Adhyaya 235
Duryodhana’s Restraint by Citraseṇa and Yudhiṣṭhira’s Magnanimous Release (Dvaitavana)
Upa-parva: Dvāitavana-upākhyāna (Episode of Dvaitavana and the Gandharvas)
Vaiśaṃpāyana narrates a post-conflict dialogue in which Arjuna addresses Citraseṇa amid Gandharva forces, inquiring about the intent behind restraining Duryodhana and his party. Citraseṇa explains that the Kauravas’ purpose—mocking the forest-dwelling Pandavas and Draupadī—was known, and that Indra directed him to bind and bring Duryodhana, while protecting Arjuna as a valued associate. Arjuna requests Duryodhana’s release for the sake of Dharma-rāja (Yudhiṣṭhira) and kinship. Citraseṇa initially refuses, citing Duryodhana’s persistent misconduct and prior insults to Yudhiṣṭhira and Draupadī, but allows the matter to be placed before Yudhiṣṭhira. The Pandavas report the events; Yudhiṣṭhira praises the Gandharvas for not causing further harm, acknowledges the assistance rendered, and authorizes their departure. The narrative notes the restoration of fallen Gandharvas by divine means, the release of captives, and Duryodhana’s return to the city burdened by shame. The chapter closes with Yudhiṣṭhira admonishing Duryodhana against reckless ventures and urging him to return without resentment, while the Pandavas continue their forest life at Dvaitavana.
Chapter Arc: द्रौपदी–सत्यभामा संवाद में सत्यभामा जिज्ञासा करती है कि स्त्री अपने पति को कैसे अनुकूल और प्रसन्न रखे—कौन-सा ‘देवता’ वास्तव में स्त्री के लिए सर्वोपरि है। → द्रौपदी स्पष्ट करती है कि स्त्री के लिए पति ही सर्वश्रेष्ठ दैवत है—उसकी प्रसन्नता से सब कामनाएँ, भोग, यश, कीर्ति और स्वर्गसदृश सुख मिलते हैं; और उसके कुपित होने पर वही सब नष्ट भी हो सकता है। वह बताती है कि सुख ‘सुख’ से नहीं, बल्कि संयम, परिश्रम और सेवा-धर्म से प्राप्त होता है। → द्रौपदी गृह-धर्म के सूक्ष्म नियमों का तीव्र, व्यावहारिक उपदेश देती है: पति के द्वार पर आते ही स्वर सुनकर उठकर मध्य में खड़े होकर स्वागत करना, शीघ्र आसन-पाद्य से पूजन करना; दासी भेजने पर भी स्वयं उठकर कार्य करना ताकि पति को पूर्ण समर्पण का भाव ज्ञात हो; पति की कही बातों की गोपनीयता रखना, विशेषतः सपत्नियों/प्रतिद्वन्द्वियों के संदर्भ में, क्योंकि असावधानी से विराग उत्पन्न हो सकता है। → वह सती स्त्रियों की संगति, दुष्ट/अशुद्ध संग से परहेज़, और शुचिता-श्रृंगार (हार, आभूषण, अंगराग, सुगन्ध) के साथ पति-आराधन को यश, स्वार्थ-सिद्धि और शत्रु-निबर्हण तक का साधन बताकर सत्यभामा को एक संहिताबद्ध आचार-पथ दे देती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ६२ श्लोक हैं) हि >> सो न [हुक हि ० चतुस्त्रिंशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: पतिदेवको अनुकूल करनेका उपाय--पतिकी अनन्यभावसे सेवा द्रौपहुुवाच इमं तु ते मार्गमपेतमोहं वक्ष्यामि चित्तग्रहणाय भर्तु: । अस्मिन् यथावत् सखि वर्तमाना भर्तारमाच्छेत्स्यसि कामिनीभ्य:
ദ്രൗപദി പറഞ്ഞു—സഖീ! ഭർത്താവിന്റെ ചിത്തം ആകർഷിക്കുവാൻ മോഹവും കപടവും ലേശമില്ലാത്ത ഒരു മാർഗം ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു. നീ യഥാവിധി അതിൽ നിലകൊള്ളുകയാണെങ്കിൽ, മറ്റു സ്ത്രീകളിൽ നിന്നു ഭർത്താവിന്റെ മനസ്സിനെ മാറ്റി നിശ്ചയമായും നിന്റെ ഭാഗത്തേക്ക് വലിച്ചുകൊള്ളാം।
Verse 2
नैतादृशं दैवतमस्ति सत्ये सर्वेषु लोकेषु सदेवकेषु । यथा पतिस्तस्य तु सर्वकामा लभ्या: प्रसादात् कुपितश्च हन्यात्
ഓ സത്യേ! ദേവന്മാരോടുകൂടിയ സർവ്വലോകങ്ങളിലും സ്ത്രീകൾക്കു ഭർത്താവിനോടു തുല്യമായ മറ്റൊരു ദൈവമില്ല. ഭർത്താവിന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ട് അവളുടെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ലഭിക്കും; എന്നാൽ ഭർത്താവ് കോപിച്ചാൽ അവളുടെ പ്രത്യാശയും ക്ഷേമവും നശിപ്പിക്കാനും കഴിയും।
Verse 3
तस्मादपत्यं विविधाश्ष भोगा: शय्यासनान्युत्तमदर्शनानि । वस्त्राणि माल्यानि तथैव गन्धा: स्वर्गश्न लोको विपुला च कीर्ति:
അതുകൊണ്ട് ഭർത്താവിനെ സേവനത്തിലൂടെ പ്രസന്നനാക്കിയാൽ സ്ത്രീകൾക്ക് ഉത്തമ സന്താനം, നാനാവിധ ഭോഗങ്ങൾ, ശ്രേഷ്ഠ ശയ്യാസനങ്ങൾ, മനോഹര വസ്ത്രങ്ങൾ, മാലകൾ, സുഗന്ധങ്ങൾ—കൂടാതെ സ്വർഗ്ഗലോകപ്രാപ്തിയും വിപുലമായ കീർത്തിയും ലഭിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു।
Verse 4
सुखं सुखेनेह न जातु लभ्यं दुःखेन साध्वी लभते सुखानि । सा कृष्णमाराधय सौहृदेन प्रेमणा च नित्यं प्रतिकर्मणा च
സഖീ! ഈ ലോകത്ത് സുഖം തേടിയാൽ സുഖം ഒരിക്കലും ലഭിക്കില്ല; പതിവ്രതയായ സാദ്ധ്വി സ്ത്രീ ദുഃഖം സഹിച്ചാണ് സുഖം നേടുന്നത്. അതുകൊണ്ട് സൗഹൃദത്താലും പ്രേമത്താലും, നിത്യമായ ശ്രദ്ധാപൂർവ സേവനത്താലും, കൃഷ്ണനെ ആരാധിച്ചുകൊൾക।
Verse 5
तथा5<5सनैश्लवारुभिरग्रमाल्यै- दक्षिण्ययोगैर्विविधैश्व गन्धै: । अस्या: प्रियो5स्मीति यथा विदित्वा त्वामेव संश्लिष्यति तद् विधत्स्व
സഖീ! മൃദുവായ ആസനങ്ങൾ, ശ്രേഷ്ഠ മാലകൾ, ഔദാര്യത്തിന്റെ നാനാവിധ മാർഗങ്ങൾ, വിവിധ സുഗന്ധങ്ങൾ—ഇവയിലൂടെ നീ അങ്ങനെ പെരുമാറുക; അവൻ ‘ഇവളാണ് എനിക്ക് കൂടുതൽ പ്രിയ’ എന്നു അറിഞ്ഞ്, നിന്നെയേ മാത്രം ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നതുപോലെ।
Verse 6
श्र॒त्वा स्वरं द्वारगतस्य भर्तुः प्रत्युत्थिता तिष्ठ गृहस्य मध्ये । दृष्टवा प्रविष्टं त्वरिता55सनेन पाद्येन चैनं प्रतिपूजयस्व
വാതിലിൽ എത്തിയ ഭർത്താവിന്റെ ശബ്ദം കേട്ടാൽ ഉടൻ എഴുന്നേറ്റ് വീട്ടിനുള്ളിൽ നിന്നു കാത്തുനിൽക്കുക. അദ്ദേഹം അകത്ത് പ്രവേശിച്ചതായി കണ്ടാൽ, വേഗം ആസനവും പാദ്യവും (പാദപ്രക്ഷാളനജലം) നൽകി വിധിപൂർവം അദ്ദേഹത്തെ ആദരിക്കുക।
Verse 7
सम्प्रेषितायामथ चैव दास्या- मुत्थाय सर्व स्वयमेव कार्यम् । जानातु कृष्णस्तव भावमेतं सर्वात्मना मां भजतीति सत्ये
സത്യേ! കൃഷ്ണൻ ഏതെങ്കിലും കാര്യത്തിന് ദാസിയെ അയച്ചാലും, നീ തന്നേ എഴുന്നേറ്റ് ആ എല്ലാം സ്വയം ചെയ്യുക. അപ്പോൾ കൃഷ്ണൻ നിന്റെ ഈ ഭാവം അറിയട്ടെ—‘സത്യഭാമാ സർവ്വഹൃദയത്താൽ എന്നെ സേവിക്കുന്നു’ എന്ന്; സത്യം, സത്യം।
Verse 8
त्वत्संनिधौ यत् कथयेत् पतिस्ते यद्यप्यगुह्ां परिरक्षितव्यम् । काचित् सपत्नी तव वासुदेव॑ं प्रत्यादिशेत् तेन भवेद् विराग:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— നിന്റെ സന്നിധിയിൽ നിന്റെ ഭർത്താവ് പറയുന്നതെന്തായാലും, അത് മറയ്ക്കേണ്ടതല്ലെങ്കിലും നീ അതിനെ രഹസ്യമായി കാത്തുസൂക്ഷിക്കണം. അല്ലെങ്കിൽ ഏതെങ്കിലും സഹപത്നി ആ വാക്കുകൾ വാസുദേവന്റെ മുമ്പിൽ ആവർത്തിച്ചാൽ, അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിനക്കു നേരെ വിരക്തി ഉദിക്കാം.
