Adhyaya 234
चित्रसेन-समागमः / The Engagement with Citrasena and the Gandharvas
Upa-parva: Gandharva-Yuddha (Encounter with the Gandharvas; Citrasena episode)
Vaiśaṃpāyana describes a large Gandharva contingent encircling the Pāṇḍavas with flaming arrows. Despite being outnumbered, the four Pāṇḍava warriors respond with sustained missile counterfire: Bhīma and the twin sons of Mādrī strike down opponents in large numbers while Arjuna initiates higher-grade divine weaponry. The Gandharvas attempt aerial withdrawal while carrying away Dhṛtarāṣṭra’s sons; Arjuna blocks their ascent with a dense net of arrows, likened to birds trapped in a cage. The Gandharvas retaliate with mace-, spear-, and sword-showers; Arjuna neutralizes these and intensifies pressure, producing a scene compared to a rain of stones and severed limbs, generating fear among adversaries. Arjuna cycles multiple astras (including Āgneya and Saura) to constrain movement and compel collapse of resistance. Gandharva-king Citrasena charges with an iron mace; Arjuna severs it into seven parts with arrows. Citrasena employs concealment through māyā; Arjuna counters with sound-targeting and anti-concealment measures. When Citrasena reveals himself as a dear associate, Arjuna withdraws the deployed weapon. The Pāṇḍavas collect their equipment and exchange formal inquiries, remaining stationed on their chariots, signaling controlled termination of conflict.
Chapter Arc: जनमेजय के समक्ष वैशम्पायन उस अंतरंग प्रसंग को उठाते हैं जहाँ द्रौपदी और कृष्ण-पत्नी सत्यभामा हँसते-हँसते, स्नेहपूर्वक साथ बैठती हैं और स्त्री-धर्म तथा गृह-धर्म की सूक्ष्म बातें छिड़ जाती हैं। → कुरु और यादव कुलों की विचित्र कथाएँ चलते-चलते सत्यभामा द्रौपदी से पूछती है कि वह कैसे अपने पतियों के प्रिय-हित में निरन्तर रत रहती है—और द्रौपदी परोक्ष रूप से यह दिखाती है कि प्रेम केवल भाव नहीं, सतत अनुशासन और प्रबन्ध भी है। → द्रौपदी अपने ‘नित्यकालमतन्द्रिता’ गृह-धर्म का कठोर, व्यावहारिक रूप खोलती है—सास-ससुर, कुटुम्ब-धर्म, सेवा-शुचिता, तथा घर-राज्य के आय-व्यय, भोग-वस्त्र, सेवक-सेविकाओं और व्यवस्था तक का सूक्ष्म ज्ञान; और यह भी कि पति जिन वस्तुओं का त्याग करते हैं, वह भी वही त्याग देती है। → संवाद का निष्कर्ष यह बनता है कि ‘सती स्त्री’ का कर्तव्य केवल व्रत-उपवास नहीं, बल्कि परिवार-राज्य की मर्यादा, संयम, परिश्रम, और पति-हित में बुद्धिमत्ता से चलाया गया जीवन है—जिससे गृहस्थाश्रम की कीर्ति और स्थिरता टिकती है। → सत्यभामा के मन में द्रौपदी के इस आदर्श-व्यवहार को अपनाने की जिज्ञासा और भी तीव्र होती है—आगे वह इस शिक्षा को अपने जीवन में कैसे उतारेगी, यह संकेत रूप में छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
अऑरड..2 #23. () हि २ (ट्रोपदीसत्यभामासंवादपर्व) त्रयस्त्रिंशयदधिकद्धिशततमो ध्याय: द्रौपदीका सत्यभामाको सती स्त्रीके कर्तव्यकी शिक्षा देना वैशम्पायन उवाच उपासीनेषु विप्रेषु पाण्डवेषु महात्मसु । द्रौपदी सत्यभामा च विविशाते तदा समम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! മഹാത്മാക്കളായ പാണ്ഡവരും വിപ്രന്മാരും സമീപത്ത് ഇരുന്ന് ധർമ്മചർച്ച നടത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, ദ്രൗപദിയും സത്യഭാമയും ഒരു വശത്തേക്ക് മാറി ഒരുമിച്ച് ഇരുന്നു. ദീർഘകാലത്തിനു ശേഷം കണ്ടുമുട്ടിയ സന്തോഷത്തിൽ അവർ പരസ്പരം സ്നേഹപൂർണ്ണവും ലഘുഹാസ്യവുമുള്ള വാക്കുകൾ കൈമാറിത്തുടങ്ങി—ഇവിടെയാണ് സതീസ്ത്രീയുടെ കർത്തവ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപദേശത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലം ഒരുക്കപ്പെടുന്നത്.
Verse 2
जाहस्यमाने सुप्रीते सुखं तत्र निषीदतु: । चिरस्य दृष्ट्वा राजेन्द्र तेडन्योन्यस्य प्रियंवदे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ, ആ രണ്ടു സ്ത്രീകളും അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടും ഹർഷത്തോടും കൂടി അവിടെ സുഖമായി ഇരുന്ന് പരസ്പരം ഹാസ്യ-വിനോദം ചെയ്തു. ദീർഘകാലത്തിന് ശേഷം കണ്ടുമുട്ടിയതിനാൽ അവർ തമ്മിൽ സ്നേഹപൂർവ്വമായ മധുരവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആനന്ദത്തോടെ ഇരുന്നു.
Verse 3
कथयामासत्ुतश्रित्रा: कथा: कुरुयदूत्थिता: । अथाब्रवीत् सत्यभामा कृष्णस्य महिषी प्रिया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ കുരുക്കളോടും യാദവങ്ങളോടും ബന്ധപ്പെട്ട പല വിചിത്രകഥകളും സംഭാഷണവിഷയമായി. തുടർന്ന് കൃഷ്ണന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട മുഖ്യ മഹിഷിയായ സത്യഭാമ ഏകാന്തത്തിൽ ദ്രൗപദിയോട് ഭാര്യാധർമ്മം, ആത്മസംയമനം, ഗൃഹസൗഹാർദ്ദം നിലനിർത്തുന്ന ഉപായങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് കൃത്യമായി ചോദിച്ചു.
