Adhyaya 263
Jatāyu’s Resistance, Sītā’s Traces, Kabandha’s Release, and the Path to Sugrīva (Āraṇyaka-parva 263)
Upa-parva: Rāmopākhyāna (Markaṇḍeya’s Rāma Narrative) — Jatāyu Episode and Kabandha Counsel
Markaṇḍeya narrates how Jatāyu, friend of Daśaratha and brother of Sampāti, witnesses Sītā carried in Rāvaṇa’s grasp and confronts the rākṣasa-king, demanding her release. A violent engagement follows: Jatāyu wounds Rāvaṇa with talons and beak, but Rāvaṇa severs the bird’s wings/arms with a sword and ascends with Sītā. As she is borne away, Sītā drops ornaments as location-markers and releases a cloth that falls among five leading vānaras. Rāma returns after slaying the deceptive great deer, reproaches Lakṣmaṇa, and rushes back to the āśrama where they find Jatāyu mortally wounded. Jatāyu identifies himself, reports the abduction, and indicates Rāvaṇa’s southern course before dying; Rāma performs funerary honors. The brothers then proceed south through the Daṇḍaka forest, encounter the formidable Kabandha who seizes Lakṣmaṇa, and jointly disable him by severing his arms. Upon Kabandha’s death, a radiant being emerges—identified as the gandharva Viśvāvasu under a curse—who confirms Sītā’s abduction by Rāvaṇa of Laṅkā and instructs Rāma to seek Sugrīva near the Pampā lake by Ṛṣyamūka, promising that alliance will enable progress toward locating Jānakī. The being then disappears, leaving Rāma and Lakṣmaṇa in reflective astonishment.
Chapter Arc: जनमेजय पूछते हैं—वन में रहते हुए भी पाण्डवों की कीर्ति, व्यवस्था और अतिथि-सत्कार की चर्चा सुनकर दुर्योधन जैसे दुरात्मा लोग उनके प्रति कैसे- कैसे आचरण करने लगे? → वैशम्पायन बताते हैं कि पाण्डवों के ‘नगर में रहने जैसे’ सुचारु जीवन और द्रौपदी के अक्षय-अन्न से ब्राह्मणों के तृप्त होने की बात सुनकर दुर्योधन के मन में पाप-बुद्धि जागती है। वह अपने भाइयों सहित दुर्वासा मुनि का अत्यन्त आदर से आतिथ्य करता है, दिन-रात उनकी सेवा में लगा रहता है और अनुग्रह पाने का अवसर खोजता है। → दुर्योधन दुर्वासा से वर-सा अनुग्रह माँगता है—‘यदि आप मुझ पर प्रसन्न हों, तो मेरी प्रार्थना से आप पाण्डवों के आश्रम में ठीक उसी समय जाएँ जब द्रौपदी भोजन कर चुकी हो’, ताकि अतिथि-धर्म के संकट में पाण्डव अपमानित हों। → दुर्वासा, दुर्योधन के आतिथ्य से संतुष्ट होकर उसकी बात मानने की ओर प्रवृत्त होते हैं; योजना का बीज पड़ जाता है और पाण्डव-आश्रम की ओर जाने का प्रसंग बनता है। → दुर्वासा के साथ अनेक शिष्यों का दल पाण्डवों के आश्रम की ओर बढ़ने लगता है—अब द्रौपदी और पाण्डव अतिथि-धर्म की इस अग्नि-परीक्षा से कैसे बचेंगे?
