Adhyaya 281
सावित्री-यमसंवादः (Sāvitrī’s Dialogue with Yama and the Restoration of Satyavān)
Upa-parva: Sāvitrī-Upākhyāna (Narrative of Sāvitrī and Satyavān)
Mārkaṇḍeya describes Satyavān’s exertion in gathering fruits and splitting wood, followed by sweating, head pain, and collapse. Sāvitrī supports him and, mindful of prior counsel, watches the time. Yama appears with a noose, identifies Sāvitrī’s vow-power, and declares his intent to take Satyavān. Yama extracts the subtle person ‘thumb-sized’ from Satyavān’s body, leaving the corporeal form inert. Sāvitrī follows Yama southward and argues that accompanying one’s husband is a ‘sanātana dharma.’ Through successive, ethically framed praises and reflections on dharma, friendship, compassion, and trust among the virtuous, she elicits four boons: restoration of her father-in-law’s sight, return of his kingdom, sons for her father, and sons for herself and Satyavān. Having granted these, Yama offers a final boon; Sāvitrī requests Satyavān’s life, noting the logical necessity for the previously granted progeny. Yama releases the noose and restores Satyavān, promising long life and future fame. Sāvitrī returns to the body; Satyavān awakens as from sleep, recounts a dark vision, and the couple navigates the night forest toward the āśrama, with Satyavān anxious for his blind parents’ distress.
Chapter Arc: मार्कण्डेय युधिष्ठिर को बताते हैं कि सीताहरण के बाद राम शोक से व्याकुल होकर पम्पासरोवर के निकट वन में पहुँचते हैं—जहाँ शीतल पवन और कमलों के बीच भी उनका मन केवल प्रियाविहीनता में डूबा है। → राम कामबाणों से दग्ध-से सीता का स्मरण कर विलाप करते हैं; लक्ष्मण उन्हें संभालता है। उधर राम-सुग्रीव का संकल्प-बंधन दृढ़ होता है—सीता-प्राप्ति और वाली-वध की प्रतिज्ञा के साथ संघर्ष का मार्ग निश्चित हो जाता है। समानान्तर रूप से लंका में रावण सीता की रखवाली हेतु भयंकर राक्षसियों को नियुक्त करता है, जो उसे निरन्तर तर्जना देकर भय और अकेलेपन में धकेलती हैं। → अशोकवाटिका में त्रिजटा सीता को स्वप्न-संकेत सुनाती है—राम-लक्ष्मण को विजय-दीप्त रूप में देखना और रावण के विनाश का आभास; यह वाणी सीता के भीतर टूटती आशा को फिर से जगा देती है, ठीक उसी समय जब क्रूर पिशाचिनियाँ लौटकर उसे घेर लेती हैं। → त्रिजटा के आश्वासन से सीता का मन पुनः पति-समागम की आशा में स्थिर होता है; भय के बीच भी वह धैर्य और पतिव्रत-धर्म को थामे रहती है। → राक्षसियाँ त्रिजटा के साथ बैठी सीता को वैसे ही देख लेती हैं—अब उनके क्रोध और अगली यातना का संकट निकट है।
Shlokas
Verse 1
मार्कण्डेयजी कहते हैं--युधिष्ठिर! तदनन्तर सीताहरणके दुःखसे पीड़ित हो श्रीरामचन्द्रजी पम्पासरोवर-पर गये, जो वहाँसे थोड़ी ही दूरपर था। उसमें बहुत-से कमल और उत्पल लिखे हुए थे
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—യുധിഷ്ഠിരാ! തുടർന്ന് സീതാഹരണത്തിന്റെ ദുഃഖത്തിൽ പീഡിതനായ ശ്രീരാമചന്ദ്രൻ അവിടെ നിന്ന് അല്പദൂരത്തിലുള്ള പമ്പാ സരോവരത്തിലേക്കു പോയി. ആ സരോവരം അനവധി പദ്മങ്ങളും നീലോത്പലങ്ങളും നിറഞ്ഞതായിരുന്നു.
Verse 2
मारुतेन सुशीतेन सुखेनामृतगन्धिना । सेव्यमानो वने तस्मिन् जगाम मनसा प्रियाम्
ആ വനത്തിൽ അമൃതസമമായ സുഗന്ധമുള്ള സുഖദായകമായ ശീതള മന്ദമാരുതൻ സേവിക്കുമ്പോൾ, ശ്രീരാമചന്ദ്രന്റെ മനസ്സ് തന്റെ പ്രിയയായ സീതയിലേക്കു തന്നെ ഒഴുകിപ്പോയി.
Verse 3
विललाप स राजेन्द्रस्तत्र कान्तामनुस्मरन् | कामबाणाभिसंतप्त: सौमित्रिस्तमथाब्रवीत्
അവിടെ രാജേന്ദ്രനായ ശ്രീരാമൻ തന്റെ കാന്തയെ വീണ്ടും വീണ്ടും അനുസ്മരിച്ചു, കാമബാണങ്ങളാൽ ദഗ്ധനായവനെപ്പോലെ വിലപിച്ചു. അപ്പോൾ സൗമിത്രി—സുമിത്രയുടെ പുത്രൻ ലക്ഷ്മണൻ—അവനോടു പറഞ്ഞു—
Verse 4
न त्वामेवंविधो भाव: स्प्रष्टमहति मानद । आत्मवन्तमिव व्याधि: पुरुष वृद्धशीलिनम्
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു— ഹേ മാനദാ! ഇത്തരത്തിലുള്ള ദൈന്യഭാവം നിന്നെ സ്പർശിക്കുന്നത് യുക്തമല്ല. മൂപ്പന്മാരുടെ ശാസനാനുഷ്ഠാനങ്ങളിൽ സ്ഥിരനായി ആത്മസംയമത്തോടെ ജീവിക്കുന്ന പുരുഷനെ രോഗം സ്പർശിക്കാത്തതുപോലെ, നിനക്കു ഇത്തരത്തിലുള്ള നിരാശ വരുന്നതും അനുചിതം.
