൾ എന്റെ മടിയിൽ ഏറെ നേരം ഉറങ്ങിക്കിടന്നു. ആ ശ്യാമവർണ്ണനായ ദിവ്യപ്രഭു—പ്രജകളെ സംയമിപ്പിക്കുന്ന യമൻ—അവൻ ഇപ്പോൾ പോയിരിക്കുന്നു.”

Verse 67

विश्रान्तोडसि महाभाग विनिद्रश्न नृपात्मज । यदि शकक्‍्यं समुन्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम्‌

മഹാഭാഗ രാജകുമാരാ! നീ വിശ്രമിച്ചു; നിന്റെ നിദ്രയും മാറി. കഴിയുമെങ്കിൽ ഇപ്പോൾ എഴുന്നേൽക്കുക; നോക്കുക—രാത്രി ഗാഢമായി, ഘനാന്ധകാരത്തോടെ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

Verse 68

मार्कण्डेय उदाच उपलभ्य तत: संज्ञां सुखसुप्त इवोत्थित: । दिश: सर्वा वनान्तांश्व निरीक्ष्योवाच सत्यवान्‌

പിന്നെ ബോധം വീണ്ടുകിട്ടിയപ്പോൾ സത്യവാൻ സുഖമായി ഉറങ്ങി എഴുന്നേറ്റവനെപ്പോലെ എഴുന്നേറ്റ് നിന്നു. എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും വനത്തിന്റെ അതിരുകളിലേക്കും നോക്കി അവൻ പറഞ്ഞു.

Verse 69

फलाहारो<स्मि निष्क्रान्तस्त्वया सह सुमध्यमे । ततः पाटयत: काष्ठं शिरसो मे रुजाभवत्‌

സുമധ്യമേ! ഞാൻ നിന്നോടൊപ്പം വീട്ടിൽ നിന്ന് ഫലങ്ങൾ കൊണ്ടുവരാൻ പുറപ്പെട്ടിരുന്നു. പിന്നെ വിറകു പിളർത്തുമ്പോൾ എന്റെ തലയിൽ കഠിനമായ വേദന ഉയർന്നു.

Verse 70

शिरोऊ5भितापसंतप्त: स्थातुं चिरमशवनुवन्‌ । तवोत्सज्ले प्रसुप्तो5स्मि इति सर्व स्मरे शुभे

ശുഭേ! തലയിൽ കത്തുന്ന വേദന കൊണ്ട് പീഡിതനായി ഞാൻ ദീർഘനേരം നിൽക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ‘നിന്റെ മടിയിൽ തല വെച്ച് ഞാൻ ഉറങ്ങി’—ഇതെല്ലാം ഇപ്പോൾ എനിക്ക് ക്രമമായി ഓർമ്മ വരുന്നു.

Verse 71

त्वयोपगूढस्य च मे निद्रयापहतं मन: । ततो<पश्यं तमो घोर पुरुषं च महौजसम्‌

നീ എന്നെ ആലിംഗനം ചെയ്തപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സ് നിദ്രയാൽ മൂടപ്പെട്ടു. പിന്നെ ഞാൻ ഭയാനകമായ അന്ധകാരം കണ്ടു; കൂടാതെ മഹാതേജസ്സുള്ള, മഹാശക്തനായ ഒരു പുരുഷനെയും ദർശിച്ചു.

Verse 72

तद्‌ यदि त्वं विजानासि किं तद्‌ ब्रूहि सुमध्यमे । स्वप्लो मे यदि वा दृष्टो यदि वा सत्यमेव तत्‌

സുമധ്യമേ! നീ യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയുന്നുവെങ്കിൽ പറയുക—അത് എന്തായിരുന്നു? ഞാൻ കണ്ടത് സ്വപ്നമായിരുന്നോ, അല്ലെങ്കിൽ അതു സത്യമായിരുന്നോ?

Verse 73

तमुवाचाथ सावित्री रजनी व्यवगाहते । श्वस्ते सर्व यथावृत्तमाख्यास्यामि नृपात्मज,तब सावित्री उनसे बोली--राजकुमार! रात बढ़ती जा रही है। कल सबेरे मैं आपसे सब बातें ठीक-ठीक बताऊँगी

അപ്പോൾ സാവിത്രി പറഞ്ഞു—രാജകുമാരാ! രാത്രി കടന്നുപോകുന്നു. നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ സംഭവിച്ചതെല്ലാം സംഭവിച്ചതുപോലെ തന്നെ പൂർണ്ണമായി ഞാൻ പറയാം.

Verse 74

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रत । विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश्न दिवाकर:,'सुत्रत! उठिये, उठिये, आपका कल्याण हो। आप चलकर माता-पिताका दर्शन तो कीजिये। सूर्य डूब गये तथा रात घनी हो गयी है

എഴുന്നേൽക്കുക, എഴുന്നേൽക്കുക—നിനക്ക് മംഗളം വരട്ടെ, ഹേ സുവ്രത! ചെന്നു മാതാപിതാക്കളെ ദർശിക്ക. സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു; ഈ രാത്രി ഗാഢമായിരിക്കുന്നു.

