Adhyaya 216
आरण्यकपर्वणि अध्यायः २१६ — इन्द्र-स्कन्द-संमुखता वज्रप्रहारश्च (Indra approaches Skanda; vajra strike and the arising of Viśākha)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya-saṃvāda (Skanda–Indra episode context)
Mārkaṇḍeya describes a formidable divine mobilization: planets and subsidiary grahas, sages, the Mothers (Mātṛ-gaṇas), and blazing attendants assemble around Mahāsena (Skanda). Observing uncertain prospects of victory yet desiring success, Indra mounts Airāvata and advances with the gods in a rapid, martial procession marked by banners, armor, and varied weapons. As Indra issues a lion-like challenge, Skanda answers with a sea-like roar; the shock disorients the divine host. Seeing the gods approach with hostile intent, Skanda emits intensified flames that scorch the deva-soldiery, driving them to seek refuge with him rather than with Indra. Abandoned, Indra hurls the vajra at Skanda’s right side; the strike pierces, and from the vajra-impact arises another radiant warrior, Viśākha, described as youthful, golden-armored, and spear-bearing. Confronted by this manifestation, Indra submits with folded hands; Skanda grants him and the host assurance of safety (abhaya), after which the gods celebrate with instruments, signaling restored order and acknowledged supremacy.
Chapter Arc: मार्कण्डेय ऋषि युधिष्ठिर को धर्मव्याध-कौशिक संवाद की कड़ी में देवताओं की गणना (तैंतीस देव) और ‘धर्म’ के सूक्ष्म स्वरूप की पृष्ठभूमि देकर कथा में प्रवेश कराते हैं—जहाँ एक साधारण-सा कसाई असाधारण धर्म-प्रकाशक बनकर खड़ा है। → कौशिक ब्राह्मण धर्मव्याध के घर पहुँचकर उसके आचरण, सत्यशीलता और धर्मज्ञान से चकित होता है। व्याध अपने माता-पिता—दोनों गुरुजनों—का दर्शन कराकर बताता है कि ‘माता-पिता की सेवा’ ही उसकी तपस्या है। ब्राह्मण के मन में प्रश्न उठता है: शूद्र-योनि में जन्मा यह व्यक्ति इतना ऊँचा धर्म कैसे जानता है? → धर्मव्याध अपने पूर्वजन्म का वृत्तांत खोलता है—अकार्य कर बैठने (अनुचित कर्म) से मन की तीव्र पीड़ा, और क्रोधमूर्च्छित ऋषि का शाप: ‘तू क्रूर व्याध होकर शूद्र-योनि में जन्मेगा।’ यही मोड़ बताता है कि पतन का कारण कर्म है, और उत्थान का साधन भी कर्म ही—सेवा, संयम, सत्य। → व्याध स्पष्ट करता है कि ब्राह्मणों का अपराध उसके लिए ‘अनतिक्रमणीय’ है; वह विनय, सेवा और सत्य के बल पर धर्म का उपदेशक बना है। कौशिक को संकेत मिलता है कि धर्म जन्म-आधारित नहीं, आचरण-आधारित है; और गुरु केवल वेदपाठी नहीं—माता-पिता भी प्रत्यक्ष गुरु हैं। → कथा अगले चरण की ओर बढ़ती है—कौशिक के लिए धर्मव्याध आगे और कौन-से सूक्ष्म धर्म-नियम, प्रायश्चित्त और आचरण-मार्ग बताएगा, जिनसे उसका अहं और क्रोध पूर्णतः गल सके?
Shlokas
Verse 1
६:22...8 #::3..7 | आए आप5ह - आठ वसु
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മാത്മാവായ വ്യാധൻ ആദ്യം ബ്രാഹ്മണ ഗുരുവിനോട് തന്റെ മാതാപിതാക്കളായ ഇരുവരെയും കുറിച്ച് നിവേദിച്ചു; പിന്നെ വീണ്ടും ആ ബ്രാഹ്മണനോട് പറഞ്ഞു.
Verse 2
मार्कण्डेयजी कहते हैं--युधिष्ठिर! इस प्रकार धर्मात्मा व्याधने कौशिक ब्राह्मणको अपने माता-पितारूप दोनों गुरुजनोंका दर्शन कराकर पुनः उससे इस प्रकार कहा -- ३ ॥। प्रवृत्तचक्षुर्जातो 5स्मि सम्पश्य तपसो बलम् । यदर्थमुक्तोडसि तया गच्छ त्वं मिथिलामिति
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—“യുധിഷ്ഠിരാ! ഇങ്ങനെ ധർമ്മാത്മാവായ വ്യാധൻ കൗശിക ബ്രാഹ്മണനെ മാതാപിതാക്കളെന്ന രണ്ടു ഗുരുക്കന്മാരുടെ ദർശനം കാണിച്ച ശേഷം വീണ്ടും പറഞ്ഞു—‘എന്റെ അന്തർദൃഷ്ടി ഉണർന്നു; തപസ്സിന്റെ ബലം നോക്കുക. ആ പതിവ്രത ദേവി നിന്നോട് “മിഥിലയിലേക്കു പോകുക” എന്നു പറഞ്ഞതിന്റെ കാരണം ഇതാണ്. ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, മാതാപിതൃസേവ തന്നെയാണ് എന്റെ തപസ്സ്; അതിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ എനിക്ക് ദിവ്യദൃഷ്ടി ലഭിച്ചു.’”