Verse 5
प्रवृत्तिर्पलब्धा ते वैदेह्दा रावणस्य च । तां त्वं पुरुषकारेण बुद्धया चैवोपपादय
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു— വൈദേഹിയെയും അവളെ അപഹരിച്ച രാവണനെയും സംബന്ധിച്ച പൂർണ്ണവിവരം നിനക്കു ലഭിച്ചു. അതിനാൽ നിന്റെ പുരുഷാർത്ഥത്താലും തെളിഞ്ഞ ബുദ്ധിബലത്താലും ജാനകിയെ വീണ്ടെടുക്കാൻ പരിശ്രമിക്ക.
Verse 6
अभिगच्छाव सुग्रीवं शैलस्थं हरिपुड्रवम् । मयि शिष्ये च भृत्ये च सहाये च समाश्वस
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു— പർവ്വതശിഖരത്തിൽ വസിക്കുന്ന വാനരശ്രേഷ്ഠൻ സുഗ്രീവന്റെ അടുക്കൽ നാം ഇരുവരും പോകാം. എന്നിൽ ശിഷ്യനും ഭൃത്യനും സഹായിയും ഉണ്ടെന്നറിഞ്ഞ് ധൈര്യത്തോടെ ഇരിക്ക.
Verse 7
एवं बहुविधैर्वाक्यैर्लक्ष्मणेन स राघव: । उक्त: प्रकृतिमापेदे कार्ये चानन्तरो5भवत्
ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ പലവിധ വചനങ്ങളാൽ ധൈര്യം പകർന്നപ്പോൾ രാഘവൻ (ശ്രീരാമൻ) തന്റെ സ്വാഭാവിക സമത്വം വീണ്ടെടുത്തു; ഉടൻ തന്നെ ആവശ്യമായ കാര്യത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
Verse 8
निषेव्य वारि पम्पायास्तर्पयित्वा पितृनपि । प्रतस्थतुरुभौ वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
പമ്പാ തടാകത്തിലെ ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃകൾക്ക് തർപ്പണം അർപ്പിച്ച ശേഷം, ആ രണ്ടു വീര സഹോദരന്മാർ—രാമനും ലക്ഷ്മണനും—അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 9
तावृष्यमूकमभ्येत्य बहुमूलफलद्रुमम् । गिर्यग्रे वानरान् पजच वीरौ ददृशतुस्तदा,प्रचुर फल, मूल और वृक्षोंसे भरे हुए ऋष्यमूक पर्वतपर पहुँचकर उन दोनों वीरोंने देखा, पर्वतके शिखरपर पाँच वानर बैठे हुए हैं
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അനവധി മൂലഫലഭാരമുള്ള വൃക്ഷങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമായ ഋഷ്യമൂകപർവതത്തെ സമീപിച്ച ആ രണ്ടു വീരന്മാർ അപ്പോൾ പർവതശിഖരത്തിൽ ഇരുന്ന അഞ്ചു വാനരന്മാരെ കണ്ടു.
Verse 10
सुग्रीव: प्रेषयामास सचिवं वानरं तयो: । बुद्धिमन्तं हनूमन्तं हिमवनतमिव स्थितम्,सुग्रीवने हिमालयके समान गम्भीर भावसे बैठे हुए अपने बुद्धिमान् सचिव हनुमान्को उन दोनोंके पास भेजा
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—സുഗ്രീവൻ ആ രണ്ടുപേരുടെ അടുക്കൽ തന്റെ ബുദ്ധിമാനായ മന്ത്രിയായ ഹനുമാനെ അയച്ചു; അവൻ ഹിമവാനെപ്പോലെ സ്ഥിരവും ഗൗരവവും കൊണ്ട് നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 11
तेन सम्भाष्य पूर्व तौ सुग्रीवमभिजग्मतु: । सख्यं वानरराजेन चक्रे रामस्तदा नूप
ആദ്യം അവനോട് സംസാരിച്ച ശേഷം ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാർ സുഗ്രീവന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു. രാജാവേ! അപ്പോൾ രാമൻ വാനരരാജനായ സുഗ്രീവനുമായി സഖ്യം സ്ഥാപിച്ചു.
Verse 12
तद् वासो दर्शयामासुस्तस्य कार्य निवेदिते । वानराणां तु यत् सीता द्वियमाणा व्यपासृजत्
രാമൻ തന്റെ കാര്യം അറിയിച്ചു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, അവർ അവനോട് ആ വസ്ത്രം കാണിച്ചു—അപഹരണസമയത്ത് സീത വാനരന്മാരുടെ ഇടയിൽ വീഴ്ത്തിയതത്.
Verse 13
तत् प्रत्ययकरं लब्ध्वा सुग्रीवं प्लवगाधिपम् । पृथिव्यां वानरैश्वर्ये स्वयं रामो5भ्यषेचयत्
ആ വിശ്വാസയോഗ്യമായ തെളിവ് ലഭിച്ചതോടെ, രാമൻ സ്വയം പ്ലവഗാധിപനായ സുഗ്രീവനെ ഭൂമിയിലെ വാനരാധിപത്യസ്ഥാനത്ത് അഭിഷേകം ചെയ്തു സ്ഥാപിച്ചു.
Verse 14
प्रतिजज्ञे च काकुत्स्थ: समरे वालिनो वधम् । सुग्रीवश्चापि वैदेह्ठा: पुनरानयनं नृप
കാകുത്സ്ഥനായ രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ വാലിയെ വധിക്കുമെന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. രാജാവേ, സുഗ്രീവനും വൈദേഹി (സീതയെ) വീണ്ടും കൊണ്ടുവരുമെന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു.
Verse 15
इत्युक्त्वा समयं कृत्वा विश्वास्य च परस्परम् | अभ्येत्य सर्वे किष्किन्धां तस्थुर्युद्धाभिकाड्क्षिण:
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവർ പരസ്പരം ഉടമ്പടി ചെയ്തു, തമ്മിൽ തമ്മിൽ വിശ്വാസം ഉറപ്പിച്ചു. പിന്നെ എല്ലാവരും കിഷ്കിന്ധയിൽ എത്തി യുദ്ധാഭിലാഷത്തോടെ ദൃഢമായി നിന്നു.