Verse 4
सात्राजिती याज्ञसेनीं रहसीदं सुमध्यमा । केन द्रौपदि वृत्तेन पाण्डवानधितिष्ठसि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—സുമധ്യമയായ സത്രാജിതന്റെ പുത്രി സത്യഭാമ ഏകാന്തത്തിൽ യാജ്ഞസേനിയായ ദ്രൗപദിയോട് പറഞ്ഞു—“ദ്രൗപദീ, ഏതു ആചാരത്താൽ നീ പാണ്ഡവരെ അധീനപ്പെടുത്തുന്നു?”
Verse 5
लोकपालोपमान् वीरान् पुन: परमसंहतान् । कथं च वशगास्तुभ्यं न कुप्यन्ति च ते शुभे
ഹേ ശുഭേ, ലോകപാലന്മാരെപ്പോലെയുള്ള ആ വീരന്മാർ—അത്യന്തം ബലവാന്മാർ—എങ്ങനെ നിന്റെ വശത്തിലിരിക്കുന്നു? പിന്നെ അവർ നിനക്കു നേരെ ഒരിക്കലും കോപിക്കാതിരിക്കുന്നത് എങ്ങനെ?
Verse 6
तव वश्या हि सततं पाण्डवा: प्रियदर्शने । मुखप्रेक्षाश्न ते सर्वे तत्त्वमेतद् ब्रवीहि मे
പ്രിയദർശനേ, പാണ്ഡവർ സദാ നിന്റെ വശത്തിലാണ്; അവർ എല്ലാവരും നിന്റെ മുഖത്തേക്കു തന്നെ നോക്കി, നിന്റെ വാക്കിനായി കാത്തിരിക്കുന്നവരെപ്പോലെ ഇരിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ യഥാർത്ഥ തത്ത്വം എനിക്ക് പറയുക.
Verse 7
व्रतचर्या तपो वापि स्नानमन्त्रौषधानि वा । विद्यावीर्य मूलवीर्य जपहोमागदास्तथा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “വ്രതവും അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയാചരണവും ആകട്ടെ, തപസ്സാകട്ടെ, വിധിസ്നാനമാകട്ടെ, മന്ത്രങ്ങളാകട്ടെ, ഔഷധസസ്യങ്ങളാകട്ടെ, വിദ്യാശക്തിയാകട്ടെ, മൂലശക്തി (ഔഷധമൂലത്തിന്റെ പ്രഭാവം) ആകട്ടെ, ജപ-ഹോമങ്ങളാകട്ടെ, അല്ലെങ്കിൽ പരിഹാരങ്ങളാകട്ടെ—ഇവയിൽ യശസ്സും സൗഭാഗ്യവും വർധിപ്പിക്കുന്നതും, ശ്യാമസുന്ദരനായ പ്രിയൻ നിത്യവും എന്റെ വശാനുഗനായി നിലനിൽക്കുന്നതും ആക്കുന്ന ഒന്നെനിക്ക് പറഞ്ഞു തരിക.”
Verse 8
ममाद्याचक्ष्व पाज्चालि यशस्यं भगदैवतम् | येन कृष्णे भवेन्नित्यं मम कृष्णो वशानुग:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ഓ പാഞ്ചാലി! ഇന്ന് എനിക്ക് യശസ്സുള്ളതും ദൈവശക്തിയിൽ അധിഷ്ഠിതവുമായ ഒരു വ്രതം പറഞ്ഞു തരിക; അതു യശസ്സും സൗഭാഗ്യവും വർധിപ്പിക്കട്ടെ; എന്റെ കൃഷ്ണൻ നിത്യവും എന്റെ ഇച്ഛാനുസാരിയായി, എന്റെ വശാനുഗനായി നിലനിൽക്കട്ടെ.”
Verse 9
एवमुक्क्त्वा सत्यभामा विरराम यशस्विनी । पतिव्रता महाभागा द्रौपदी प्रत्युवाच ताम्,ऐसा कहकर यशस्विनी सत्यभामा चुप हो गयी। तब पतिपरायणा महाभागा द्रौपदीने उसे इस प्रकार उत्तर दिया--
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് യശസ്സുള്ള സത്യഭാമ മൗനമായി. അപ്പോൾ പതിവ്രതയും മഹാഭാഗ്യശാലിനിയുമായ ദ്രൗപദി അവൾക്ക് ഇപ്രകാരം മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 10
असत्स्त्रीणां समाचारं सत्ये मामनुपृच्छसि । असदाचरिते मार्गे कथं स्थादनुकीर्तनम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ഓ സത്യേ! നീ എന്നോടു അസതീസ്ത്രീകളുടെ പെരുമാറ്റത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കുന്നു. അത് സദാചാരിണികളായ സ്ത്രീകളുടെ വഴിയല്ല; ദുഷ്ടാചാരിണികളും വ്യഭിചാരിണികളും പിന്തുടരുന്ന രീതിയത്രേ. അധർമ്മാചരണത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ആ പാതയെക്കുറിച്ച് നാം എങ്ങനെ വിശദമായി പറയാൻ കഴിയും?”
Verse 11
अनुप्रश्न: संशयो वा नैतत् त्वय्युपपद्यते | तथा हापेता बुद्धया त्वं कृष्णस्य महिषी प्रिया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ഇത്തരത്തിലുള്ള ചോദ്യം, അല്ലെങ്കിൽ ഭർത്താവിന്റെ സ്നേഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സംശയം, നിനക്കു യോജിക്കുന്നതല്ല. നീ ബുദ്ധിഹീനയല്ല; നീ കൃഷ്ണന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട മഹിഷി (പട്ടമഹിഷി) ആകുന്നു. അതിനാൽ ഇത്തരമൊരു സംശയം നിനക്കു ശോഭിക്കുകയില്ല.”