Shlokas
Verse 1
हि आय >> () हि २ 7 > मुद्ल ऋषिको ही “मौद्वल्य” भी कहा है। (ट्रोपदीहरणपर्व) द्विषष्टयधिकद्धिशततमो< ध्याय: दुर्योधनका हें मधिडिरके पा इक आतिथ्यसत्कारसे संतुष्ट करके उन्हें पास भेजकर प्रसन्न होना जनमेजय उवाच वसत्स्वेवं वने तेषु पाण्डवेषु महात्मसु | रममाणेषु चित्राभि: कथाभिमुनिभि: सह
ജനമേജയൻ ചോദിച്ചു—ഹേ മഹാമുനേ! ആ മഹാത്മാക്കളായ പാണ്ഡവർ ഇങ്ങനെ വനത്തിൽ വസിച്ച് മുനികളോടൊപ്പം വിചിത്ര കഥകളിൽ ആനന്ദിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ—
Verse 2
सूर्यदत्ताक्षयान्नेव कृष्णाया भोजनावधि । ब्राह्मणांस्तर्पमाणेषु ये चान्नार्थमुपागता:
—കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി) ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നതുവരെ സൂര്യൻ നൽകിയ അക്ഷയപാത്രത്തിലെ അന്നംകൊണ്ട് ഭക്ഷണാർത്ഥം വന്ന ബ്രാഹ്മണരെ അവർ തൃപ്തിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ; ആ കാലത്ത് ദുഃശാസനൻ, കർണൻ, ശകുനി എന്നിവരുടെ ഉപദേശപ്രകാരം നടന്ന ദുര്യോധനാദി ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ പാണ്ഡവരോടു എങ്ങനെ പെരുമാറി? എന്റെ ചോദ്യപ്രകാരം എല്ലാം പറഞ്ഞുതരുക.
Verse 3
धार्तराष्ट्रा दुरात्मान: सर्वे दुर्योधनादय: । कथ॑ तेष्वन्ववर्तन्त पापाचारा महामुने
ജനമേജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാമുനേ! ദുര്യോധനാദികളായ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ, ദുഷ്ടാത്മാക്കളും പാപാചാരികളും ആയവർ, പാണ്ഡവരോടു എങ്ങനെ പെരുമാറി?
Verse 4
दुःशासनस्य कर्णस्य शकुनेश्व मते स्थिता: । एतदाचक्ष्व भगवन् वैशम्पायन पृच्छत:
ജനമേജയൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ വൈശമ്പായനേ! ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു, പറയുക—ധർമ്മാത്മാക്കളായ പാണ്ഡവർ വനത്തിൽ വസിച്ച് മുനികളോടൊപ്പം നാനാവിധ കഥാവാർത്തകളാൽ ആനന്ദിക്കുകയും, ദ്രൗപദി ഭോജനം കഴിക്കുന്നതുവരെ സൂര്യദത്ത അക്ഷയപാത്രത്തിലെ അന്നംകൊണ്ട് വന്ന ബ്രാഹ്മണരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തിരുന്നപ്പോൾ, ദുഃശാസനൻ, കർണ്ണൻ, ശകുനി എന്നിവരുടെ ഉപദേശപ്രകാരം നടന്ന പാപാചാരികളായ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ അവരുടെ നേരെ എങ്ങനെ പെരുമാറി?
Verse 5
वैशम्पायन उवाच श्र॒ुत्वा तेषां तथा वृत्ति नगरे वसतामिव । दुर्योधनो महाराज तेषु पापमरोचयत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! പാണ്ഡവർ വനത്തിൽ വസിച്ചിട്ടും നഗരവാസികളെപ്പോലെ സന്തോഷത്തോടെ ജീവിച്ച് ദാനധർമ്മങ്ങൾ തുടരുന്നു എന്നു കേട്ടപ്പോൾ, ദുര്യോധനന്റെ മനസ്സിൽ അവരുടെ നേരെ പാപബുദ്ധി ഉദിച്ചു; അവർക്കു അനർത്ഥം വരുത്താൻ അവൻ ആഗ്രഹിച്ചു.