Verse 16
सुग्रीव: प्राप्प किष्किन्धां ननादौघधनिभस्वन: । नास्य तन्ममृषे वाली तारा त॑ प्रत्यषेधयत्
സുഗ്രീവൻ കിഷ്കിന്ധയിൽ എത്തിയ ഉടൻ മഹാജനസമൂഹത്തിന്റെ കോലാഹലത്തെപ്പോലെ മുഴങ്ങുന്ന ഭീകരധ്വനിയോടെ ഗർജിച്ചു. വാലിക്ക് അത് സഹിക്കാനായില്ല; അവൻ യുദ്ധത്തിന് പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോൾ താര അവനെ തടഞ്ഞു.
Verse 17
यथा नदति सुग्रीवो बलवानेष वानर: । मन्ये चाश्रयवान् प्राप्तो न त्वं निष्क्रान्तुमहीसि
നാഥാ! ഇന്ന് സുഗ്രീവൻ ഗർജിക്കുന്ന വിധം കണ്ടാൽ അവന്റെ ശക്തി വളരെ വർധിച്ചതായി തോന്നുന്നു. അവൻ ഏതോ മഹാബലവാനായ സഹായിയുടെ ആശ്രയത്തോടെ തന്നെയാണ് ഇവിടെ എത്തിയതെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ ഇത്ര ദൂരം വരാനാവില്ല. അതിനാൽ നിങ്ങൾ ഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് പോകരുത്.
Verse 18
हेममाली ततो वाली तारां ताराधिपाननाम् | प्रोवाच वचन॑ वाग्मी तां वानरपति: पति:,तब सुवर्णमालासे विभूषित तारापति वानरराज वाली, जो बातचीत करनेमें कुशल था, अपनी चन्द्रमुखी पत्नी तारासे इस प्रकार बोला--
അപ്പോൾ സ്വർണമാലയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, വാഗ്മിയായ വാനരാധിപൻ വാലി, സ്ത്രീകളിൽ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രശസ്തയായ ചന്ദ്രമുഖിയായ താരയോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 19
सर्वभूतरुतज्ञा त्वं पश्य बुद्धया समन्विता । केन चाश्रयवान् प्राप्तो ममैष भ्रातृगन्धिक:
പ്രിയേ! നീ എല്ലാ ജീവികളുടെ നിലവിളിയും ഭാഷയും അറിയുന്നവളാണ്; വിവേകസമ്പന്നയുമാണ്. അതിനാൽ നന്നായി ചിന്തിക്കൂ—ഈ എന്റെ പേരിനുള്ള മാത്രം സഹോദരൻ ആരുടെ ആശ്രയം പിടിച്ച് ഇവിടെ എത്തിച്ചേർന്നു?
Verse 20
चिन्तयित्वा मुहूर्त तु तारा ताराधिपप्रभा । पतिमित्यब्रवीत् प्राज्ञा शृणु सर्व कपीश्चर
ചന്ദ്രപ്രഭപോലെ ദീപ്തയായ താര കുറച്ചു നേരം ചിന്തിച്ച്, പ്രാജ്ഞയായി ഭർത്താവിനോട് പറഞ്ഞു—“കപീശ്വരാ! എല്ലാം ഞാൻ പറയാം; കേൾക്കൂ.”
Verse 21
ह्ृतदारो महासत्त्वो रामो दशरथात्मज: । तुल्यारिमित्रतां प्राप्त: सुग्रीवेण धनुर्धर:
ദശരഥപുത്രൻ രാമൻ മഹാസത്ത്വനും പരാക്രമശാലിയും ആകുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നി അപഹരിക്കപ്പെട്ടു. അവളെ അന്വേഷിക്കാനായി ആ മഹാധനുർധരൻ സുഗ്രീവനുമായി മൈത്രി സ്ഥാപിച്ചു; ഇരുവരും പരസ്പരത്തിന്റെ മിത്രനെ മിത്രനായി, ശത്രുവിനെ ശത്രുവായി അംഗീകരിച്ചു.
Verse 22
भ्राता चास्य महाबाहु: सौमित्रिरपराजित: । लक्ष्मणो नाम मेधावी स्थित: कार्यार्थसिद्धये
അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹോദരൻ മഹാബാഹുവായ, സുമിത്രാപുത്രനായ, അപരാജിതനായ ലക്ഷ്മണൻ—മേധാവി—എല്ലാ കാര്യസിദ്ധിക്കും വേണ്ടി ശ്രീരാമനോടൊപ്പം നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 23
मैन्दश्न द्विविदश्चापि हनूमांश्वानिलात्मज: । जाम्बवानृक्षराजश्च सुग्रीवसचिवा: स्थिता:,“इनके सिवा, मैन्द, द्विविद, वायुपुत्र हनुमान् तथा ऋक्षराज जाम्बवानू--ये सुग्रीवके चार मन्त्री हैं
മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, വായുപുത്രൻ ഹനുമാൻ, കൂടാതെ ഋക്ഷരാജൻ ജാംബവാൻ—ഇവർ സുഗ്രീവന്റെ വിശ്വസ്ത സചിവന്മാർ (മന്ത്രിമാർ) ആയി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 24
सर्व एते महात्मानो बुद्धिमन्तो महाबला: । अलं तव विनाशाय रामवीर्यबलाश्रयात्
ഇവരെല്ലാം മഹാത്മാക്കളും ബുദ്ധിമാന്മാരും മഹാബലവാന്മാരുമാണ്. രാമന്റെ വീര്യവും ബലവും ആശ്രയമായാൽ, നിന്റെ വിനാശം വരുത്താൻ ഇവർ പൂർണ്ണമായി ശേഷിയുള്ളവർ.
Verse 25
तस्यास्तदाक्षिप्य वचो हितमुक्त कपी श्वर: । पर्यशड्कत तामीर्षु: सुग्रीवगतमानसाम्
താര അവന്റെ നന്മയ്ക്കായി പറഞ്ഞ വാക്കുകളെയെങ്കിലും വാനരരാജൻ വാലി കുറ്റപ്പെടുത്തി. അസൂയയാൽ പ്രേരിതനായി, താരയുടെ മനസ്സ് സുഗ്രീവനിലേക്കാണെന്ന സംശയം അവനിൽ ഉദിച്ചു.