Verse 12
यदैव भर्ता जानीयान्मन्त्रमूलपरां स्त्रियम् । उद्विजेत तदैवास्या: सर्पाद् वेश्मगतादिव
ഭാര്യ തനിയെ വശീകരിക്കാനായി മന്ത്ര-തന്ത്രങ്ങളെയോ വേര്-ഔഷധമന്ത്രങ്ങളെയോ ആശ്രയിക്കുന്നുവെന്ന് ഭർത്താവ് അറിഞ്ഞ നിമിഷം തന്നെ, വീട്ടിൽ പാമ്പ് കയറുമ്പോൾ ആളുകൾ ഭയപ്പെടുന്നതുപോലെ, അവളെക്കുറിച്ച് അവൻ ഉടൻ തന്നെ വിറയ്ക്കുന്നു।
Verse 13
उद्विग्नस्य कुत: शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् । न जातु वशगो भर्ता स्त्रिया: स्यान्मन्त्रकर्मणा
ഉദ്വിഗ്നനായവന് എവിടെ ശാന്തി? അശാന്തനായവന് എവിടെ സുഖം? അതിനാൽ മന്ത്ര-തന്ത്രകൃത്യങ്ങളാൽ ഭർത്താവ് ഒരിക്കലും ഭാര്യയുടെ വശത്തിലാകുകയില്ല।
Verse 14
अमित्रप्रहितांश्वापि गदान् परमदारुणान् | मूलप्रचारैहिं विषं प्रयच्छन्ति जिघांसव:
ഇതുകൂടാതെ ശത്രുക്കൾ അത്യന്തം ഭീകരമായ രോഗങ്ങളെയും അയയ്ക്കുന്നു. കൊല്ലാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നവർ ‘വേര്-ഔഷധം’ എന്ന പ്രചാരണത്തിന്റെ മറവിൽ വിഷം നൽകുന്നു—മരുന്നെന്നു പറഞ്ഞ് അത് മറ്റൊരാളുടെ കൈയിൽ (പലപ്പോഴും ഭാര്യ മുഖേന) ഏൽപ്പിച്ച് മഹാ അനർത്ഥം വരുത്തുന്നു।
Verse 15
जिह्दया यानि पुरुषस्त्वचा वाप्युपसेवते । तत्र चूर्णानि दत्तानि हन्यु: क्षिप्रमसंशयम्
ആ പൊടികൾ അത്തരത്തിലുള്ളവയാണ്—പുരുഷൻ അത് നാവിലൂടെ സ്വീകരിച്ചാലും, അല്ലെങ്കിൽ ത്വക്കിലൂടെ സ്പർശിച്ചാലും; ഒരിക്കൽ കൊടുത്താൽ അവ സംശയമില്ലാതെ വേഗത്തിൽ പ്രാണഹരണം ചെയ്യും।
Verse 16
जलोदरसमायुक्ता: श्वित्रिण: पलितास्तथा । अपुमांस: कृताः स्त्रीभिर्जडान्धबधिरास्तथा
പല പുരുഷന്മാരെയും സ്ത്രീകൾ (വശീകരിക്കാമെന്ന ആശയിൽ ഹാനികരമായ ഔഷധങ്ങൾ കൊടുത്ത്) ജലോദരം, ശ്വിത്രം, അകാല നര, നപുംസകത്വം—അതുപോലെ മന്ദബുദ്ധി, അന്ധത, ബധിരത എന്നിവയിലേക്കും തള്ളിയിട്ടുണ്ട്।
Verse 17
पापानुगास्तु पापास्ता: पतीनुपसृजन्त्युत । न जातु विप्रियं भर्तु: स्त्रिया कार्य कथंचन
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു— പാപത്തെ പിന്തുടരുന്ന ആ പാപിനീ സ്ത്രീകൾ തങ്ങളുടെ ഭർത്താക്കളെ പലവിധ ദുരന്തങ്ങളിലേക്കും തള്ളിവിടുന്നു. അതുകൊണ്ട് സദ്വൃതയായ ഭാര്യ ഒരുവിധത്തിലും ഭർത്താവിന് അപ്രീതിയാകുന്ന കാര്യം ചെയ്യരുത്.
Verse 18
वर्ताम्यहं तु यां वृत्ति पाण्डवेषु महात्मसु । तां सर्वा शृणु मे सत्यां सत्यभामे यशस्विनि,“यशस्विनी सत्यभामे! मैं स्वयं महात्मा पाण्डवोंके साथ जैसा बर्ताव करती हूँ, वह सब सच-सच सुनाती हूँ; सुनो
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു— യശസ്വിനിയായ സത്യഭാമേ! മഹാത്മാക്കളായ പാണ്ഡവന്മാരോടു ഞാൻ എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നു എന്നതിന്റെ മുഴുവൻ സത്യം എന്റെ വായിൽ നിന്നു കേൾക്കുക; ഞാൻ നിനക്കു സത്യമായി പറയും.
Verse 19
अहंकार विहायाहं कामक्रोधौ च सर्वदा । सदारान् पाण्डवान् नित्यं प्रयतोपचराम्पहम्,“मैं अहंकार और काम-क्रोधको छोड़कर सदा पूरी सावधानीके साथ सब पाण्डवोंकी और उनकी अन्यान्य स्त्रियोंकी भी सेवा करती हूँ
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു— അഹങ്കാരം ഉപേക്ഷിച്ച്, കാമവും ക്രോധവും എപ്പോഴും വിട്ടുനിൽക്കി, അവരുടെ ഭാര്യമാരോടുകൂടിയ പാണ്ഡവന്മാരെ ഞാൻ നിത്യം ജാഗ്രതയോടെ സേവിക്കുന്നു.
Verse 20
प्रणयं प्रतिसंहृत्य निधायात्मानमात्मनि । शुश्रूषुर्निरहंमाना पतीनां चित्तरक्षिणी
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു— എന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, മനസ്സിനെ ആത്മാവിൽ തന്നെ സ്ഥാപിച്ച്, അഹങ്കാരവും അഭിമാനവും ഇല്ലാതെ സേവാഭാവം മാത്രം കൊണ്ടു ഞാൻ എന്റെ ഭർത്താക്കളുടെ ഹൃദയം കാത്തുസൂക്ഷിച്ച് സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 21
दुर्व्याह्वताच्छड्कमाना दुःस्थितादू दुरवेक्षितात् । दुरासिताद् दुर्वजितादिद्धिताध्यासितादपि
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു— എന്റെ വായിൽ നിന്ന് ഏതെങ്കിലും ദുഷ്വാക്ക് വഴുതി പുറപ്പെടാതിരിക്കണമെന്ന ഭയത്തിൽ ഞാൻ എപ്പോഴും ജാഗ്രത പാലിക്കുന്നു. അശിഷ്ടയായവളെപ്പോലെ അശോഭനമായി നിൽക്കുകയില്ല; നിർലജ്ജയായി എല്ലാദിക്കിലേക്കും കണ്ണോടിക്കുകയുമില്ല. അനുപയോഗ്യമായ സ്ഥലത്ത് ഇരിക്കുകയില്ല; ദുഷ്ചര്യം ഒഴിവാക്കുന്നു; നടക്കലിലും ചലനങ്ങളിലും ശിഷ്ടാചാരം ലംഘിക്കാതിരിക്കുവാൻ നിരന്തരം ശ്രദ്ധിക്കുന്നു. എന്റെ ഭർത്താക്കളുടെ അർത്ഥഗർഭമായ സൂചനകളും ഉദ്ദേശങ്ങളും ഞാൻ എപ്പോഴും പിന്തുടരുന്നു.
