Adhyaya 283
Sāvitrī-Upākhyāna: Dyumatsena’s Restoration and the Return to Kāmyaka (Conclusion)
Upa-parva: Sāvitrī-Upākhyāna (The Exemplum of Sāvitrī and Satyavān) — concluding movement
Mārkaṇḍeya describes the morning after prior events: ascetics complete their morning rites and repeatedly recount Sāvitrī’s extraordinary fortune to Dyumatsena. Envoys and subjects arrive from the Śālva realm reporting that the usurping king has been killed by his own minister and that hostile forces have fled. The populace expresses unanimous consent that Dyumatsena—whether sighted or blind—should rule, and they provide vehicles and a fourfold army for his return. Dyumatsena proceeds to the city amid announced victory; on seeing him restored in sight and bodily vigor, the people bow in astonishment. He honors the elder brahmins of the hermitage and is ceremonially welcomed; Śaibyā and Sāvitrī travel in a well-appointed conveyance escorted by forces. Purohitas consecrate Dyumatsena, and his son is installed as heir-apparent. Over time, Sāvitrī is said to bear a hundred heroic sons; her father Aśvapati likewise gains a hundred sons through Mālavī. The narration generalizes the outcome: Sāvitrī rescues her entire familial network from distress, and Draupadī is predicted to similarly ‘carry across’ the Pāṇḍavas like Sāvitrī. Vaiśaṃpāyana closes by stating the Pāṇḍava becomes free of grief and fever, dwelling in Kāmyaka after being consoled by the great sage.
Chapter Arc: शरद्-रात्रि के निर्मल व्योम में चन्द्रमा, ग्रह-नक्षत्र-ताराओं की उज्ज्वल संगति—और उसी शीतल सौंदर्य के बीच राम-लक्ष्मण के भीतर जलता हुआ अधीर प्रतीक्षा का ताप। → सीता-खोज के लिए भेजे गए वानर-दल लौटते नहीं; समय सरकता है। उधर मधुवन में पवनपुत्र हनुमान और वानर मधु-भक्षण करते हैं—यह उल्लंघन सुग्रीव के अनुशासन और राम के धैर्य, दोनों पर प्रश्नचिह्न बनकर आता है। दो मास बीतने पर वानर उतावले होकर सुग्रीव को समाचार देते हैं, और राम धनुष-बाण लेकर पूछते हैं कि क्या वे उन्हें ‘जीवित’ रख पाएँगे—अर्थात् क्या कोई शुभ वार्ता है या क्रोध का प्रलय। → राम का तीखा प्रश्न और धनुष का उठना—‘जनकनन्दिनी को पाए बिना मैं अयोध्या का राज्य कैसे करूँ?’—यह क्षण प्रतीक्षा को दण्ड-धमकी में बदल देता है; वानर-समुदाय पर उत्तरदायित्व का वज्र गिरता है। → सुग्रीव नम्र होकर लक्ष्मण के समक्ष हाथ जोड़कर (पत्नी-सेवकों सहित) निवेदन करता है, और फिर राम के पास जाकर कार्य-प्रगति का प्रतिवेदन देता है—राजधर्म और मित्रधर्म के बीच संतुलन साधते हुए वह राम के क्रोध को शमन करने का यत्न करता है। → हनुमान की वापसी/समाचार की आहट और मधुवन-प्रसंग से उठी हलचल—क्या यह उल्लंघन दण्ड बनेगा या सीता-प्राप्ति का शुभ संकेत?