Verse 26
तारां परुषमुक्त्वा तु निर्जगाम गुहामुखात् । स्थितं माल्यवतो<भ्याशे सुग्रीव॑ सो5भ्यभाषत
താരയോട് കഠിനവാക്കുകൾ പറഞ്ഞ ശേഷം വാലി ഗുഹാമുഖത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നു. പിന്നെ മാല്യവത് പർവതത്തിനടുത്ത് നിന്നിരുന്ന സുഗ്രീവനെ സമീപിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 27
असकृत् त्वं मया पूर्व निर्जितो जीवितप्रिय: । मुक्तो ज्ञातिरिति ज्ञात्वा का त्वरा मरणे पुन:
ജീവിതത്തെ അതിയായി സ്നേഹിക്കുന്ന നീ, മുമ്പും പലവട്ടം എന്റെ കൈയിൽ തോറ്റിട്ടുണ്ട്. ബന്ധുവെന്ന് അറിഞ്ഞ് ഞാൻ നിന്നെ വിട്ടയച്ചു; പിന്നെ വീണ്ടും മരണത്തിലേക്ക് ഈ ത്വര എന്തിന്?
Verse 28
“अरे! तू तो पहले अनेक बार युद्धमें मेरेद्वारा परास्त हो चुका है और जीवनका अधिक लोभ होनेके कारण भागकर जान बचाता फिरा है। मैंने भी अपना भाई समझकर तुझे जीवित छोड़ दिया है। फिर आज तुझे मरनेके लिये इतनी उतावली क्यों हो गयी है?” ।।
“ഏയ്! നീ മുമ്പും പലവട്ടം യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ കൈയിൽ തോറ്റിട്ടുണ്ട്; ജീവൻമോഹം കൊണ്ടു ഓടിയോടി പ്രാണം രക്ഷിച്ചു നടന്നു. ഞാനും നിന്നെ സഹോദരനെന്ന് കരുതി ജീവൻ വിട്ടയച്ചു. പിന്നെ ഇന്ന് മരണത്തിനായി ഇത്രയും ത്വര എന്ത്?” ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ സുഗ്രീവൻ തന്റെ സഹോദരനോട് കാരണസഹിതമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു—നിർണായക സമയത്ത് ശത്രുഘ്നനായ രാമനെ ഉണർത്തുന്നതുപോലെ.
Verse 29
वालीके ऐसा कहनेपर शत्रुहन्ता सुग्रीव श्रीरामचन्द्रजीको परिस्थितिका ज्ञान कराते हुए-से अपने उस भाईसे अवसरके अनुरूप युक्तियुक्त वचन बोले-- ।।
വാലി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ശത്രുഹന്താവായ സുഗ്രീവൻ ശ്രീരാമചന്ദ്രനോട് സ്ഥിതിവിവരം അറിയിച്ചു, തന്റെ സഹോദരനോടു അവസരാനുസൃതമായി യുക്തിയുക്തമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു— “രാജാവേ! നീ എന്റെ രാജ്യം കവർന്നു; എന്റെ ഭാര്യയെയും നിന്റെ അധികാരത്തിലാക്കി. ഇത്തരത്തിൽ എനിക്ക് ജീവിക്കാൻ എന്ത് ശക്തിയുണ്ട്? അറിയുക—മരണനിശ്ചയത്തോടെയാണ് ഞാൻ ഇവിടെ വന്നത്; എന്റെ വരവിന്റെ ഉദ്ദേശം അതുതന്നെ.”
Verse 30
एवमुक््त्वा बहुविध॑ ततस्तौ संनिपेततु: । समरे वालिसुग्रीवी शालतालशिलायुथौ
ഇങ്ങനെ പലവിധം പറഞ്ഞശേഷം അവർ ഇരുവരും തമ്മിൽ ഏറ്റുമുട്ടി. ആ സമരത്തിൽ വാലിയുടെയും സുഗ്രീവന്റെയും ആയുധങ്ങൾ ശാല-താല വൃക്ഷങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങളും പാറക്കൂട്ടങ്ങളുമാത്രമായിരുന്നു.
Verse 31
उभौ जघ्नतुरन्योन्यमुभौ भूमौ निपेततु: । उभौ ववल्गतुश्षित्रं मुष्टिभिश्व निजघ्नतु:
ഇരുവരും പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചു; ഇരുവരും നിലത്ത് വീണു. പിന്നെ ഇരുവരും ചാടിയെഴുന്നേറ്റ്, വിചിത്രമായി നിലപാടുകൾ മാറ്റി, മുട്ടിക്കെട്ടിയ കൈകളാൽ തമ്മിൽ അടിച്ചു.
Verse 32
उभौ रुधिरसंसिक्तौ नखदन्तपरिक्षतौ । शुशुभाते तदा वीरौ पुष्पिताविव किंशुकौ
ഇരുവരും നഖദന്തപ്രഹാരങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റു രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞിരുന്നു. എന്നിരുന്നാലും ആ വേളയിൽ ആ രണ്ടു വീരന്മാർ പൂത്തുകുലുങ്ങുന്ന കിംശുക (പലാശ) വൃക്ഷങ്ങളെയെന്നപോലെ ദീപ്തരായി ശോഭിച്ചു.
Verse 33
न विशेषस्तयोर्युद्धे यदा कश्चन दृश्यते । सुग्रीवस्य तदा मालां हनुमान् कण्ठ आसजत्,जब युद्धमें उन दोनोंमें कोई अन्तर नहीं दिखायी दिया, तब हनुमानजीने सुग्रीवकी पहचानके लिये उनके गलेमें एक माला डाल दी
യുദ്ധത്തിൽ അവരിരുവരിലും യാതൊരു വ്യത്യാസവും കാണാനാകാതിരുന്നപ്പോൾ, തിരിച്ചറിയുന്നതിനായി ഹനുമാൻ സുഗ്രീവന്റെ കഴുത്തിൽ ഒരു മാല അണിയിച്ചു.