Verse 22
सूर्यवैश्वानरसमान् सोमकल्पान् महारथात् । सेवे चक्षुर्हण: पार्थननुग्रवीर्यप्रतापिन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ ആ പാർഥന്മാരെ സേവിക്കുന്നു; അവർ മഹാരഥന്മാർ—സൂര്യനും വൈശ്വാനരാഗ്നിയും പോലെ ദീപ്തിമാന്മാർ, ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശീതളമായ ആശ്വാസവും ആഹ്ലാദവും നൽകുന്നവർ. വെറും ദൃഷ്ടിമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ശത്രുക്കളെ നിഗ്രഹിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവർ; ഭയങ്കര ബലം, പരാക്രമം, പ്രതാപം എന്നിവയാൽ സമന്വിതർ. ഞാൻ എപ്പോഴും അവരുടെ സേവയിൽ തന്നെ നിരതയാകുന്നു.
Verse 23
देवो मनुष्यो गन्धर्वो युवा चापि स्वलंकृतः । द्रव्यवानभिरूपो वा न मेडन्य: पुरुषो मत:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ദേവനായാലും, മനുഷ്യനായാലും, ഗന്ധർവനായാലും, യുവവീരനായാലും, ഭംഗിയായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവനായാലും; ധനവാനായാലും അത്യന്തം സുന്ദരനായാലും—പാണ്ഡവരെ ഒഴികെ മറ്റൊരു പുരുഷനും എന്റെ മനസ്സിന് അംഗീകര്യമല്ല. പാണ്ഡവരെ വിട്ട് എന്റെ ഹൃദയം എങ്ങോട്ടും തിരിയുന്നില്ല.
Verse 24
नाभुक्तवति नास्नाते नासंविष्टे च भर्तरि । न संविशामि नाश्नामि सदा कर्मकरेष्वपि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ ഭർത്താവ് ഭക്ഷണം കഴിക്കാതെ ഇരിക്കുന്നിടത്തോളം ഞാൻ ഭക്ഷണം കഴിക്കില്ല; അദ്ദേഹം കുളിക്കാതെ ഇരിക്കുന്നിടത്തോളം ഞാൻ കുളിക്കില്ല; അദ്ദേഹം വിശ്രമത്തിനായി കിടക്കാതെ ഇരിക്കുന്നിടത്തോളം ഞാൻ കിടക്കുകയുമില്ല. ഇതാണ് എന്റെ നിത്യനിയമം—ഗൃഹത്തിലെ സേവകരുടെയും തൊഴിലാളികളുടെയും കാര്യത്തിലും.
Verse 25
क्षेत्राद् वनाद् वा ग्रामाद् वा भर्तारें गृहमागतम् | अभ्युत्थायाभिनन्दामि आसनेनोदकेन च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—വയലിൽ നിന്നോ, വനത്തിൽ നിന്നോ, ഗ്രാമത്തിൽ നിന്നോ എന്റെ ഭർത്താവ് വീട്ടിലെത്തുമ്പോൾ, ഞാൻ എഴുന്നേറ്റ് ആദരത്തോടെ അദ്ദേഹത്തെ അഭിവാദ്യം ചെയ്യുന്നു; പിന്നെ ഇരിപ്പിടവും ജലവും അർപ്പിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വീകരണ-സത്കാരത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്നു.
Verse 26
प्रमृष्टभाण्डा मृष्टान्ना काले भोजनदायिनी । संयता गुप्तधान्या च सुसम्मृष्टनिवेशना
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ വീട്ടിലെ പാത്രങ്ങൾ നന്നായി തേച്ചുമിനുക്കി വൃത്തിയായി സൂക്ഷിക്കുന്നു. ശുദ്ധവും നന്നായി പാകം ചെയ്തതുമായ ആഹാരം ഒരുക്കി യഥാസമയത്ത് എല്ലാവർക്കും ഭക്ഷണം നൽകുന്നു. മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും സംയമിച്ച് വീട്ടിൽ രഹസ്യമായി ധാന്യം സംഭരിക്കുന്നു; കൂടാതെ വീട് തൂത്തുവാരി, ലേപനം ചെയ്ത് എപ്പോഴും വൃത്തിയും പവിത്രതയും നിലനിർത്തുന്നു.
Verse 27
अतिरस्कृतसम्भाषा दुःस्त्रियो नानुसेवती | अनुकूलवती नित्यं भवाम्यनलसा सदा
ആരെയും നിന്ദിക്കപ്പെടുന്ന തരത്തിലുള്ള വാക്ക് ഞാൻ വായിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുവിക്കുകയില്ല. ദുഷ്ടസ്ത്രീകളുടെ സമ്പർക്കത്തിൽ നിന്ന് എപ്പോഴും അകലം പാലിക്കുന്നു. ആലസ്യം അടുത്തുവരാൻ അനുവദിക്കാതെ, നിത്യവും ഭർത്താക്കന്മാർക്ക് അനുകൂലമായി പെരുമാറുന്നു.
Verse 28
अनर्म चापि हसित द्वारि स्थानमभीक्ष्णश: । अवस्करे चिरस्थानं निष्कुटेषु च वर्जये
ഭർത്താവിനോടുള്ള കളിയാട്ടപരിഹാസം ഒഴികെ മറ്റുസമയങ്ങളിൽ ഞാൻ ചിരിക്കാറില്ല. വാതിലിനരികിൽ ആവർത്തിച്ച് നിൽക്കുകയുമില്ല. മാലിന്യം തള്ളുന്ന അഴുക്കിടങ്ങളിൽ ദീർഘനേരം താമസിക്കുകയില്ല; ഒറ്റയ്ക്കായി നിർജനമായ തോട്ടക്കൂട്ടങ്ങളിൽ ഏറെനേരം അലഞ്ഞുതിരിയുന്നതും ഞാൻ ഒഴിവാക്കുന്നു.