Shlokas
Verse 1
#::732:.8 #::3..7 () हि 2 7 दयशीर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: श्रीरामका सुग्रीवपर कोप
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—യുധിഷ്ഠിരാ! ഇവിടെ ശ്രീരാമൻ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടെ സുഗ്രീവന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ മാല്യവത് പർവതത്തിന്റെ പൃഷ്ഠഭാഗത്ത് വസിച്ചു. കുറെക്കാലത്തിന് ശേഷം വർഷകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ആകാശം നിർമലമായി അവർക്കു ദൃശ്യമായി।
Verse 2
स दृष्टवा विमले व्योम्नि निर्मल शशलक्षणम् | ग्रहनक्षत्रताराभिरनुयातममित्रहा
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ശരദ്കാലത്തിലെ നിർമ്മലമായ ആകാശത്തിൽ ഗ്രഹ-നക്ഷത്ര-താരകളാൽ അനുഗമിക്കപ്പെടുന്ന, ശശലക്ഷണമുള്ള നിർമലചന്ദ്രനെ കണ്ടിട്ടും ശത്രുഹന്താവായ ശ്രീരാമൻ പർവതത്തിൽ തന്നെ നിദ്രയിൽ ആയിരുന്നു. അപ്പോൾ കുമുദം, ഉത്പലം, പദ്മം എന്നിവയുടെ സുഗന്ധം വഹിച്ച ശീതളവും സുഖദവുമായ കാറ്റ് പെട്ടെന്ന് വീശി അവനെ ഉണർത്തി.
Verse 3
कुमुदोत्पलपद्मानां गन्धमादाय वायुना । महीधरस्थ: शीतेन सहसा प्रतिबोधित:
കുമുദം, ഉത്പലം, പദ്മം എന്നിവയുടെ സുഗന്ധം വഹിച്ച ശീതള കാറ്റ് വീശി; പർവതത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന (രാമൻ) അതിനാൽ പെട്ടെന്ന് ഉണർന്നു.
Verse 4
प्रभाते लक्ष्मणं वीरमभ्यभाषत दुर्मना: । सीतां संस्मृत्य धर्मात्मा रुद्धां राक्षसवेश्मनि
പ്രഭാതത്തിൽ ധർമ്മാത്മാവ് (രാമൻ) ദുഃഖിതമനസ്സോടെ വീര ലക്ഷ്മണനോട് സംസാരിച്ചു; രാക്ഷസന്റെ ഭവനത്തിൽ തടവിലായ സീതയെ ഓർത്ത് അവൻ വ്യാകുലനായി.
Verse 5
गच्छ लक्ष्मण जानीहि किष्किन्धायां कपीश्वरम् । प्रमत्तं ग्राम्यरधर्मेषु कृतघ्नं स्वार्थपण्डितम्
“ലക്ഷ്മണാ, പോകുക; കിഷ്കിന്ധയിൽ കപീശ്വരൻ എന്ത് ചെയ്യുന്നു എന്ന് അറിഞ്ഞുവരിക. അവൻ ലൗകികഭോഗങ്ങളിൽ മദിച്ചവൻ, കൃതഘ്നൻ, സ്വാർത്ഥസാധനത്തിൽ മാത്രം പണ്ഡിതൻ എന്നപോലെ തോന്നുന്നു.”
Verse 6
योडसौ कुलाधमो मूढो मया राज्येडभिषेचित: । सर्ववानरगोपुच्छा यमृक्षाश्न॒ भजन्ति वै,“उस वानरकुलकलंक मूर्खको मैंने ही राज्यपर अभिषिक्त किया है। इसके कारण सम्पूर्ण वानर, लंगूर तथा रीछ उसकी सेवा करते हैं
“ആ മൂഢൻ—കുലാധമൻ—എന്റെ കൈകളാൽ തന്നെയാണ് രാജ്യാഭിഷിക്തനായത്; ആ അഭിഷേകത്തിന്റെ ഫലമായി എല്ലാ വാനരന്മാരും, ലംഗൂരുകളും, ഋക്ഷന്മാരും സത്യമായും അവനെ സേവിക്കുന്നു.”
