Shloka 21
द्रौपदी–सत्यभामा संवादः
Draupadī and Satyabhāmā on ethical household conduct
कपिलं परमर्षि च यं प्राहुर्यतय: सदा । अग्नि: स कपिलो नाम सांख्ययोगप्रवर्तक:,जो दीप्तिमान् महापुरुष, शुक्ल और कृष्ण गतिके आधार हैं, जो अग्निका धारण- पोषण करते हैं, जिनमें किसी प्रकारका कल्मष अर्थात् विकार नहीं है तथापि जो समस्त विकारस्वरूप जगतके कर्ता हैं, यति लोग जिनको सदा महर्षि कपिलके नामसे कहा करते हैं, जो सांख्ययोगके प्रवर्तक हैं वे क्रोधस्वरूप अग्निके आश्रय कपिल नामक अनिन हैं। (ये मनुके चौथे पुत्र हैं)
kapilaṃ paramarṣiṃ ca yaṃ prāhur yatayaḥ sadā | agniḥ sa kapilo nāma sāṅkhyayogapravartakaḥ ||
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—യതികൾ എപ്പോഴും പരമർഷി ‘കപില’ എന്നു വിളിക്കുന്നവൻ, ‘കപില’ എന്ന നാമത്തിൽ സ്വയം അഗ്നിയാണ്—സാംഖ്യവും യോഗവും പ്രചരിപ്പിച്ചവൻ. അവൻ നിർമലനായിട്ടും നാനാവികാരങ്ങളുള്ള ലോകത്തിന്റെ പ്രകടനത്തിന് കാരണമാകുന്നു; അതുകൊണ്ട് മുനികൾ അവനെ തപസ്സിൽ ജനിച്ച ജ്ഞാന-സംയമങ്ങളുടെ അഗ്നിമൂല അധിഷ്ഠാനമായി വണങ്ങുന്നു.
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
The verse identifies Kapila with Agni and presents him as the initiator of Sāṅkhya and Yoga—implying that true spiritual knowledge and disciplined practice arise from an inner ‘fire’ of purity, discernment, and austerity, which can generate transformative power without being morally tainted.
Mārkaṇḍeya is describing a revered figure—Kapila—whom ascetics constantly praise. He characterizes Kapila as a fiery, divine principle (Agni) and credits him with establishing the Sāṅkhya-Yoga tradition, framing Kapila’s authority and spiritual stature within the story.