Verse 6
तथा तैर्निकृतिप्रज्जै: कर्णदुःशासनादिशभि: । नानोपायैरघं तेषु चिन्तयत्सु दुरात्मसु
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ആ ദുഷ്ടബുദ്ധികൾ, വഞ്ചനയിൽ നിപുണരായ കർണ്ണൻ, ദുഃശാസനൻ മുതലായവരോടൊപ്പം, പലവിധ ഉപായങ്ങളാൽ പാണ്ഡവർക്കു ദുരന്തം വരുത്താനുള്ള തന്ത്രങ്ങൾ ആലോചിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അതേ സമയത്ത് മഹായശസ്സുള്ള ധർമ്മാത്മ തപസ്വിയായ മഹർഷി ദുര്വാസൻ പത്തായിരം ശിഷ്യന്മാരോടുകൂടെ സ്വേച്ഛയാൽ അവിടെ എത്തിച്ചേർന്നു.
Verse 7
अभ्यागच्छत् स धर्मात्मा तपस्वी सुमहायशा: । शिष्यायुतसमोपेतो दुर्वासा नाम कामत:
അപ്പോൾ തന്നെ ധർമ്മാത്മാവും മഹാതപസ്വിയും മഹായശസ്സുള്ളവനുമായ ദുര്വാസൻ എന്ന ഋഷി, പത്തായിരം ശിഷ്യന്മാരോടുകൂടെ, സ്വേച്ഛയാൽ അവിടെ എത്തി.
Verse 8
तमागतमभिप्रेक्ष्य मुनिं परमकोपनम् | दुर्योधनो विनीतात्मा प्रश्रयेण दमेन च
അത്യന്തം കോപശീലനായ ആ മുനി വന്നെത്തുന്നതു കണ്ട ദുര്യോധനൻ ആത്മസംയമനം കൈവരിച്ചു വിനയത്തോടും ദമനത്തോടും കൂടി അദ്ദേഹത്തെ സമീപിച്ചു.
Verse 9
विधिवत् पूजयामास स्वयं किड्करवत् स्थित:
അവൻ തന്നെ ദാസനെപ്പോലെ നിന്നുകൊണ്ട് വിധിപൂർവ്വം അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ചു.
Verse 10
तं च पर्यचरद् राजा दिवारात्रमतन्द्रित:
രാജാവ് പകലും രാത്രിയും അലസതയില്ലാതെ നിരന്തരം അദ്ദേഹത്തെ പരിചരിച്ചു.
Verse 11
क्षुधितो5स्मि ददस्वान्नं शीघ्रं मम नराधिप
ആ മുനി ചിലപ്പോൾ—“നരാധിപാ! ഞാൻ വിശപ്പിലാണ്; ഉടൻ എനിക്ക് അന്നം തരിക” എന്നു പറഞ്ഞ് കുളിക്കാനെന്ന പോലെ പോയി ഏറെ വൈകി മടങ്ങിവരും. മടങ്ങിയെത്തി—“ഞാൻ ഭക്ഷിക്കില്ല; ഇന്ന് എനിക്ക് വിശപ്പില്ല” എന്നു പറഞ്ഞ് അപ്രത്യക്ഷനാകും.
Verse 12
इत्युक्त्वा गच्छति स्नातुं प्रत्यागच्छति वै चिरात् । न भोक्ष्याम्यद्य मे नास्ति क्षुधेत्युक्त्वैत्यदर्शनम्
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം കുളിക്കാനായി പോകുകയും ഏറെ വൈകി മടങ്ങിവരികയും ചെയ്യും. മടങ്ങിയെത്തി—“ഞാൻ ഭക്ഷിക്കില്ല; ഇന്ന് എനിക്ക് വിശപ്പില്ല” എന്നു പറഞ്ഞ് അപ്രത്യക്ഷനാകും.
Verse 13
अकस्मादेत्य च ब्रूते भोजयास्मांस्त्वरान्वित: । कदाचिच्च निशीथे स उत्थाय निकृतौ स्थित:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവൻ പെട്ടെന്ന് വന്ന് അത്യാവേശത്തോടെ, ‘ഞങ്ങളെ ഉടൻ ഭക്ഷിപ്പിക്കൂ!’ എന്നു പറയും. ചിലപ്പോൾ അർദ്ധരാത്രിയുടെ നിശ്ശബ്ദത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് വഞ്ചിക്കാൻ തയ്യാറായി നിൽക്കും.