Verse 34
स मालया तदा वीर: शुशुभे कण्ठसक्तया । श्रीमानिव महाशैलो मलयो मेघमालया,कण्ठमें पड़ी हुई उस मालासे वीर सुग्रीव उस समय मेघपंक्तिसे सुशोभित महापर्वत मलयकी भाँति शोभा पा रहे थे
അന്ന് കഴുത്തിൽ പതിഞ്ഞ മാലയാൽ വീരൻ സുഗ്രീവൻ ദീപ്തനായി; മേഘമാലികയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ശ്രീമാനായ മഹാപർവ്വതം മലയം എങ്ങനെ ശോഭിക്കുന്നുവോ അതുപോലെ।
Verse 35
कृतचिह्न तु सुग्रीवं रामो दृष्टवा महाधनु: । विचकर्ष धनु: श्रेष्ठ वालिमुद्दिश्य लक्ष्यवत्
നിശ്ചയിച്ച അടയാളം ധരിച്ച സുഗ്രീവനെ കണ്ട മഹാധനുർധരനായ രാമൻ, ലക്ഷ്യവേദിയെപ്പോലെ വാലിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി തന്റെ ശ്രേഷ്ഠ ധനുസ്സു വലിച്ചു കെട്ടി।
Verse 36
विस्फारस्तस्य धनुषो यन्त्रस्येव तदा बभौ । वितत्रास तदा वाली शरेणाभिहतोरसि
അപ്പോൾ അവന്റെ ധനുസ്സിന്റെ ടങ്കാരം യന്ത്രത്തിന്റെ കഠിനഗർജ്ജനപോലെ തോന്നി. അത് കേട്ട് വാലി ഭീതനായി; അതേ നിമിഷം അമ്പ് നെഞ്ചിൽ തുളച്ചുകയറി, ഭാരംകൂടിയ പ്രഹരത്തിൽ അവൻ തളർന്നു വീണുപോകുവാൻ തളളപ്പെട്ടു।
Verse 37
स भिन्नहृदयो वाली वक्राच्छोणितमुद्धमन् । ददर्शावस्थितं रामं तत: सौमित्रिणा सह
ഹൃദയം തുളച്ച വാലി വായിലൂടെ രക്തം ഛർദ്ദിക്കുവാൻ തുടങ്ങി. അപ്പോൾ സൗമിത്രിയോടു (ലക്ഷ്മണനോടു) കൂടി മുന്നിൽ നില്ക്കുന്ന ശ്രീരാമനെ അവൻ കണ്ടു।
Verse 38
गर्हयित्वा स काकुत्स्थं पपात भुवि मूर्च्छित: । तारा ददर्श त॑ भूमी तारापतिसमौजसम्
കാകുത്സ്ഥനെ (രാമനെ) കുറ്റപ്പെടുത്തി അവൻ മൂർച്ച്ഛിച്ച് ഭൂമിയിൽ വീണു. അപ്പോൾ താര ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്ന തന്റെ ഭർത്താവിനെ കണ്ടു—താരാപതി (ചന്ദ്രൻ) തുല്യമായ ഓജസ്സുള്ളവനെ।
Verse 39
तब वह (छिपकर आघात करनेके कारण) श्रीरामचन्द्रजीकी निनन््दा करके पृथ्वीपर गिर पड़ा और मूर्च्छिंत हो गया। ताराने चन्द्रमाके समान तेजस्वी अपने वीर पति वालीको प्राणहीन होकर पृथ्वीपर पड़ा देखा ।।
അപ്പോൾ മറഞ്ഞ് നടത്തിയ പ്രഹരത്തെച്ചൊല്ലി ശ്രീരാമചന്ദ്രനെ നിന്ദിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ ഭൂമിയിൽ വീണു മൂർച്ചിച്ചു. ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തിയുള്ള താര തന്റെ വീരഭർത്താവ് വാലി പ്രാണരഹിതനായി ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നതു കണ്ടു. വാലി വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ സുഗ്രീവൻ കിഷ്കിന്ധയെ കൈവശപ്പെടുത്തി; ചന്ദ്രമുഖിയായ, ഭർത്താവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട താരയും സുഗ്രീവന്റെ സംരക്ഷണവും അധികാരവും കീഴിലായി.
Verse 40
रामस्तु चतुरो मासान् पृष्ठे माल्यवतः शुभे । निवासमकरोदू धीमान् सुग्रीवेणाभ्युपस्थित:
പരമ ബുദ്ധിമാനായ രാമൻ ശുഭമായ മാല്യവത് പർവതത്തിന്റെ ചരിവുകളിൽ നാലുമാസം വാസമാക്കി. ആ കാലത്ത് സുഗ്രീവനും വീണ്ടും വീണ്ടും വന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സേവയിൽ സന്നിഹിതനായി നിന്നു.
Verse 41
रावणो<पि पुरी गत्वा लड़कां कामबलात्कृत: । सीतां निवेशयामास भवने नन्दनोपमे
ഇവിടെ കാമബലത്തിന് അടിമയായ രാവണനും ലങ്കാനഗരത്തിലെത്തി, സീതയെ നന്ദനവനംപോലെയുള്ള മനോഹരമായ ഭവനത്തിൽ പാർപ്പിച്ചു.
Verse 42
अशोकवनिकाशभ्याशे तापसाश्रमसंनिभे | भर्त॒स्मरणतन्वड्री तापसीवेषधारिणी
അശോകവനികയ്ക്ക് സമീപം, തപസ്വികളുടെ ആശ്രമംപോലെ ശാന്തമായ സ്ഥലത്ത്, ഭർത്താവിനെ നിരന്തരം സ്മരിച്ച് ക്ഷീണിച്ച സീത താപസിവേഷം ധരിച്ചു പാർത്തു.
Verse 43
उपवासतपः:शीला तत्रास पृथुलेक्षणा । उवास दुःखवसतिं फलमूलकृताशना,उपवास और तपस्या करनेका उनका स्वभाव-सा बन गया था। विशाल नेत्रोंवाली जानकी वहाँ फल-मूल खाकर बड़े दुःखसे दिन बिताती थीं
ഉപവാസവും തപസ്സും അവളുടെ സ്വഭാവംപോലെ ആയിരുന്നു; വിശാലനേത്രയായ ജാനകി അവിടെ ദുഃഖവാസത്തിൽ ഫലവും മൂലവും മാത്രം ആഹാരമാക്കി ദിനങ്ങൾ കഴിച്ചു.
Verse 44
दिदेश राक्षसीस्तत्र रक्षणे राक्षसाधिप: । प्रासासिशूलपरशुमुद्गरालातधारिणी:
Mārkaṇḍeya said: There the lord of the Rākṣasas stationed Rākṣasī women as guards. Bearing spears, swords, tridents, axes, maces, and flaming brands, they kept watch—an image of coercive power set against the vulnerability of the captive, underscoring how adharma relies on intimidation and force rather than righteousness.