Verse 75

नक्तंचराश्नरन्त्येते हृष्ट: क्रराभिभाषिण: । श्रूयन्ते पर्णशब्दाश्व॒ मृगाणां चरतां वने

ഈ രാത്രിചരങ്ങൾ ഇവിടെ ആഹ്ലാദത്തോടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; ക്രൂരവാക്കുകൾ ഉച്ചരിക്കുന്നു. വനത്തിൽ അലഞ്ഞുനടക്കുന്ന മൃഗങ്ങളുടെ കാൽപ്പാടുകളിൽ ഇലകളുടെ ചരച്ചരപ്പും കേൾക്കുന്നു.

Verse 76

एता घोरं शिवा नादान्‌ दिशं दक्षिणपश्चिमाम्‌ । आस्थाय विरुवन्त्युग्रा: कम्पयन्त्यो मनो मम,“दक्षिण और पश्चिमके कोणकी दिशामें जाकर ये उग्र सियारिनें भयंकर शब्द कर रही हैं, जिससे मेरा हृदय काँप उठता है

ഈ ഉഗ്രമായ ശ്യാലിനികൾ തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ് ദിക്കിൽ നിലകൊണ്ട് ഭയങ്കരമായി നിലവിളിക്കുന്നു; അവരുടെ അപശകുനമായ ഹൂങ്കാരം എന്റെ മനസ്സിനെ നടുക്കുന്നു.

Verse 77

सत्यवानुवाच वन॑ प्रतिभयाकारं घनेन तमसा55वृतम्‌ । न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि

സത്യവാൻ പറഞ്ഞു—പ്രിയേ, ഈ വനമൊട്ടാകെ ഘനമായ ഇരുട്ടിൽ മൂടപ്പെട്ടതിനാൽ അത്യന്തം ഭയാനകമായി തോന്നുന്നു. ഇത്തരത്തിൽ നിനക്ക് വഴി തിരിച്ചറിയാനാവില്ല; മുന്നോട്ട് പോകാനും കഴിയില്ല।

Verse 78

सावित्रयुवाच अस्मिन्नद्य वने दग्धे शुष्कवृक्ष: स्थितो ज्वलन्‌ । वायुना धम्यमानोजअत्र दृश्यतेडग्नि: क्वचित्‌ क्वचित्‌

സാവിത്രി പറഞ്ഞു—ഇന്ന് ഈ വനത്തിൽ തീ പടർന്നിരുന്നു. ഇവിടെ ഒരു ഉണങ്ങിയ വൃക്ഷം നിൽക്കുന്നു; അത് ഇപ്പോഴും കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. കാറ്റിന്റെ ഊതലാൽ അതിൽ ഇടയ്ക്കിടയ്ക്ക് തീ മിനുങ്ങുന്നതു കാണാം।

Verse 79

ततो<ग्निमानयित्वेह ज्वालयिष्यामि सर्वतः । काष्ठानीमानि सन्तीह जहि सन्‍्तापमात्मन:,वहींसे आग ले आकर मैं सब ओर लकड़ियाँ जलाऊँगी। यहाँ बहुत-से काठ-कबाड़ पड़े हैं। आप मनसे चिन्ता निकाल दीजिये

അപ്പോൾ ഞാൻ അവിടെ നിന്ന് തീ കൊണ്ടുവന്ന് ഇവിടെ എല്ലാടവും വിറകുകൾ കത്തിക്കും. ഇവിടെ ധാരാളം ഇന്ധനമുണ്ട്; നിങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിലെ ദുഃഖതാപം വിട്ടുകളയുക।

Verse 80

यदि नोत्सहसे गन्तुं सरुज॑ त्वां हि लक्षये । न च ज्ञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने

നിനക്ക് മുന്നോട്ട് പോകാൻ ഉത്സാഹമില്ലെങ്കിൽ—നീ വേദനയിൽ ആണെന്ന് ഞാൻ കാണുന്നു—ഇരുട്ടിൽ മൂടപ്പെട്ട ഈ വനത്തിൽ വഴി പോലും തിരിച്ചറിയാനാകില്ലെങ്കിൽ, എന്നാൽ…

Verse 81

श्वः प्रभाते वने दृश्ये यास्थावो 5नुमते तव। वसावेह क्षपामेकां रुचितं यदि तेडनघ

നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ, വനം വ്യക്തമായി കാണുമ്പോൾ, നിന്റെ അനുവാദമുണ്ടെങ്കിൽ നാം പുറപ്പെടാം. അനഘേ, നിനക്ക് ഇഷ്ടമെങ്കിൽ ഒരു രാത്രി ഇവിടെ തന്നെ താമസിക്കാം।

Verse 82

सत्यवानुवाच शिरोरुजा निवृत्ता मे स्वस्थान्यज्राननि लक्षये | मातापितृभ्यामिच्छामि संगम त्वत्प्रसादजम्‌

സത്യവാൻ പറഞ്ഞു—പ്രിയേ! എന്റെ തലവേദന മാറി; എന്റെ അവയവങ്ങൾ എല്ലാം സുഖസ്ഥമായി തോന്നുന്നു. ഇനി നിന്റെ കൃപാപ്രസാദത്താൽ ഞാൻ എന്റെ മാതാപിതാക്കളെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 83

न कदाचिद्‌ विकालं हि गतपूर्वो मया55श्रम: । अनागतायां सन्ध्यायां माता मे प्ररुणद्धि माम्‌

ഞാൻ ഒരിക്കലും അസമയത്തിൽ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയിട്ടില്ല. എന്നാൽ ഇന്ന് സന്ധ്യ എത്തുന്നതിന് മുമ്പേ തന്നെ അമ്മ എന്നെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നു.