Verse 3
पतिशुश्रूषपरया दान्तया सत्यशीलया । मिथिलायां वसेद् व्याध: स ते धर्मान् प्रवक्ष्यति
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—“ഭർത്തൃശുശ്രൂഷയിൽ പരായണയായ, ഇന്ദ്രിയസംയമമുള്ള, സത്യശീലയും സദാചാരനിഷ്ഠയും ആയ ആ ദേവി ഈ സന്ദേശം അയച്ചു—‘മിഥിലയിൽ ഒരു വ്യാധൻ വസിക്കുന്നു; ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, അവൻ നിന്നോട് ധർമ്മങ്ങളെ ഉപദേശിക്കും.’”
Verse 4
ब्राह्मण उवाच पतिव्रताया: सत्याया: शीलाढ्याया यतव्रत । संस्मृत्य वाक््यं धर्मज्ञ गुणवानसि मे मत:
ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നിയമനിഷ്ഠനേ! ആ സത്യപരായണയും സുഷീലയും പതിവ്രതയുമായ ഭാര്യയുടെ വാക്കുകൾ ഓർത്തപ്പോൾ എനിക്ക് ദൃഢമായ വിശ്വാസം ഉണ്ടായി—നീ ധർമ്മജ്ഞനാണ്; എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ നീ ഉത്തമഗുണസമ്പന്നനാണ്।
Verse 5
व्याध उवाच यत् तदा त्वं द्विजश्रेष्ठ तयोक्तो मां प्रति प्रभो । दृष्टमेव तया सम्यगेकपत्न्या न संशय:
ധർമ്മവ്യാധൻ പറഞ്ഞു—ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, പ്രഭോ! ആ ഏകപത്നീവ്രതയായ പതിവ്രതസ്ത്രീ എന്റെ കാര്യത്തിൽ മുമ്പ് നിങ്ങളോടു പറഞ്ഞതെല്ലാം യഥാർത്ഥമാണ്. സംശയമില്ല—പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ അവൾ എല്ലാം ശരിയായി പ്രത്യക്ഷമായി കണ്ടതാണ്।
Verse 6
त्ववनुग्रहबुद्धया तु विप्रैतद् दर्शितं मया । वाक्यं च शृणु मे तात यत् ते वक्ष्ये हित॑ द्विज
ധർമ്മവ്യാധൻ പറഞ്ഞു—വിപ്രാ! നിങ്ങളോടുള്ള അനുഗ്രഹബുദ്ധിയാലേ ഞാൻ ഈ കാര്യങ്ങൾ നിങ്ങളുടെ മുമ്പിൽ വെച്ചത്. താതാ, എന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കുക. ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! നിങ്ങള്ക്ക് ഹിതമായതേ ഞാൻ പറയൂ।
Verse 7
त्वया विनिकृता माता पिता च द्विजसत्तम | अनिसृष्टोडसि निष्क्रान्तो गृहात् ताभ्यामनिन्दित
ധർമ്മവ്യാധൻ പറഞ്ഞു—ദ്വിജസത്തമാ! നീ നിന്റെ മാതാപിതാക്കൾക്ക് അന്യായം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. അവരുടെ അനുവാദമില്ലാതെ നീ വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു—ജന്മത്താൽ നീ അനിന്ദ്യനായിരുന്നാലും।
Verse 8
वेदोच्चारणकार्यार्थमयुक्त तत् त्वया कृतम् तव शोकेन वृद्धौ तावन्धी भूती तपस्विनौ
ധർമ്മവ്യാധൻ പറഞ്ഞു—വേദോച്ചാരണത്തിനും കർമ്മകൃത്യത്തിനുമായി എന്നാലും നീ ചെയ്തത് അയോഗ്യമാണ്. നിന്റെ ദുഃഖവും അവഗണനയും മൂലം ആ രണ്ടു വൃദ്ധ തപസ്വികൾ അന്ധരായി—അസഹായരായി മാറി।
Verse 9
द्विजश्रेष्ठ] आपने माता-पिताकी उपेक्षा की है। वेदाध्ययन करनेके लिये उन दोनोंकी आज्ञा लिये बिना ही आप घरसे निकल पड़े हैं। अनिन्द्य ब्राह्मण! यह आपके द्वारा अनुचित कार्य हुआ है। आपके शोकसे ये दोनों बूढ़े एवं तपस्वी माता-पिता अन्धे हो गये हैं ।।
വ്യാധൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! നീ മാതാപിതാക്കളെ അവഗണിച്ചു. വേദാധ്യയനത്തിനായി അവരുടെ അനുമതി വാങ്ങാതെ തന്നെ നീ വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു. കുറ്റമറ്റ ബ്രാഹ്മണാ! ഇത് നിനക്കു യോജിക്കാത്ത പ്രവൃത്തിയാണ്. നിന്റെ ദുഃഖം മൂലം ആ വൃദ്ധ തപസ്വികളായ മാതാപിതാക്കൾ അന്ധരായി. അതിനാൽ വീട്ടിലേക്കു ചെന്നു അവരെ പ്രസന്നരാക്കുക; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ നിന്റെ ധർമ്മം ക്ഷയിക്കുകയില്ല. നീ തപസ്വിയും മഹാത്മാവും സദാ ധർമ്മനിഷ്ഠനുമാണ്.