Verse 7
यदर्थ निहतो वाली मया रघुकुलोद्वह । त्वया सह महाबाहो किष्किन्धोपवने तदा,'रघुकुलतिलक महाबाहु लक्ष्मण! इसी सुग्रीवके लिये उन दिनों मैंने तुम्हारे साथ किष्किन्धाके उद्यानमें जाकर वालीका वध किया था
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രഘുകുലശ്രേഷ്ഠാ, മഹാബാഹുവേ! ഓർക്കുക—ഇതേ കാരണത്തിന്നായിട്ടാണ് ഞാൻ നിനക്കൊപ്പം അന്ന് കിഷ്കിന്ധയുടെ ഉപവനത്തിലേക്ക് ചെന്നു വാലിയെ വധിച്ചത്।
Verse 8
कृतघ्नं तमहं मन््ये वानरापसदं भुवि । यो मामेवंगतो मूढो न जानीतेडद्य लक्ष्मण,'सुमित्रानन्दन! मैं तो उस नीच वानरको इस भूतलपर कृतधघ्न मानता हूँ, क्योंकि वह मूर्ख इस अवस्थामें पहुँचकर मुझे भूल गया है
ഞാൻ അവനെ കൃതഘ്നനെന്നും, ഈ ഭൂമിയിൽ വാനരന്മാരിൽ പോലും അധമനെന്നും കരുതുന്നു; ആ മൂഢൻ ഇത്തരമൊരു അവസ്ഥയിലെത്തി ഇന്നെനിക്ക് തിരിച്ചറിയുന്നില്ല, ഹേ ലക്ഷ്മണാ।
Verse 9
असौ मन्ये न जानीते समयप्रतिपालनम् । कृतोपकारं मां नूनमवमन्याल्पया धिया
അവൻ നിശ്ചയിച്ച വാക്കിന്റെ (സമയധർമ്മത്തിന്റെ) പാലനം അറിയുന്നില്ലെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; അല്പബുദ്ധിയാൽ ഉപകാരം ചെയ്ത എന്നെയുമെല്ലാം അവൻ തീർച്ചയായും അവമതിക്കുന്നു।
Verse 10
यदि तावदनुद्युक्त: शेते कामसुखात्मक: । नेतव्यो वालिमार्गेण सर्वभूतगतिं त्वया
അവൻ വിഷയസുഖത്തിൽ മുങ്ങി യാതൊരു ശ്രമവും ചെയ്യാതെ കിടക്കുകയാണെങ്കിൽ, അവനെയും വാലിയുടെ വഴിയിലൂടെ തന്നെ ആ ഗതിയിലേക്കു അയയ്ക്കുക—ഒരുനാൾ സർവ്വജീവികളും എത്തേണ്ടിടത്തേക്ക്।
Verse 11
अथापि घटतेडस्माकमर्थे वानरपुड्रव: । तमादायैव काकुत्स्थ त्वरावान् भव मा चिरम्
എങ്കിലും വാനരശ്രേഷ്ഠൻ നമ്മുടെ കാര്യത്തിനായി പരിശ്രമിക്കുന്നു; ഹേ കാകുത്സ്ഥാ! അവനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുതന്നെ ഉടൻ മടങ്ങിവരിക—വേഗം ചെയ്യുക, താമസിക്കരുത്।
Verse 12
इत्युक्तो लक्ष्मणो भ्रात्रा गुरुवाक्यहिते रत: । प्रतस्थे रुचिरं गृह्मु समार्गणगुणं धनु:
സഹോദരൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഗുരുവചനാനുസൃതമായ ഹിതത്തിൽ നിരതനായ ലക്ഷ്മണൻ യുദ്ധത്തിന് ആവശ്യമായ ഗുണങ്ങളുള്ള ആ മനോഹര ധനുസ്സു കൈക്കൊണ്ട് ഉടൻ പുറപ്പെട്ടു।
Verse 13
भाईके ऐसा कहनेपर गुरुजनोंकी आज्ञाके पालन तथा हिताचरणमें तत्पर रहनेवाले लक्ष्मण बाण और प्रत्यज्चासहित सुन्दर धनुष हाथमें लेकर वहाँसे चल दिये ।।