Verse 29
(अन्त्यालापमसंतोषं परव्यापारसंकथाम् | अतिहासातिरोषौ च क्रोधस्थानं च वर्जये । निरताहं सदा सत्ये भर्तृणामुपसेवने
നീചന്മാരോടു ഞാൻ സംഭാഷണം നടത്തുകയില്ല; ഹൃദയത്തിൽ അസന്തോഷത്തിന് ഇടം കൊടുക്കുകയില്ല; മറ്റുള്ളവരുടെ കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള പരവർത്തന-ചർച്ചകളിൽ നിന്ന് അകലം പാലിക്കും. ഞാൻ അതിയായി ചിരിക്കുകയുമില്ല, അതിയായി കോപിക്കുകയുമില്ല; കോപത്തിന് ഇരിപ്പിടമാകുന്ന അവസരങ്ങളെയും ഞാൻ ഒഴിവാക്കുന്നു. ഞാൻ സദാ സത്യത്തിൽ നിഷ്ഠയോടെ നിലകൊണ്ട് ഭർത്താക്കന്മാരുടെ സേവയിൽ നിരന്തരം രതയാണ്.
Verse 30
सर्वथा भर्तरहितं न ममेष्टं कथंचन । यदा प्रवसते भर्ता कुट॒म्बार्थेन केनचित्
എങ്ങനെയായാലും ഭർത്താവില്ലാതെ ഇരിക്കുക എന്നത് എനിക്ക് ഒരിക്കലും പ്രിയമല്ല. കുടുംബകാര്യത്തിനായി എന്റെ ഭർത്താവ് എപ്പോഴെങ്കിലും യാത്ര പോകേണ്ടിവന്നാൽ, അവനിൽ നിന്നുള്ള വേർപാട് എനിക്ക് അംഗീകരിക്കാനാവില്ല.
Verse 31
सुमनोवर्णकापेता भवामि व्रतचारिणी । “पतिदेवके बिना किसी भी स्थानमें अकेली रहना मुझे बिलकुल पसंद नहीं है। मेरे स्वामी जब कभी कुटुम्बके कार्यसे कभी परदेश चले जाते हैं
ഭർത്താവ് അകലെ ഇരിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ പുഷ്പാഭരണങ്ങളും അങ്കരാഗവും ഉപേക്ഷിച്ച് വ്രതാചാരിണിയായി നിലകൊള്ളുന്നു. എന്റെ ഭർത്താവ് കുടിക്കാത്തതും സ്വീകരിക്കാത്തതും ഞാൻ കൂടി ഒഴിവാക്കുന്നു.
Verse 32
यथोपदेशं नियता वर्तमाना वराड़ने,(अनुतिष्ठामि तत् सर्व नित्यकालमतन्द्रिता ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “സുന്ദരിയേ! ശാസ്ത്രോപദേശപ്രകാരം ഞാൻ നിയമബദ്ധമായി ജീവിക്കുന്നു. സ്ത്രീകൾക്കായി ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്ന എല്ലാ കര്ത്തവ്യങ്ങളും ഞാൻ എപ്പോഴും, അശ്രദ്ധയില്ലാതെ, അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. വസ്ത്രാഭരണങ്ങളാൽ ദേഹം അലങ്കരിച്ച്, പൂർണ്ണ ജാഗ്രതയോടെ ഭർത്താവിന് പ്രിയവും ഹിതവും വരുത്തുന്ന കാര്യങ്ങളിൽ ഞാൻ നിരതയാകുന്നു. കുടുംബാംഗങ്ങളോടുള്ള യോജ്യമായ പെരുമാറ്റത്തിനായി എന്റെ ശ്വശ്രൂ മുൻപ് പഠിപ്പിച്ച ധർമ്മാചാരങ്ങളൊക്കെയും ഞാൻ നിരന്തരം, ആലസ്യമില്ലാതെ, പാലിക്കുന്നു.”
Verse 33
स्वलंकृता सुप्रयता भर्तुः प्रियहिते रता । ये च धर्मा: कुट॒म्बेषु श्वश्वा मे कथिता: पुरा,(अनुतिष्ठामि तत् सर्व नित्यकालमतन्द्रिता ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “അലങ്കരിച്ച് സദാ സന്നദ്ധയായി ഞാൻ ഭർത്താവിന് പ്രിയവും ഹിതവും വരുത്തുന്ന കാര്യങ്ങളിൽ നിരതയാകുന്നു. കുടുംബത്തിനുള്ളിലെ ശരിയായ പെരുമാറ്റത്തിനായി എന്റെ ശ്വശ്രൂ വളരെ മുമ്പ് പറഞ്ഞ ധർമ്മകര്ത്തവ്യങ്ങളൊക്കെയും ഞാൻ എപ്പോഴും, ക്ഷീണമില്ലാതെ, അനുഷ്ഠിക്കുന്നു.”
Verse 34
भिक्षाबलिश्राद्धमिति स्थालीपाकाश्न पर्वसु | मान्यानां मानसत्कारा ये चान्ये विदिता मम
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ഞാൻ പകലും രാത്രിയും ആലസ്യം ഉപേക്ഷിച്ച്, ആവശ്യമായപ്പോൾ ഭിക്ഷാ-ദാനം, ബലി-വൈശ്വദേവം, ശ്രാദ്ധകർമ്മങ്ങൾ, ഉത്സവദിനങ്ങളിൽ വിധിപൂർവം സ്ഥാലീപാക യജ്ഞം എന്നിവ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. ആദരാർഹർക്കു ഹൃദയപൂർവമായ മാനസിക ആദരവും আতിഥ്യവും അർപ്പിക്കുന്നു; വിനയം, നിയമങ്ങൾ, എനിക്ക് അറിയാവുന്ന മറ്റ് ധർമ്മാചാരങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം ഞാൻ എല്ലായ്പ്പോഴും പൂർണ്ണ സന്നദ്ധതയോടെ പാലിക്കുന്നു.”
Verse 35
तान् सर्वाननुवर्ते5हं दिवारात्रमतन्द्रिता । विनयान् नियमांश्वैव सदा सर्वात्मना श्रिता
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ആ കര്ത്തവ്യങ്ങളൊക്കെയും ഞാൻ പകലും രാത്രിയും ക്ഷീണമില്ലാതെ പിന്തുടരുന്നു. വിനയവും നിയമങ്ങളും ഞാൻ എപ്പോഴും, മുഴുവൻ ആത്മാവോടെ, ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.”