Verse 9
प्रियांश्व रक्तांश्व हितां श्व॒ भर्तु- स््तान् भोजयेथा विविधैरुपायै: । देष्यैरुपेक्ष्यैरहितैश्व॒ तस्य भिद्यस्व नित्यं कुहकोद्यतैश्वन
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— നിന്റെ ഭർത്താവിന് പ്രിയരും, അദ്ദേഹത്തോട് അനുരക്തരുമായ, സത്യഹിതൈഷികളായ സുഹൃത്തുക്കളെ വിവിധ സദുപായങ്ങളാൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുക—ആതിഥ്യവും സഹായവും നൽകി. എന്നാൽ അദ്ദേഹം വെറുക്കുന്നവർ, അവഗണിക്കേണ്ടവർ, ദോഷം ചെയ്യാൻ നോക്കുന്നവർ, എപ്പോഴും വഞ്ചനയ്ക്കായി ഒരുങ്ങുന്നവർ—അവരിൽ നിന്ന് നീ നിത്യവും അകലം പാലിക്കണം.
Verse 10
मद प्रमाद॑ पुरुषेषु हित्वा संयच्छ भावं प्रतिगृह्य मौनम् । प्रद्युम्नसाम्बावपि ते कुमारौ नोपासितव्यौ रहिते कदाचित्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— മറ്റു പുരുഷന്മാരുടെ സന്നിധിയിൽ അഹങ്കാരവും അശ്രദ്ധയും ഉപേക്ഷിച്ച്, അന്തർഭാവങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, മൗനം പാലിക്കുക; നിന്റെ ഉദ്ദേശങ്ങൾ വെളിപ്പെടാൻ ഇടനൽകരുത്. പ്രദ്യുമ്നനും സാംബനും—അവർ നിന്റെ പുത്രന്മാരായാലും—ഏകാന്തത്തിൽ ഒരിക്കലും അവരുടെ കൂടെയും ഇരിക്കരുത്.
Verse 11
महाकुलीनाभिरपापिकाभि: स्त्रीभि: सतीभिस्तव सख्यमस्तु । चण्डाश्व शौण्डाश्व महाशनाश्न चौराश्न दुष्टाश्नपलाश्च वर्ज्या:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— മഹാകുലത്തിൽ ജനിച്ച, പാപാചാരത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുനിൽക്കുന്ന, സതീസ്ത്രീകളോടു മാത്രമേ നിന്റെ സൗഹൃദം ഉണ്ടാകൂ. എന്നാൽ അതിക്രോധികൾ, മദ്യാസക്തർ, അതിഭോജികൾ, മോഷണാസക്തർ, ദുഷ്ടർ, ചഞ്ചലസ്വഭാവികൾ—ഇവരെ പൂർണ്ണമായി ഒഴിവാക്കണം.
Verse 12
एतद् यशस्यं भगदैवतं च स्वार्थ्य तथा शत्रुनिबर्हणं च । महाहमाल्याभरणाड्रागा भर्तारमाराधय पुण्यगन्धा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഈ മാർഗം യശസ്സിനെ വർധിപ്പിക്കുന്നതും, ഭഗവദ്ദൈവതത്തിന് അനുകൂലമായതും; അഭീഷ്ടസിദ്ധി നൽകുന്നതും, ശത്രുനാശം വരുത്തുന്നതുമാണ്. അതിനാൽ, ഹേ പുണ്യഗന്ധേ! അമൂല്യമായ ഹാരങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അങ്കരാഗവും ധരിച്ചു, പവിത്രസുഗന്ധത്തിൽ സുഗന്ധിതയായി, നിന്റെ പ്രിയനായ ഭർത്താവിനെ ആരാധിച്ച് ആദരിക്ക.
Verse 234
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि द्रौपदीसत्यभामासंवादपर्वणि द्रौपदीकर्तव्यक थने चतुस्त्रिंशदधिकद्धिशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ ദ്രൗപദി–സത്യഭാമാ സംവാദപർവാന്തർഗതമായ ദ്രൗപദിയുടെ കർത്തവ്യവർണ്ണനവിഷയകമായ ഇരുനൂറ്റി മുപ്പത്തിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
Whether to treat a rival’s capture as an opportunity for retaliation or to prioritize dharma and dynastic legitimacy by facilitating release despite prior provocations and insults.
Ethical authority is strengthened by restraint: mercy and proportionality can preserve social order and personal legitimacy more reliably than punitive opportunism.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is narrative-ethical, showing how dharmic conduct (especially Yudhiṣṭhira’s) stabilizes reputation and frames later political claims.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.