കിഷ്കിന്ധയുടെ കവാടത്തിലെത്തി, തടസ്സമില്ലാതെ അവൻ അകത്തു കടന്നു. ‘അവൻ ക്രോധത്തോടെ വരുന്നു’ എന്നു മനസ്സിലാക്കി വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻ അവനെ സ്വീകരിക്കാൻ മുന്നോട്ട് വന്നു।
Verse 14
त॑ सदारो विनीतात्मा सुग्रीव: प्लवगाधिप: । पूजया प्रतिजग्राह प्रीयमाणस्तदर्हया
അപ്പോൾ ഭാര്യയോടുകൂടി, വിനീതമനസ്സുള്ള വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവൻ യഥോചിതമായ പൂജാ-സത്കാരങ്ങളാൽ അവനെ സ്വീകരിച്ചു; ആ യോഗ്യമായ ആദരത്തിൽ അവൻ സന്തുഷ്ടനായി।
Verse 15
तमब्रवीद् रामवच: सौमित्रिरकुतो भय: । पत्नीसहित वानरराज सुग्रीव विनीतभावसे लक्ष्मणजीकी पूजा करके उन्हें साथ लिवा ले गये। किसीसे भी भय न माननेवाले सुमित्रानन्दन लक्ष्मणने उस पूजा (आदर-सत्कार)-से प्रसन्न हो उनसे श्रीरामचन्द्रजीकी कही हुई सारी बातें कह सुनायीं ।।
അപ്പോൾ ഭയമില്ലാത്ത സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണൻ സുഗ്രീവനോട് ശ്രീരാമന്റെ സന്ദേശം അറിയിച്ചു. എല്ലാം പൂർണ്ണമായി കേട്ട സുഗ്രീവൻ ഹർഷിച്ച് കൈകൂപ്പി വിനയത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 16
सभृत्यदारो राजेन्द्र सुग्रीवो वानराधिप: । इदमाह वच: प्रीतो लक्ष्मणं नरकुज्जरम्
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജേന്ദ്രാ! ഭൃത്യന്മാരും കുടുംബവും കൂടെയുള്ള വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവൻ പ്രീതനായി, മനുഷ്യരിൽ യുദ്ധഗജംപോലെ മഹാബലവാനായ ലക്ഷ്മണനോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।
Verse 17
राजेन्द्र! वह सब कुछ पूरा-पूरा सुनकर नम्रतापूर्वक हाथ जोड़े हुए भार्या तथा सेवकोंसहित वानरराज सुग्रीवने नरश्रेष्ठ लक्ष्मणसे सहर्ष निवेदन किया-- ।।
രാജേന്ദ്രാ! എല്ലാം പൂർണ്ണമായി കേട്ട ശേഷം, വാനരരാജൻ സുഗ്രീവൻ ഭാര്യയും സേവകരും സഹിതം വിനയത്തോടെ കൈകൂപ്പി, ഹർഷത്തോടെ നരശ്രേഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു— “ലക്ഷ്മണാ! ഞാൻ ദുർബുദ്ധിയല്ല, കൃതഘ്നനുമല്ല, നിർദയനുമല്ല. സീതാന്വേഷണത്തിൽ ഞാൻ ചെയ്ത പരിശ്രമം കേൾക്കുക.”
Verse 18
दिश: प्रस्थापिता: सर्वे विनीता हरयो मया । सर्वेषां च कृत: कालो मासेनागमनं पुन:,“मैंने सब दिशाओंमें सभी विनयशील वानरोंको भेज दिया है और उन सबके लिये एक महीनेके अंदर ही लौट आनेका समय निश्चित कर दिया है
ഞാൻ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ശാസനാനുസൃതരായ വാനരസേനകളെ അയച്ചിരിക്കുന്നു; എല്ലാവർക്കും ഒരു മാസത്തിനകം മടങ്ങിവരേണ്ട സമയപരിധിയും നിശ്ചയിച്ചിട്ടുണ്ട്.