Verse 14
वर्तमाने तथा तस्मिन् यदा दुर्योधनो नृप:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതവംശജനേ! കാര്യങ്ങൾ ഇങ്ങനെ മുന്നോട്ടുപോകുമ്പോൾ, രാജാവ് ദുര്യോധനൻ പലവട്ടം പ്രകോപിപ്പിച്ചിട്ടും മനസ്സിൽ വികാരമോ ക്രോധമോ ഉയരാൻ അനുവദിച്ചില്ല. അപ്പോൾ ആ ദുര്ധർഷ മുനി അവനിൽ അത്യന്തം പ്രസന്നനായി പറഞ്ഞു—“ഞാൻ നിന്നെ ഒരു വരം നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”
Verse 15
विकृतिं नैति न क्रोधं तदा तुष्टो5भवन्मुनि: । आह चैन दुराधर्षो वरदो5स्मीति भारत
അവന്റെ മനസ്സിൽ വികാരവും ഇല്ല, ക്രോധവും ഇല്ല; അപ്പോൾ മുനി തൃപ്തനായി. ഹേ ഭാരതാ! ആ ദുരാധർഷ മുനി അവനോട്—“ഞാൻ വരദാതാവാണ്” എന്നു പറഞ്ഞു.
Verse 16
दुर्वाया उवाच वरं वरय भद्रं ते यत् ते मनसि वर्तते । मयि प्रीते तु यद् धर्म्य नालभ्यं विद्यते तव
ദുർവാസാവ് പറഞ്ഞു—രാജാവേ, നിനക്ക് മംഗളം വരട്ടെ. നിന്റെ മനസ്സിലുള്ള ആഗ്രഹം വരമായി ചോദിക്ക. ഞാൻ പ്രസന്നനായാൽ ധർമ്മാനുസൃതമായ ഒന്നും നിനക്ക് അപ്രാപ്യമാകില്ല.
Verse 17
वैशम्पायन उवाच एतच्छुत्वा वचस्तस्य महर्षेरभावितात्मन: | अमन्यत पुनर्जातमात्मानं स सुयोधन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! സംയമിതാന്തഃകരണനായ മഹർഷിയുടെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് സുയോധനൻ മനസ്സിൽ തന്നെ പുനർജനിച്ചവനെന്നപോലെ കരുതി.
Verse 18
प्रागेव मन्त्रितं चासीत् कर्णदुःशासनादिभि: । याचनीयं मुनेस्तुष्टादिति निश्चित्य दुर्मति:
കർണ്ണൻ, ദുഃശാസനൻ മുതലായവരോടൊപ്പം ഈ കാര്യം മുൻകൂട്ടി തന്നെ ആലോചിച്ചിരുന്നതായിരുന്നു. മുനി സന്തുഷ്ടനായാൽ അവനോട് വരം അപേക്ഷിക്കണം എന്ന് ദുർമതി ദുര്യോധനൻ നിശ്ചയിച്ചു.
Verse 19
अतिहर्षान्वितो राजन् वरमेनमयाचत । शिष्यै: सह मम ब्रह्म॒न् यथा जातो5तिथिभर्भवान्
രാജാവേ! അത്യന്തം ഹർഷത്തോടെ അവൻ അദ്ദേഹത്തോട് ഈ വരം അപേക്ഷിച്ചു—“ബ്രാഹ്മണനേ! നിങ്ങൾ ശിഷ്യന്മാരോടുകൂടി, നിങ്ങൾ വന്നതുപോലെ തന്നെ, എന്റെ അതിഥിയാകണം.”