Verse 45
द्यक्षीं त्र्यक्षीं ललाटाक्षीं दीर्घजिल्वामजिद्विकाम् । त्रिस्तनीमेकपादां च त्रिजटामेकलोचनाम्
Mārkaṇḍeya said: “Among them, some had two eyes, some three; some bore an eye upon the forehead. Some had an exceedingly long tongue, while others were tongueless. Some had three breasts, some only a single foot; some wore three matted locks upon the head, and some had but one eye.”
Verse 46
एताश्षान्याश्च दीप्ताक्ष्य: करभोत्कटमूर्द्धजा: । परिवायसिते सीतां दिवारात्रमतन्द्रिता:
Verse 47
तास्तु तामायतापाजुं पिशाच्यो दारुणस्वरा: । तर्जयन्ति सदा रौद्रा: परुषव्यज्जनस्वरा:
But those piśācī-women, dreadful to behold and harsh-voiced, continually threatened her. Fierce and cruel, the very sounds and syllables that issued from their mouths were hard and cutting—so they kept scolding and intimidating the wide-eyed lady without respite.
Verse 48
खादाम पाटयामैनां तिलश: प्रविभज्य ताम् | येयं भर्तारमस्माकमवमन्येह जीवति,“अरी! यह हमारे स्वामीकी अवहेलना करके अबतक यहाँ जीवित कैसे है? हम इसे चीर डालें। इसे तिल-तिल काटकर खा जाया
Mārkaṇḍeya said: “Let us eat her. Tear her apart, divide her into tiny pieces. How is this woman still alive here after showing contempt for our lord? Come—split her open; cut her bit by bit and devour her.”
Verse 49
इत्येवं परिभर्त्सन्तीस्त्रास्यमाना पुन: पुनः । भर्तशोकसमाविष्टा नि:श्वस्येदमुवाच ता:
ഇങ്ങനെ അവർ അവളെ വീണ്ടും വീണ്ടും ശാസിക്കുകയും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തപ്പോൾ, ഭർത്തൃശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ അവൾ ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ട് അവരോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 50
इस तरह कठोर वचनोंद्वारा डराने-धमकानेवाली उन राक्षसियोंसे बार-बार डरायी जाती हुई सीता पतिवियोगके शोकसे संतप्त हो लंबी साँसें खींचती हुई बोलीं-- ।।
“ആര്യസ്ത്രീകളേ, എന്നെ ഉടൻ തന്നെ തിന്നുകളയൂ; എനിക്ക് ജീവിതത്തോടു യാതൊരു മോഹവും ഇല്ല. ആ പുണ്ഡരീകാക്ഷൻ, നീലനിറമുള്ള കുഞ്ചിതകേശധാരിയായ പ്രിയനെ കൂടാതെ എനിക്ക് ജീവിക്കാൻ താൽപര്യമില്ല.”
Verse 51
अप्येवाहं निराहारा जीवितप्रियवर्जिता । शोषयिष्यामि गात्राणि व्याली तालगता यथा
“ഞാനും ആഹാരം ഉപേക്ഷിച്ച്, ജീവിതത്തോടുള്ള മോഹം വിട്ട്, പനമരത്തിന്റെ പൊള്ളയിൽ കയറിയ പെൺസർപ്പത്തെപ്പോലെ എന്റെ അവയവങ്ങളെ ഉണക്കിക്കളയും.”
Verse 52
न त्वन्यमभिगच्छेयं पुमांसं राघवादृते । इति जानीत सत्य मे क्रियतां यदनन्तरम्
“എന്നാൽ രാഘവനെ ഒഴികെ മറ്റൊരു പുരുഷനെയും ഞാൻ സമീപിക്കുകയില്ല. ഇതാണ് എന്റെ സത്യം എന്ന് അറിഞ്ഞുകൊള്ളൂ; ഇനി ചെയ്യേണ്ടത് ചെയ്യുക.”
Verse 53
“बहिनो! तुमलोग शीघ्र मुझे मारकर खा जाओ। अब इस जीवनके लिये मुझे तनिक भी लोभ नहीं है। मैं काले घुँधघराले केश-कलापसे सुशोभित अपने स्वामी कमलनयन भगवान् श्रीरामके बिना जीना ही नहीं चाहती। प्राणवल्लभ रघुनाथजीके दर्शनसे वंचित होनेके कारण निराहार ही रहकर ताड़के पेड़पर रहनेवाली नागिनकी तरह मैं अपने शरीरको सुखा डालूँगी; परंतु श्रीरामके सिवा दूसरे किसी पुरुषका सेवन कदापि नहीं करूँगी। मेरी इस बातको सत्य समझो और इसके बाद जो कुछ करना हो
സീതയുടെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, കർക്കശസ്വരമുള്ള ആ രാക്ഷസിമാർ ആ സകലവൃത്താന്തവും ആദരത്തോടെ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ രാവണനോട് അറിയിക്കാൻ പോയി.
Verse 54
गतासु तासु सर्वासु त्रिजटा नाम राक्षसी । सान्त्वयामास वैदेहीं धर्मज्ञा प्रियवादिनी
മറ്റെല്ലാ രാക്ഷസിമാരും പോയശേഷം ത്രിജടാ എന്ന രാക്ഷസി മാത്രമേ അവിടെ ശേഷിച്ചിരുന്നുള്ളൂ. ധർമ്മജ്ഞയും മധുരവാക്യവതിയുമായ അവൾ വൈദേഹി (സീത)യെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
Verse 55
सीते वक्ष्यामि ते किंचिद् विश्वासं कुरु मे सखि । भयं त्वं त्यज वामोरु शृणु चेदं वचो मम,“सखी सीते! मैं तुमसे एक बात कहूँगी। तुम मुझपर विश्वास करो। वामोरु! तुम भय छोड़ो और मेरी यह बात सुनो
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു— “സഖീ സീതേ! ഞാൻ നിന്നോട് ഒരു കാര്യം പറയാം; എന്നിൽ വിശ്വാസം വെക്കുക. വാമോരു! ഭയം വിട്ട് എന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേൾക്കുക.”