Verse 19
यैरियं सवना साद्रि: सपुरा सागराम्बरा । विचेतव्या मही वीर सग्रामनगराकरा,“वीर! वे सब लोग वन, पर्वत, पुर, ग्राम, नगर तथा आकरोंसहित समुद्रवसना इस सारी पृथ्वीपर सीताकी खोज करेंगे
വീരാ! അവർ സമുദ്രം ചുറ്റിപ്പറ്റിയ ഈ സമസ്ത ഭൂമിയെ—വനങ്ങളും പർവതങ്ങളും, പുരങ്ങളും ഗ്രാമങ്ങളും നഗരങ്ങളും, ഖനികളും ഉൾപ്പെടെ—എല്ലായിടത്തും തിരഞ്ഞു പരിശോധിക്കണം.
Verse 20
स मास: पज्चरात्रेण पूर्णो भवितुम्ति । तत:ः श्रोष्यसि रामेण सहित: सुमहत् प्रियम्
വാനരങ്ങൾ മടങ്ങിവരേണ്ട ആ ഒരു മാസം വെറും അഞ്ചു രാത്രികളിൽ തന്നെ പൂർത്തിയാകും. അതിനുശേഷം നീ രാമനോടൊപ്പം സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള അത്യന്തം പ്രിയമായ സന്തോഷവാർത്ത കേൾക്കും.
Verse 21
इत्युक्तो लक्ष्मणस्तेन वानरेन्द्रेण धीमता । त्यक्त्वा रोषमदीनात्मा सुग्रीव॑ प्रत्यपूजयत्,बुद्धिमान् वानरराज सुग्रीवके ऐसा कहनेपर उदार हृदयवाले लक्ष्मणने रोष त्यागकर उनकी भूरि-भूरि प्रशंसा की
ബുദ്ധിമാനായ വാനരേന്ദ്രൻ സുഗ്രീവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, അദീനചിത്തനായ ലക്ഷ്മണൻ കോപം ഉപേക്ഷിച്ച്, മറുപടിയായി സുഗ്രീവനെ ആദരവോടെ ബഹുമാനിച്ച് പ്രശംസിച്ചു.
Verse 22
स राम॑ सहसुग्रीवो माल्यवत्पृष्ठमास्थितम् | अभिगम्योदयं तस्य कार्यस्य प्रत्यवेदयत्
അതിനുശേഷം സുഗ്രീവനെ കൂടെ കൂട്ടി അവർ മാല്യവാൻ പർവതത്തിന്റെ പൃഷ്ഠഭാഗത്ത് വസിച്ചിരുന്ന ശ്രീരാമചന്ദ്രന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു. അവിടെ സീതാന്വേഷണപ്രവർത്തനം ആരംഭിച്ചതായി അറിയിച്ചു.
Verse 23
इत्येवं वानरेन्द्रास्ते समाजग्मु: सहस्रश: । दिशस्तिस्रो विचित्याथ न तु ये दक्षिणां गता:
ഇങ്ങനെ ആ വാനരേന്ദ്രന്മാർ ആയിരക്കണക്കിന് ഒരുമിച്ചു കൂടി. മൂന്നു ദിക്കുകൾ തിരഞ്ഞിട്ടും തെക്കോട്ടു പോയവർ മാത്രം തിരിച്ചുവന്നില്ല.
Verse 24
इसके बाद मास पूर्ण होनेपर तीन दिशाओंकी खोज करके सहस्रों वानरप्रमुख वहाँ आये। केवल वे ही नहीं आये जो दक्षिण दिशामें पता लगाने गये थे ।।
പിന്നീട് ഒരു മാസം പൂർത്തിയായപ്പോൾ മൂന്നു ദിക്കുകൾ തിരഞ്ഞ് ആയിരക്കണക്കിന് വാനരപ്രമുഖർ അവിടെ തിരിച്ചെത്തി; തെക്കോട്ടു പോയവർ മാത്രം വന്നില്ല. വന്ന വാനരങ്ങൾ ശ്രീരാമചന്ദ്രനോട് പറഞ്ഞു—“സമുദ്രം വളയം തീർത്തിരിക്കുന്ന ഈ മുഴുവൻ ഭൂമിയും ഞങ്ങൾ തിരഞ്ഞു; എങ്കിലും വൈദേഹി സീതയെയോ രാവണനെയോ എവിടെയും കണ്ടില്ല.”