Verse 20
अस्मत्कुले महाराजो ज्येष्ठ: श्रेष्ठो युधिष्ठिर: । वने वसति धर्मात्मा भ्रातृभि: परिवारित:
“ഞങ്ങളുടെ കുലത്തിൽ മഹാരാജ യുധിഷ്ഠിരൻ ജ്യേഷ്ഠനും ശ്രേഷ്ഠനും ആകുന്നു. ആ ധർമ്മാത്മാവ് ഇപ്പോൾ സഹോദരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് വനത്തിൽ വസിക്കുന്നു.”
Verse 21
गुणवान् शीलसम्पन्नस्तस्य त्वमतिथिर्भव । मुनि संतुष्ट हों
“യുധിഷ്ഠിരൻ ഗുണവാനും ശീലസമ്പന്നനും ആകുന്നു; നിങ്ങൾ അവന്റെ അതിഥിയാകണം. പിന്നെ ആ സുകുമാരി, യശസ്വിനിയായ രാജകുമാരി (ദ്രൗപദി)—നിങ്ങൾ എനിക്കു അനുഗ്രഹം ചെയ്യുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ—എന്റെ അപേക്ഷപ്രകാരം ആ സമയത്ത് അവിടെ പോകണം.”
Verse 22
भोजयित्वा द्विजान् सर्वान् पतींश्व वरवर्णिनी । विश्रान्ता च स्वयं भुक्त्वा सुखासीना भवेद् यदा
“ആ സുന്ദരവർണ്ണിനി സ്ത്രീ എല്ലാ ദ്വിജന്മാരെയും തന്റെ ഭർത്താക്കളെയും ഭോജിപ്പിച്ച്, പിന്നെ സ്വയം ഭക്ഷിച്ച് വിശ്രമിച്ച് സുഖമായി ഇരിക്കുന്നപ്പോൾ—”
Verse 23
तथा करिष्ये त्वत्प्रीत्येत्येवमुक्त्वा सुयोधनम्
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു— “നിനക്കുള്ള സ്നേഹത്താൽ ഞാൻ അതുപോലെ തന്നെ ചെയ്യും.” ഇങ്ങനെ സുയോധനനോട് പറഞ്ഞ് ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠൻ ദുർവാസാവ് വന്നപോലെ തന്നെ മടങ്ങിപ്പോയി. അപ്പോൾ ദുര്യോധനൻ സ്വയം കൃതാർത്ഥനെന്ന് കരുതി—തന്റെ ഉദ്ദേശ്യം സഫലമായി, മുനിയുടെ അനുഗ്രഹം മൂലം നേട്ടം ഉറപ്പായി എന്നു വിശ്വസിച്ചു.
Verse 24
दुर्वासा अपि विप्रेन्द्री यथागतमगात् ततः । कृतार्थमपि चात्मानं तदा मेने सुयोधन:
അതിനുശേഷം വിപ്രേന്ദ്രൻ ദുർവാസാവും വന്നപോലെ തന്നെ മടങ്ങിപ്പോയി. അപ്പോൾ സുയോധനൻ (ദുര്യോധനൻ) സ്വയം കൃതാർത്ഥനെന്ന് കരുതി.
Verse 25
करेण च कर गृह कर्णस्य मुदितो भृशम् । कर्णोडपि भ्रातृसहितमित्युवाच नृपं मुदा,वह कर्णका हाथ अपने हाथमें लेकर अत्यन्त प्रसन्न हुआ। कर्णने भी भाइयोंसहित राजा दुर्योधनसे बड़े हर्षके साथ इस प्रकार कहा
അവൻ കർണ്ണന്റെ കൈ തന്റെ കൈയിൽ പിടിച്ച് അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു. കർണ്ണനും സഹോദരന്മാരോടുകൂടെ രാജാവ് ദുര്യോധനനോട് മഹാഹർഷത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 26
कर्ण उवाच दिष्टया काम: सुसंवृत्तो दिष्टया कौरव वर्धसे । दिष्टया ते शत्रवो मग्ना दुस्तरे व्यसनार्णवे
കർണ്ണൻ പറഞ്ഞു— “കുരുനന്ദനേ! ദൈവാനുഗ്രഹത്താൽ നമ്മുടെ കാര്യം സുസിദ്ധമായി. ദൈവാനുഗ്രഹത്താൽ, ഹേ കൗരവ, നീ അഭ്യുദയം പ്രാപിക്കുന്നു. ദൈവാനുഗ്രഹത്താൽ തന്നെ നിന്റെ ശത്രുക്കൾ കടക്കാനാകാത്ത ദുരിതസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോയിരിക്കുന്നു.”