Verse 56
अविन्ध्यो नाम मेधावी वृद्धो राक्षसपुड़व: । स रामस्य हितान्वेषी त्वदर्थे हि स मावदत्
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു— “അവിംധ്യൻ എന്ന പേരുള്ള ബുദ്ധിമാനും വൃദ്ധനും രാക്ഷസന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ ഒരാൾ ഉണ്ട്. അവൻ എപ്പോഴും രാമന്റെ ക്ഷേമം അന്വേഷിക്കുന്നവൻ; നിന്റെ കാര്യത്തിൽ അവൻ എനിക്ക് ഈ സന്ദേശം പറഞ്ഞു.”
Verse 57
सीता मद्वचनाद् वाच्या समाश्चास्य प्रसाद्य च । भर्ता ते कुशली रामो लक्ष्मणानुगतो बली
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു— “എന്റെ വാക്കായി സീതയോട് പറയുക; അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ശാന്തയാക്കുക. പിന്നെ അറിയിക്കുക— ‘നിന്റെ ഭർത്താവ് മഹാബലനായ രാമൻ, ലക്ഷ്മണനോടുകൂടെ, കുശലമാണ്.’”
Verse 58
सख्यं वानरराजेन शक्रप्रतिमतेजसा । कृतवान् राघव: श्रीमांस्त्वदर्थे च समुद्यत:
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു— “ശ്രീമാനായ രാഘവൻ ഇന്ദ്രസദൃശമായ തേജസ്സുള്ള വാനരരാജനുമായി സഖ്യം ചെയ്തു; നിന്റെ കാര്യമെന്നോണം അവൻ ദൃഢമായ പരിശ്രമത്തിന് എഴുന്നേറ്റിരിക്കുന്നു.”
Verse 59
मा च ते3स्तु भयं भीरु रावणाल्लोकगर्लहितात् । नलकूबरशापेन रक्षिता हासि नन्दिनि
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു— ഭീരുവേ, ലോകനിന്ദിതനായ രാവണനെക്കുറിച്ച് നിനക്ക് ഭയം വേണ്ട. നന്ദിനീ, നലകൂബരന്റെ ശാപം കൊണ്ടു നീ സംരക്ഷിതയാണ്.
Verse 60
शप्तो होष पुरा पापो वधू रम्भां परामृशन् । न शव्नोत्यवशां नारीमुपैतुमजितेन्द्रिय:
ആ പാപി പണ്ടേ ശപിക്കപ്പെട്ടവൻ—മരുമകളെപ്പോലെയുള്ള രംഭയെ അപമാനിച്ചതിനാൽ. ഇന്ദ്രിയസംയമമില്ലെങ്കിലും, ഇച്ഛയില്ലാത്തതും ബലാൽക്കൃതയുമായ സ്ത്രീയെ അവൻ സമീപിക്കുവാൻ കഴിയില്ല.
Verse 61
क्षिप्रमेष्यति ते भर्ता सुग्रीवेणाभिरक्षित: । सौमित्रिसहितो धीमांस्त्वां चेतो मोक्षयिष्यति
സുഗ്രീവന്റെ സംരക്ഷണത്തോടെ നിന്റെ ഭർത്താവ് शीഘ്രം വരും. ധീമാനായ അവൻ സൗമിത്രി (ലക്ഷ്മണൻ) സഹിതം നിന്നെ മോചിപ്പിക്കുകയും നിന്റെ ഹൃദയത്തിനും ആശ്വാസമൊരുക്കുകയും ചെയ്യും.
Verse 62
स्वप्ना हि सुमहाघोरा दृष्टा मेडनिष्टदर्शना: । विनाशायास्य दुर्बुद्धे: पौलस्त्यकुलघातिन:
ഞാനും അത്യന്തം ഭീകരമായ സ്വപ്നങ്ങൾ കണ്ടിരിക്കുന്നു—അനിഷ്ടസൂചനകളായ ദർശനങ്ങൾ—അവ ആ ദുർബുദ്ധി, പൗലസ്ത്യകുലഘാതകന്റെ വിനാശം പ്രവചിക്കുന്നു.
Verse 63
दारुणो होष दुष्टात्मा क्षुद्रकर्मा निशाचर: । स्वभावाच्छीलदोषेण सर्वेषां भयवर्धन:,“यह दारुण दुष्टात्मा तथा क्षुद्रकर्म करनेवाला निशाचर अपने स्वभाव और शीलदोषसे सब लोगोंका भय बढ़ा रहा है
ഈ ക്രൂരനായ നിശാചരൻ ദുഷ്ടാത്മാവും ക്ഷുദ്രകർമ്മിയും ആകുന്നു; തന്റെ സ്വഭാവവും ശീലദോഷവും കൊണ്ടു എല്ലാവരുടെയും ഭയം വർധിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 64
स्पर्धते सर्वदेवैर्य: कालोपहतचेतन: । मया विनाशलिड्जनि स्वप्रे दृष्टानि तस्य वै
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—കാലാഘാതം കൊണ്ട് ബുദ്ധി മങ്ങിയവൻ സർവ്വദേവന്മാരോടും പോലും വൈരം പുലർത്തും. അവന്റെ വിനാശലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ടിരിക്കുന്നു; അവ നിശ്ചയമായും അവന്റെ നാശം തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 65
तैलाभिषिक्तो विकचो मज्जन् पड़के दशानन: । असकृत् खययुक्ते तु रथे नृत्यन्निव स्थित:
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—സ്വപ്നത്തിൽ ഞാൻ ദശാനനൻ (രാവണൻ) എണ്ണയാൽ അഭിഷിക്തനായി, തല മുണ്ഡനം ചെയ്തവനായി, ചെളിയിൽ മുങ്ങുന്നതായി കണ്ടു. പിന്നെയും പിന്നെയും, കഴുതകൾ കെട്ടിയ രഥത്തിന്മേൽ നിന്നുകൊണ്ട് നൃത്തം ചെയ്യുന്നവനെപ്പോലെ അവനെ കണ്ടു.