Verse 36
मृदून् सतः सत्यशीलान् सत्यधर्मानुपालिन: । आशीविषानिव क्रुद्धान् पतीन् परिचराम्यहम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “എന്റെ ഭർത്താക്കന്മാർ സത്യത്തിൽ മൃദുസ്വഭാവികളും സജ്ജനരുമാണ്—സത്യവ്രതരും സത്യധർമ്മം നിരന്തരം പാലിക്കുന്നവരും. എങ്കിലും അവർ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിക്കുമ്പോൾ വിഷസർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ മാറുന്നു; അതുകൊണ്ട് ക്രുദ്ധ സർപ്പങ്ങളെ മനുഷ്യർ ഭയപ്പെടുന്നതുപോലെ, ഭയത്തോടെയെങ്കിലും ഞാൻ അവരെ പരിചരിച്ച് സേവിക്കുന്നു.”
Verse 37
पत्याश्रयो हि मे धर्मो मतः स्त्रीणां सनातन: । स देव: सा गतिर्नान्या तस्य का विप्रियं चरेत्
സ്ത്രീകളുടെ സനാതനധർമ്മം ഭർത്താവിന്റെ ആശ്രയത്തിൽ ജീവിക്കലാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. ഭർത്താവാണ് അവളുടെ ദേവൻ; ഭർത്താവാണ് അവളുടെ പരമഗതി—അവനെക്കാൾ വേറൊരു ആശ്രയം ഇല്ല. അങ്ങനെയുള്ള ഭർത്താവിനെ ഏതു സ്ത്രീയാണ് അപ്രീതിപ്പെടുത്തുന്ന വിധം പെരുമാറുക?
Verse 38
अहं पतीन् नातिशये नात्यश्रे नातिभूषये | नापि श्रश्रृं परिवदे सर्वदा परियन्त्रिता
ഞാൻ ഭർത്താക്കളെ ഒരിക്കലും അതിക്രമിക്കുന്നില്ല; അഹങ്കാരത്തിൽ അതിശയിക്കുന്നതുമില്ല. അവരുടെ ഇഷ്ടത്തിന് വിരുദ്ധമായി ഞാൻ ആഭരണങ്ങൾ ധരിക്കുകയുമില്ല. ശ്വശ്രൂവിനെ ഞാൻ ഒരിക്കലും നിന്ദിക്കില്ല; എപ്പോഴും സ്വയം നിയന്ത്രണത്തിലും ശാസനയിലും നിർത്തുന്നു.
Verse 39
अवधानेन सुभगे नित्योत्थिततयैव च । भर्तारो वशगा महां गुरुशुश्रूषयैव च
ഹേ സൌഭാഗ്യവതീ! ജാഗ്രതയോടെ, നിത്യവും പുലർച്ചെ എഴുന്നേറ്റ് സേവയ്ക്കായി ഞാൻ എപ്പോഴും സന്നദ്ധയാകുന്നു. ഗുരുജനങ്ങളോടുള്ള ശുശ്രൂഷയാലാണ് എന്റെ ഭർത്താക്കൾ എനിക്കനുകൂലമായി നിലകൊള്ളുന്നത്.
Verse 40
नित्यमार्यामहं कुन्तीं वीरसूं सत्यवादिनीम् । स्वयं परिचराम्येतां पानाच्छादनभोजनै:,“मैं वीरजननी सत्यवादिनी आर्या कुन्तीदेवीकी भोजन, वस्त्र और जल आदिसे सदा स्वयं सेवा करती रहती हूँ
വീരജനനിയായും സത്യവാദിനിയായും ഉള്ള ആര്യ കുന്തിയെ ഞാൻ ജലം, വസ്ത്രം, ആഹാരം മുതലായവ നൽകി നിത്യവും സ്വയം പരിചരിക്കുന്നു.
Verse 41
नैतामतिशये जातु वस्त्र भूषणभोजनै: । नापि परिवदे चाहं तां पृथां पृथिवीसमाम्
വസ്ത്രം, ആഭരണം, ആഹാരം മുതലായ കാര്യങ്ങളിൽ ഞാൻ ശ്വശ്രൂവിനെക്കാൾ എനിക്കായി ഒരിക്കലും പ്രത്യേകാവകാശം അവകാശപ്പെടുന്നില്ല. ഭൂമിയെപ്പോലെ ക്ഷമാശീലമായ പൃഥയെ (കുന്തിയെ) ഞാൻ ഒരിക്കലും നിന്ദിക്കുകയുമില്ല.
Verse 42
अष्टागग्रे ब्राह्मणानां सहस््राणि सम नित्यदा । भुज्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिरनिवेशने,“पहले महाराज युधिष्ठिरके महलमें प्रतिदिन आठ हजार ब्राह्मण सोनेकी थालियोंमें भोजन किया करते थे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പണ്ടുകാലത്ത് രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരന്റെ വസതിയിൽ ദിനംപ്രതി മുഴുവൻ എട്ടായിരം ബ്രാഹ്മണർ സ്വർണ്ണപാത്രങ്ങളിൽ ആഹാരം കഴിക്കുമായിരുന്നു।
Verse 43
अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिन: । त्रिंशद्दासीक एकैको यान् बिभर्ति युधिष्ठिर:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരന്റെ ഗൃഹത്തിൽ എൺപത്തിയെട്ടായിരം സ്നാതക ഗൃഹസ്ഥർ ഉണ്ടായിരുന്നു; അവരെ അദ്ദേഹം പരിപാലിച്ചു. അവരിൽ ഓരോരുത്തർക്കും സേവയ്ക്കായി മുപ്പത് ദാസിമാർ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।
Verse 44
दशान्यानि सहस्राणि येषामन्न॑ सुसंस्कृतम् हियते रुक्मपात्रीभिययतीनामूर्ध्वरेतसाम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇവരെക്കൂടാതെ മറ്റൊരു പത്തായിരം ഊർദ്ധ്വരേതസ്സായ യതിമാർ അവിടെ വസിച്ചിരുന്നു; അവരുടെ വേണ്ടി നന്നായി പാകം ചെയ്ത അന്നം സ്വർണ്ണപാത്രങ്ങളിൽ കൊണ്ടുവന്ന് സമർപ്പിക്കപ്പെടുമായിരുന്നു।
Verse 45
तान् सर्वानग्रहारेण ब्राह्मणान् वेदवादिन: । यथा पूजयामि सम पानाच्छादनभोजनै:
ഞാൻ ആ വേദവാദികളായ ബ്രാഹ്മണന്മാർ എല്ലാവർക്കും അഗ്രഹാരം അർപ്പിച്ച്, ജലം, വസ്ത്രം, ഭോജനം എന്നിവകൊണ്ട് യഥോചിതമായി പൂജിച്ചു ആദരിച്ചു।
Verse 46
शतं दासीसहस््राणि कौन्तेयस्य महात्मन: । कम्बुकेयूरधारिण्यो निष्ककण्ठ्यः: स्वलड्कृता:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കൗന്തേയനായ മഹാത്മാ യുധിഷ്ഠിരന് ഒരു ലക്ഷം ദാസിമാർ ഉണ്ടായിരുന്നു; അവർ ശംഖവളകൾ, ഭുജകേയൂരങ്ങൾ, കണ്ഠത്തിൽ സ്വർണ്ണഹാരങ്ങൾ ധരിച്ചു ഭംഗിയായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।
Verse 47
महार्हमाल्याभरणा: सुवर्णश्रिन्दनो क्षिता: । मणीन् हेम च बिश्रत्यो नृत्यगीतविशारदा:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവരുടെ മാലകളും ആഭരണങ്ങളും അത്യന്തം വിലയേറിയവയായിരുന്നു; ദേഹം ചന്ദനാനുലേപം പൂശി, സ്വർണ്ണകാന്തിയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. മണികളും സ്വർണ്ണവും ആഭരണങ്ങളായി ധരിച്ചു അവർ നൃത്ത-ഗാനകലകളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ—സത്യത്തിൽ വിശാരദർ.