Verse 27
दुर्वासःक्रो धजे वह्नौ पतिता: पाण्डुनन्दना: | स्वैरेव ते महापापैर्गता वै दुस्तरं तम:
കർണ്ണൻ പറഞ്ഞു— “ദുർവാസാവിന്റെ ക്രോധത്തിൽ നിന്നുയർന്ന അഗ്നിയിൽ പാണ്ഡുനന്ദനർ വീണിരിക്കുന്നു. ആ മഹാപാപികൾ തങ്ങളുടെ ഇച്ഛയാൽ തന്നെ, തങ്ങളുടെ ദുഷ്കർമങ്ങളാൽ തന്നെ, കടക്കാനാകാത്ത അന്ധകാരത്തിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു.”
Verse 28
पाण्डव दुर्वासाकी क्रोधाग्निमें गिर गये हैं और अपने ही महापापोंके कारण वे दुस्तर नरकमें जा पड़े हैं ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! കപടത്തിൽ പരിശീലിതബുദ്ധിയുള്ള ദുര്യോധനാദികൾ ഇങ്ങനെ പരസ്പരം സംസാരിച്ചു. ചിരിച്ചും ഹൃദയം സന്തോഷത്തോടെ നിറഞ്ഞും അവർ ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ വസതികളിലേക്കു മടങ്ങി.
Verse 86
सहितो भ्रातृभि: श्रीमानातिथ्येन न्यमन्त्रयत् । परम क्रोधी दुर्वासा मुनिको आया देख भाइयों-सहित श्रीमान् राजा दुर्योधनने अपनी इन्द्रियोंको काबूमें रखकर नम्रतापूर्वक विनीतभावसे उन्हें अतिथिसत्कारके रूपमें निमन्त्रित किया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—സഹോദരന്മാരോടുകൂടിയ ശ്രീമാൻ രാജാവ് ദുര്യോധനൻ, അതിക്രോധിയായ മുനി ദുര്വാസാവിനെ യഥോചിതമായ അതിഥിസത്കാരത്തോടെ ക്ഷണിച്ചു. ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച് വിനയവും നമ്രതയും കൊണ്ട് അദ്ദേഹം സംസാരിക്കുകയും ചെയ്തു.
Verse 96
अहानि कतिचित् तत्र तस्थौ स मुनिसत्तम: | दुर्योधनने स्वयं दासकी भाँति उनकी सेवामें खड़े रहकर विधिपूर्वक उनकी पूजा की। मुनिश्रेष्ठ दुर्वासा कई दिनोंतक वहाँ ठहरे रहे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മുനിശ്രേഷ്ഠൻ അവിടെ കുറെ ദിവസങ്ങൾ തങ്ങി. ദുര്യോധനൻ തന്നെ ദാസനെപ്പോലെ സേവയിൽ നിന്നുകൊണ്ട് വിധിപൂർവ്വം അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ചു. ഇങ്ങനെ ദുര്വാസാ മുനി അവിടെ പല ദിവസങ്ങളായി പാർത്തു.