Verse 66
कुम्भकर्णादयश्नेमे नग्ना: पतितमूर्धजा: । गच्छन्ति दक्षिणामाशां रक्तमाल्यानुलेपना:
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അവനോടൊപ്പം കുംഭകർണ്ണൻ മുതലായ ഈ രാക്ഷസന്മാർ നഗ്നരായി, തല മുണ്ഡനം ചെയ്തവരായി, ചുവന്ന അനുലേപനം പുരട്ടി, ചുവന്ന പുഷ്പമാലകൾ ധരിച്ച് തെക്കുദിക്കിലേക്കു പോകുന്നു.
Verse 67
श्वेतातपत्र: सोष्णीष: शुक्लमाल्यानुलेपन: । श्वेतपर्वतमारूढ एक एव विभीषण:
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—വിഭീഷണൻ ഒരുത്തനേ കണ്ടു: വെളുത്ത കുട ചൂടി, വെളുത്ത പാഗടി ധരിച്ചു, വെളുത്ത മാലകളും വെളുത്ത ചന്ദനലേപനവും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവനായി, വെളുത്ത പർവ്വതത്തിൽ ആരൂഢനായി.
Verse 68
सचिवाश्नलास्य चत्वार: शुक्लमाल्यानुलेपना: । श्वेतपर्वतमारूढा मोक्ष्यन्तेडस्मान्महाभयात्
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അവന്റെ നാല് മന്ത്രിമാരും വെളുത്ത മാലകളും ചന്ദനലേപനവും ധരിച്ചു വെളുത്ത പർവ്വതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽ ഇരുന്നിരുന്നു. അതിനാൽ വിഭീഷണനോടൊപ്പം അവരും വരാനിരിക്കുന്ന മഹാഭയത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരാകും.
Verse 69
रामस्यास्त्रेण पृथिवी परिक्षिप्ता ससागरा | यशसा पृथिवीं कृत्स्नां पूरयिष्यति ते पति:
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—സ്വപ്നത്തിൽ ഞാൻ കണ്ടു; സമുദ്രസഹിതമായ സർവ്വ ഭൂമിയും രാമന്റെ അസ്ത്രംകൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ നിശ്ചയം: നിന്റെ ഭർത്താവ് തന്റെ സുയശസ്സാൽ ലോകമൊട്ടാകെ നിറയ്ക്കും.
Verse 70
अस्थिसंचयमारूढो भुञ्जानो मधुपायसम् | लक्ष्मणश्न मया दृष्टो दिधक्षु: सर्वतोी दिशम्
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അതുപോലെ തന്നെ ഞാൻ ലക്ഷ്മണനെയും കണ്ടു; അസ്ഥികളുടെ കൂമ്പാരത്തിന്മേൽ ഇരുന്ന് തേൻ കലർന്ന പായസം ഭുജിക്കുകയായിരുന്നു; സർവ്വദിക്കുകളെയും ദഹിപ്പാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനെന്നപോലെ തോന്നി.
Verse 71
रुदती रुधिरार्द्राज़ी व्याप्रेण परिरक्षिता । असकृत् त्वं मया दृष्टा गच्छन्ती दिशमुत्तराम्
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—സ്വപ്നങ്ങളിൽ ഞാൻ നിന്നെയും പലവട്ടം കണ്ടു; നിന്റെ അവയവങ്ങൾ രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞിരുന്നു; നീ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഉത്തരദിക്കിലേക്കു പോകുമ്പോൾ ഒരു വ്യാഘ്രം നിന്നെ കാത്തുരക്ഷിച്ചു.
Verse 72
हर्षमेष्यसि वैदेहि क्षिप्रं भरत्रां समन्विता । राघवेण सह भ्रात्रा सीते त्वमचिरादिव
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വൈദേഹി! നീ शीഘ്രം ഭർത്താവിനോടൊപ്പം ചേർന്ന് ഹർഷം പ്രാപിക്കും. ഹേ സീതേ! ഇനി അധിക താമസമില്ല; രാഘവനെയും അവന്റെ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനെയും കൂടി നീ ഉടൻ തന്നെ നിർബന്ധമായി കാണും.
Verse 73
इत्येतन्मृगशावाक्षी तच्छुत्वा त्रिजटावच: । बभूवाशावती बाला पुनर्भतृसमागमे,त्रिजटाकी यह बात सुनकर मृगशावक-से नेत्रोंवाली सीताको पुनः पतिदेवसे मिलनेकी आशा बँध गयी
ത്രിജടയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, മൃഗശാവകസദൃശമായ കണ്ണുകളുള്ള ബാലയായ സീതയ്ക്ക് ഭർത്താവിനോടുള്ള പുനഃസമാഗമത്തിന്റെ പ്രത്യാശ വീണ്ടും ഉണർന്നു.
Verse 74
यावदशभ्यागता रौद्रा: पिशाच्यस्ता: सुदारुणा: । ददृशुस्तां त्रिजटया सहासीनां यथा पुरा
അപ്പോഴേക്കും രാവണന്റെ സഭയിൽ നിന്ന് മടങ്ങിയെത്തിയ അത്യന്തം ക്രൂരസ്വഭാവമുള്ള ഭയങ്കര പിശാചിനികൾ അവിടെ എത്തി. എത്തി അവർ കണ്ടു—സീത ത്രിജടയോടൊപ്പം മുൻപുപോലെ തന്നെ തന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഇരിക്കുന്നു.
Verse 280
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि त्रिजटाकृतसीतासान्त्वने अशीत्यधिकद्वधिशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വത്തിൽ ഉൾപ്പെട്ട രാമോപാഖ്യാനപർവ്വത്തിൽ, ത്രിജട സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച പ്രസംഗമായ ഇരുനൂറ്റി എൺപതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
Sāvitrī faces the conflict between compliance with Yama’s command to return and her articulated duty to accompany her husband; the chapter tests whether dharma is passive obedience or principled constancy grounded in vow and truth.
The episode models dharma as reasoned, truthful, and compassionate speech-act: steadfastness coupled with ethical rhetoric can transform outcomes without coercion, aligning personal devotion with broader social goods (elders’ welfare, just rule, lineage continuity).
A formal phalaśruti is not stated here; instead, the narrative embeds its meta-commentary through Yama’s repeated commendation of Sāvitrī’s well-formed, meaningful speech and the tangible restoration it achieves, positioning the chapter as an exemplum of dharma’s efficacy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.