Verse 25
गतास्तु दक्षिणामाशां ये वै वानरपुड्रवा: । आशावांस्तेषु काकुत्स्थ: प्राणानातों5भ्यधारयत्
തെക്കോട്ടു പോയ ശ്രേഷ്ഠ വാനരന്മാരിൽ നിന്നുമാത്രമേ സീതയുടെ യഥാർത്ഥ വാർത്ത ലഭിക്കുമെന്ന പ്രതീക്ഷയുണ്ടായിരുന്നു; അതുകൊണ്ട് വ്യഥിതനായിരുന്നാലും കാകുത്സ്ഥനായ ശ്രീരാമൻ പ്രാണധാരണം ചെയ്തു നിന്നു.
Verse 26
द्विमासोपरमे काले व्यतीते प्लवगास्ततः । सुग्रीवमभिगम्येदं त्वरिता वाक्यमन्रुवन्,दो मास व्यतीत हो जानेपर कुछ वानर बड़ी उतावलीके साथ सुग्रीवके पास आये और इस प्रकार कहने लगे---
രണ്ട് മാസത്തെ കാലാവധിയും കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ചില വാനരങ്ങൾ അതിവേഗം സുഗ്രീവന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു, ആകുലതയോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 27
रक्षितं वालिना यत् तत् स्फीतं मधुवनं महत् | त्वया च प्लवगश्रेष्ठ तद् भुड्क्ते पवनात्मज:
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു— ഹേ വാനരശ്രേഷ്ഠാ! വാലി കാത്തതും പിന്നെ നീയും സംരക്ഷിച്ചതുമായ ആ വിശാലവും സമൃദ്ധവുമായ മധുവനത്തെ ഇപ്പോൾ പവനപുത്രൻ ഹനുമാൻ രാജാജ്ഞ ചോദിക്കാതെയേ ഭോഗിച്ചു നശിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 28
वालिपुत्रो$ड्भदश्चैव ये चान्ये प्लवगर्षभा: । विचेतुं दक्षिणामाशां राजन् प्रस्थापितास्त्वया
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു— ഹേ രാജാവേ! വാലിയുടെ പുത്രൻ അങ്കദനും മറ്റു ശ്രേഷ്ഠ വാനരവീരന്മാരും—ഇവരെല്ലാം ദക്ഷിണ ദിക്കിൽ അന്വേഷിക്കാനായി നീയായിരുന്നു അയച്ചത്.
Verse 29
तेषामपनयं श्रुत्वा मेने स कृतकृत्यताम् । कृतार्थानां हि भृत्यानामेतद् भवति चेष्टितम्
അവരുടെ അനുപയോഗ്യമായ പെരുമാറ്റവാർത്ത കേട്ടപ്പോൾ സുഗ്രീവൻ അവർ ദൗത്യം പൂർത്തിയാക്കി മടങ്ങിയതാണെന്ന് കരുതി; കാരണം ഏല്പിച്ച കാര്യത്തിൽ വിജയിച്ച ഭൃത്യന്മാരിലാണ് ഇത്തരത്തിലുള്ള ധൈര്യവും ധൃഷ്ടതയും സാധാരണയായി കാണപ്പെടുന്നത്.
Verse 30
स तदू रामाय मेधावी शशंस प्लवगर्षभ: । रामश्चाप्यनुमानेन मेने दृष्टां तु मैथिलीम्
അപ്പോൾ ബുദ്ധിമാനായ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ സുഗ്രീവൻ ആ കാര്യം രാമനോട് അറിയിച്ചു. രാമനും അനുമാനബലത്തിൽ മൈഥിലിയായ സീതയെ അവർ തീർച്ചയായും കണ്ടിട്ടുണ്ടെന്ന് കരുതി.