Verse 48
तासां नाम च रूपं च भोजनाच्छादनानि च । सर्वासामेव वेदाहं कर्म चैव कृताकृतम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവരൊക്കെയുടെയും പേര്, രൂപം, ഭക്ഷണവും വസ്ത്രാദികളും എല്ലാം എനിക്ക് അറിയാമായിരുന്നു. ആരെന്ത് ചെയ്തു, ആരെന്ത് ചെയ്തില്ല—അതും എനിക്ക് മറഞ്ഞിരുന്നില്ല.
Verse 49
शतं दासीसहस्राणि कुन्तीपुत्रस्य धीमत: । पात्रीहस्ता दिवारात्रमतिथीन् भोजयन्त्युत
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ബുദ്ധിമാനായ കുന്തീപുത്രന്റെ ഒരു ലക്ഷം ദാസിമാർ കൈയിൽ പാത്രങ്ങൾ പിടിച്ച് പകലും രാത്രിയും അതിഥികൾക്ക് ഭോജനം വിളമ്പിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 50
शतमश्वसहस्राणि दशनागायुतानि च । युधिष्ठिरस्यानुयात्रमिन्द्रप्रस्थनिवासिन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥനിവാസികൾ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ യാത്രകളിൽ അനുഗമിച്ച് ഒരു ലക്ഷം കുതിരകളും പത്തായിരം ആനകളും കൂടി കൂട്ടമായി സഞ്ചരിച്ചിരുന്നു.
Verse 51
एतदासीत् तदा राज्ञो यन्महीं पर्यपालयत् । येषां संख्याविधिं चैव प्रदिशामि शूणोमि च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവ് ഭൂമിയെ പരിപാലിച്ചു സംരക്ഷിച്ചിരുന്നപ്പോൾ കാര്യങ്ങൾ ഇങ്ങനെ തന്നെയായിരുന്നു. അവരുടെ എണ്ണത്തിന്റെ യഥോചിത കണക്കു ഞാൻ തന്നെ നിശ്ചയിച്ചു, ആവശ്യമായ വസ്തുക്കൾ വകയിരുത്തി, അവരുടെ ആവശ്യങ്ങളും കേട്ടറിഞ്ഞിരുന്നു.
Verse 52
अन्त:पुराणां सर्वेषां भृत्यानां चैव सर्वश: । आगोपालाविपालेभ्य: सर्व वेद कृताकृतम्
അന്തഃപുരത്തിലെ എല്ലാ സ്ത്രീകളുടെയും എല്ലാ തരത്തിലുള്ള ഭൃത്യന്മാരുടെയും പ്രവൃത്തികൾ ഞാൻ തന്നെയായിരുന്നു മേൽനോട്ടം വഹിച്ചത്. ഗോപ്പാലന്മാരും ആടുമേയ്ക്കുന്നവരും തുടങ്ങി ആരെന്ത് ചെയ്തു, എന്താണ് പൂർത്തിയാകാതെ ശേഷിച്ചത്—എല്ലാം ഞാൻ കണക്കാക്കി അറിഞ്ഞിരുന്നു.
Verse 53
सर्व राज्ञ: समुदयमायं च व्ययमेव च । एकाहं वेझि कल्याणि पाण्डवानां यशस्विनि
കല്യാണി, യശസ്വിനി! മഹാരാജാവിന്റെയും പാണ്ഡവന്മാരുടെയും സമസ്ത വരുമാനവും ലാഭവും, അതുപോലെ ചെലവുകളും—അവയുടെ പൂർണ്ണ കണക്കു ഞാൻ ഒരുത്തിയേ അറിഞ്ഞിരുന്നു.
Verse 54
मयि सर्व समासज्य कुटुम्बं भरतर्षभा: । उपासनरता: सर्वे घटयन्ति वरानने,“वरानने! भरतश्रेष्ठ पाण्डव कुटुम्बका सारा भार मुझपर ही रखकर उपासनामें लगे रहते और तदनुरूप चेष्टा करते थे
വരാനനേ! ഭാരതശ്രേഷ്ഠരായ പാണ്ഡവർ കുടുംബത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഭാരവും എന്റെ മേൽ ഏല്പിച്ച്, എല്ലാവരും ഉപാസനയും സേവയും ആചരിച്ച് അതനുസരിച്ച് പരിശ്രമിച്ചു.
Verse 55
तमहं भारमासक्तमनाधृष्य॑ दुरात्मभि: । सुखं सर्व परित्यज्य रात्र्यहानि घटामि वै
എന്റെ മേൽ ഏല്പിച്ചിരുന്ന ആ ഭാരം ദുഷ്ടസ്വഭാവമുള്ള സ്ത്രീപുരുഷന്മാർക്ക് വഹിക്കാനാവാത്തതായിരുന്നു. എങ്കിലും ഞാൻ എല്ലാ സുഖഭോഗങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച്, രാവും പകലും ആ ദുര്വഹഭാരം ചുമക്കാൻ പരിശ്രമിച്ചു.