Verse 106
दुर्योधनो महाराज शापात् तस्य विशड्भशुकित: । महाराज जनमेजय! राजा दुर्योधन (श्रद्धासे नहीं, अपितु) उनके शापसे डरता हुआ दिन-रात आलस्य छोड़कर उनकी सेवामें लगा रहा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശാപഭയത്തിൽ ദുര്യോധനൻ വ്യാകുലനും ഭീതനുമായി. മഹാരാജ ജനമേജയാ! വിശ്വാസം കൊണ്ടല്ല, ശാപത്തിന്റെ പേടിയാൽ തന്നെ അവൻ ആലസ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് രാവും പകലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സേവയിൽ ലീനനായി.
Verse 136
पूर्ववत् कारयित्वान्न न भुड्क्ते गर्हयन् सम सः । फिर कहींसे अकस्मात् आकर कहते--'हमलोगोंको जल्दी भोजन कराओ।” कभी आधी रातमें उठकर उसे नीचा दीखानेके लिये उद्यत हो पूर्ववत् भोजन बनवाकर उस भोजनकी निन्दा करते हुए भोजन करनेसे इनकार कर देते थे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മുമ്പുപോലെ തന്നെ ഭക്ഷണം തയ്യാറാക്കിച്ചിട്ടും അവൻ അതിനെ കുറ്റപ്പെടുത്തി ഭക്ഷിക്കാതെ നിർവികാരനായി നിന്നു. ചിലപ്പോൾ എവിടെയോ നിന്ന് അപ്രതീക്ഷിതമായി വന്ന് “ഞങ്ങളെ ഉടൻ ഭക്ഷിപ്പിക്കൂ” എന്നു പറയും. ചിലപ്പോൾ അർദ്ധരാത്രിയിൽ എഴുന്നേറ്റ് യജമാനനെ അപമാനിക്കാനുദ്ദേശിച്ച് വീണ്ടും മുമ്പുപോലെ ഭക്ഷണം പാകം ചെയ്യിച്ച്, അതേ ഭക്ഷണം നിന്ദിച്ച് ഭക്ഷണം നിരസിക്കും.
Verse 226
तदा त्वं तत्र गच्छेथा यद्यनुग्राह्ता मयि । “यदि आपकी मुझपर कृपा हो तो मेरी प्रार्थनासे आप वहाँ ऐसे समयमें जाइयेगा
അപ്പോൾ, നിങ്ങൾ എനിക്കു അനുകമ്പ കാണിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അവിടേക്കു അതേ സമയത്തു പോകുക—പരമസുന്ദരിയും യശസ്വിനിയും സുകുമാരിയുമായ രാജകുമാരി ദ്രൗപദി എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും തന്റെ അഞ്ചു ഭർത്താക്കളെയും ഭക്ഷിപ്പിച്ച്, താനും ഭക്ഷണം കഴിച്ച്, സുഖമായി ഇരുന്ന് വിശ്രമിക്കുന്ന വേളയിൽ।
Verse 261
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत व्रीहिद्रीणिकपर्वमें मुदूगल-देवदूत- संवादविषयक दो सौ इकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിനകത്തെ വ്രീഹിദ്രീണികപർവത്തിൽ മുദ്ഗലനും ദേവദൂതനും തമ്മിലുള്ള സംവാദവിഷയകമായ ഇരുനൂറ്റി അറുപത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 262
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि द्रौपदीहरणपर्वणि दुर्वासउपाख्याने द्विषष्ट्यधिकद्धिशततमो<5ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ ദ്രൗപദീഹരണപർവത്തിൽ ദുർവാസോപാഖ്യാനത്തിലെ ഇരുനൂറ്റി അറുപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം।
Frequently Asked Questions
The chapter stages the conflict between coercive abduction and protective duty: Jatāyu intervenes despite likely defeat, illustrating that dharmic action may require accepting personal loss to oppose unlawful force.
Ethical resolve must be paired with practical means: honoring allies (through gratitude and rites) and converting encounters into information and alliances are presented as disciplined steps toward restoring order.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; its meta-function is structural—linking moral exemplarity (Jatāyu) to actionable guidance (Kabandha/Viśvāvasu) that redirects the protagonists toward alliance-based problem-solving.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.