Verse 31
हनुमत्प्रमुखाश्चापि विश्रान्तास्ते प्लवड़रमा: । अभिमजममुर्रीन्द्रं तं रामलक्ष्मणसंनिधौ
ഹനുമാൻ മുതലായ ശ്രേഷ്ഠ വാനരന്മാർ വിശ്രമം കഴിഞ്ഞ ശേഷം, രാമലക്ഷ്മണരുടെ സന്നിധിയിൽ ഇരുന്നിരുന്ന വാനരരാജൻ സുഗ്രീവന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു.
Verse 32
गति च मुखवर्ण च दृष्टवा रामो हनूमत: । अगमत् प्रत्ययं भूयो दृष्टा सीतेति भारत,युधिष्ठिर! हनुमानूजीकी चाल-ढाल और मुखकी कान्ति देखकर श्रीरामचन्द्रजीको यह विश्वास हो गया कि इन्होंने सीताको देखा है
ഹനുമാന്റെ നടപ്പും മുഖകാന്തിയും കണ്ട രാമൻ വീണ്ടും ദൃഢവിശ്വാസത്തിലായി—“സീതയെ തീർച്ചയായും കണ്ടിരിക്കുന്നു.” ഹേ ഭാരതവംശജ യുധിഷ്ഠിരാ!
Verse 33
हनुमत्प्रमुखास्ते तु वानरा: पूर्णमानसा: । प्रणेमुर्विधिवद् राम॑ सुग्रीवं लक्ष्मणं तथा,सफलमनोरथ हुए हनुमान् आदि प्रमुख वानरोंने श्रीराम, सुग्रीव तथा लक्ष्मणको विधिपूर्वक प्रणाम किया
അപ്പോൾ ഹനുമാൻ മുൻപന്തിയിലുള്ള വാനരർ—ഹൃദയം നിറഞ്ഞ തൃപ്തിയും ദൃഢസങ്കൽപ്പവുംകൊണ്ട്—വിധിപൂർവ്വം രാമനോടും, അതുപോലെ സുഗ്രീവനോടും ലക്ഷ്മണനോടും പ്രണാമം ചെയ്തു.
Verse 34
तानुवाचानतान् राम: प्रगृह् सशरं धनु: । अपि मां जीवयिष्यध्वमपि व: कृतकृत्यता
അപ്പോൾ അമ്പോടുകൂടിയ വില്ല് കൈയിൽ പിടിച്ച് രാമൻ പ്രണാമം ചെയ്യുന്ന വാനരരോടു പറഞ്ഞു—“നിങ്ങൾ എനിക്ക് ജീവദാനം തരുന്നുവോ? നിങ്ങളുടെ ദൗത്യം സഫലമായോ?”
Verse 35
अपि राज्यमयोध्यायां कारयिष्याम्यहं पुनः । निहत्य समरे शत्रूनाहत्य जनकात्मजाम्
“ഞാൻ അയോധ്യയിൽ വീണ്ടും രാജ്യം സ്ഥാപിക്കും. യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ വധിച്ച്, ജനകാത്മജയ്ക്ക് ഒരു ഹാനിയും വരുത്താതെ (അവളെ) തിരിച്ചുപിടിക്കും.”
Verse 281
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत रामोपाख्यानपर्वमें सीता-रगवणसंवादविषयक दो सौ इकक््यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വാന്തർഗതമായ രാമോപാഖ്യാനപർവ്വത്തിൽ, സീതാ–രാവണസംവാദവിഷയകമായ 281-ാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The chapter reframes a governance dilemma—whether a previously impaired king should rule—by resolving it through unanimous public consent and ritual legitimacy, subordinating personal contingency to institutional and ethical order.
Exemplary virtue is depicted as socially efficacious: disciplined conduct stabilizes polity and family, while narrative remembrance (recounting Sāvitrī’s deed) functions as instruction that reduces grief and restores composure.
Yes in effect: the text presents long-term ‘fruit’—restored kingship and abundant progeny—as outcomes of Sāvitrī’s dharma, and it adds meta-commentary by forecasting Draupadī’s analogous salvific role for the Pāṇḍavas.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.