Verse 56
अधृष्यं वरुणस्येव निधिपूर्णमिवोदधिम् | एकाहं वेझि कोशं वै पतीनां धर्मचारिणाम्
എന്റെ ധർമ്മാചാരികളായ ഭർത്താക്കന്മാരുടെ സമ്പത്തുകോശം വരുണന്റെ ഭണ്ഡാരത്തെപ്പോലെ അപ്രാപ്യം; നിധികളാൽ നിറഞ്ഞ സമുദ്രത്തെപ്പോലെ അക്ഷയവുമായിരുന്നു. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ അളവും സ്ഥിതിയും ഞാൻ ഒരുത്തിയേ അറിഞ്ഞിരുന്നു.
Verse 57
अनिशायां निशायां च सहा या क्षुत्पिपासयो: । आराधयन्त्या: कौरव्यांस्तुल्या रात्रिरहश्न मे
അകാലമായ സമയമായാലും അർദ്ധരാത്രിയായാലും, വിശപ്പും ദാഹവും സഹിച്ച് ഞാൻ കുരുവംശജനായ പാണ്ഡവരുടെ സേവയിൽ നിരന്തരം ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. ആ അചഞ്ചല സേവനത്താൽ എനിക്ക് പകലും രാത്രിയും ഒരുപോലെ ആയി.
Verse 58
प्रथमं प्रतिबुध्यामि चरमं संविशामि च । नित्यकालमहं सत्ये एतत् संवननं मम,'सत्ये! मैं प्रतेदिन सबसे पहले उठती और सबसे पीछे सोती थी। यह पतिभक्ति और सेवा ही मेरा वशीकरण मन्त्र है
ഹേ സത്യേ! ഞാൻ പ്രതിദിനം എല്ലാവരിലും മുമ്പെ എഴുന്നേൽക്കും, എല്ലാവരിലും പിന്നെ കിടക്കും. ഹേ സത്യേ! നിത്യമായി ഇതുതന്നെയാണ് എന്റെ വശീകരണ മാർഗം—സേവയായി പ്രകടമാകുന്ന അചഞ്ചല പതിവ്രതധർമ്മം.
Verse 59
एतज्जानाम्यहं कर्तु भर्त॒संवननं महत् | असत्स्त्रीणां समाचार नाहं कुर्या न कामये
ഭർത്താവിനെ അനുരക്തനാക്കി വശീകരിക്കുന്ന മഹത്തായ മാർഗം ഇതുതന്നെയെന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നു. എന്നാൽ ദുഷ്ചരിത്രസ്ത്രീകൾ ആശ്രയിക്കുന്ന രീതികൾ ഞാൻ ചെയ്യുകയുമില്ല; ആഗ്രഹിക്കുകയുമില്ല.
Verse 60
वैशम्पायन उवाच तच्छुत्वा धर्मसहितं व्याह्नतं कृष्णया तदा । उवाच सत्या सत्कृत्य पाज्चालीं धर्मचारिणीम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ കൃഷ്ണ (ദ്രൗപദി) ധർമ്മസഹിതമായി ഉച്ചരിച്ച വാക്കുകൾ കേട്ട്, സത്യഭാമ ധർമ്മാചാരിണിയായ പാഞ്ചാലിയെ ആദരിച്ചു ബഹുമാനത്തോടെ പറഞ്ഞു.
Verse 61
अभिपन्नास्मि पाञज्चालि याज्ञसेनि क्षमस्व मे । कामकार: सखीनां हि सोपहासं प्रभाषितम्
ഹേ പാഞ്ചാലി, ഹേ യാജ്ഞസേനി! ഞാൻ നിന്റെ ശരണത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നു—എന്റെ ആ അനുപയോഗ്യമായ ചോദ്യം ക്ഷമിക്കണമേ. സഖിമാരുടെ ഇടയിൽ സ്വൈരമായി ചിരിയും പരിഹാസവും കലർന്ന വാക്കുകൾ പറഞ്ഞുപോകാറുണ്ടല്ലോ.
Verse 232
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें आंगिरसोपाख्यानके प्रसंगर्में कार्तिकेयस्घुतिविषयक दो सौ बत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിനകത്തെ മാർക്കണ്ഡേയ-സമാസ്യാപർവത്തിൽ ആംഗിരസോപാഖ്യാനപ്രസംഗത്തിൽ കാർത്തികേയ-സ്തുതിവിഷയകമായ ഇരുനൂറ്റി മുപ്പത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപിച്ചു।
Verse 233
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि द्रौपदीसत्यभामासंवादपर्वणि त्रयस्त्रिंशयदधिकद्वधिशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत द्रौपदीसत्यभामा-संवादपर्वमें दो सौ तैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ ദ്രൗപദി-സത്യഭാമാ-സംവാദപർവത്തിലെ ഇരുനൂറ്റി മുപ്പത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപിച്ചു। ഇങ്ങനെ വനപർവത്തിനകത്തെ ദ്രൗപദി-സത്യഭാമാ-സംവാദപർവത്തിൽ ഇരുനൂറ്റി മുപ്പത്തിമൂന്നാം അധ്യായം പൂർത്തിയായി।
Verse 316
यच्च नाक्षाति मे भर्ता सर्व तद् वर्जयाम्यहम् । “मेरे पतिदेव जिस चीजको नहीं खाते, नहीं पीते अथवा नहीं सेवन करते, वह सब मैं भी त्याग देती हूँ
എന്റെ ഭർത്താവ് എന്ത് ഭക്ഷിക്കാതെയോ, കുടിക്കാതെയോ, സേവിക്കാതെയോ ഇരിക്കുന്നുവോ—അത് എല്ലാം ഞാനും പൂർണ്ണമായി വെടിയുന്നു।
Frequently Asked Questions
Whether to pursue maximal destruction against a retreating opponent versus applying measured force; the dilemma is resolved when recognition of Citrasena as a friendly associate triggers immediate weapon withdrawal and de-escalation.
Competence must be paired with control: mastery of astras is presented alongside the capacity to neutralize, retract, and stop violence when new information (identity, relationship, context) changes the ethical status of the engagement.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter’s meta-function is narrative-ethical—demonstrating astra-discipline and recognition-based restraint as integral to kṣatriya conduct.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.