Verse 10
सर्वमेतदपार्थ ते क्षिप्रं तौ सम्प्रसादय । श्रद्दधस्व मम ब्रह्मन् नान्यथा कर्तुमहसि । गम्यतामग्य विप्रषषे श्रेयस्ते कथयाम्यहम्
വ്യാധൻ പറഞ്ഞു—മാതാപിതാക്കളെ സന്തോഷിപ്പിക്കാത്തതിനാൽ നിന്റെ ഈ എല്ലാം ഫലഹീനമായി. ഉടൻ ചെന്നു ആ രണ്ടുപേരെയും പൂർണ്ണമായി പ്രസന്നരാക്കുക. ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! എന്റെ വാക്കിൽ വിശ്വാസം വെക്കുക; ഇതിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കാൻ നിനക്കു യോജ്യമല്ല. ഹേ ബ്രഹ്മർഷേ! ഇന്നുതന്നെ വീട്ടിലേക്കു പോകുക, മാതാപിതാക്കളെ സേവിക്കുക—ഇതുതന്നെയാണ് നിന്റെ പരമമംഗലം എന്നു ഞാൻ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Verse 11
ब्राह्मण उवाच यदेतदुक्तं भवता सर्व सत्यमसंशयम् | प्रीतो5स्मि तव भद्र| ते धर्माचारगुणान्वित
ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മവും സദാചാരവും സദ്ഗുണങ്ങളും ഉള്ള വ്യാധാ! നിനക്കു മംഗളം. നീ പറഞ്ഞതെല്ലാം സംശയമില്ലാതെ സത്യമാണ്. ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രസന്നനാണ്.
Verse 12
व्याध उवाच दैवतप्रतिमो हि त्वं यस्त्वं धर्ममनुव्रत: । पुराणं शाश्ष॒तं दिव्यं दुष्प्राप्पमकृतात्मभि:
വ്യാധൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിപ്രവരാ! നീ ദേവതാസദൃശനാണ്; കാരണം നീ അനുസരിക്കുന്ന ധർമ്മം പുരാതനവും ശാശ്വതവും ദിവ്യവും ആകുന്നു; ആത്മനിയന്ത്രണമില്ലാത്തവർക്ക് അത് ദുഷ്പ്രാപ്യമാണ്.
Verse 13
मातापित्रो: सकाशं हि गत्वा त्वं द्विजसत्तम । अलन्द्रितः कुरु क्षिप्रं मातापित्रोर्हि पूजनम् । अत: परमहं धर्म नानन््यं पश्यामि कंचन
വ്യാധൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജസത്തമാ! മാതാപിതാക്കളുടെയടുത്തേക്ക് ചെന്നു അലസത ഉപേക്ഷിച്ച് ഉടൻ തന്നെ അവരുടെ പൂജയും സേവയും ചെയ്യുക. ഇതിലധികം മഹത്തായ ധർമ്മം മറ്റൊന്നും ഞാൻ കാണുന്നില്ല.
Verse 14
ब्राह्मण उवाच इहाहमागतो दिष्ट्या दिष्ट्या मे सज्भतं त्वया । ईदृशा दुर्लभा लोके नरा धर्मप्रदर्शका:
ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—നരശ്രേഷ്ഠാ! ഞാൻ ഇവിടെ വന്നത് മഹാഭാഗ്യം; സൗഭാഗ്യവശാൽ നിങ്ങളുടെ സംഗം എനിക്ക് ലഭിച്ചു. ലോകത്തിൽ നിങ്ങളെപ്പോലെ ധർമ്മമാർഗം കാണിച്ചുതരുന്നവർ ദുർലഭരാണ്.
Verse 15
एको नरसहस्रेषु धर्मविद् विद्यते न वा । प्रीतो5स्मि तव सत्येन भद्र| ते पुरुषर्षभ
ആയിരം മനുഷ്യരിൽ ധർമ്മതത്ത്വം അറിയുന്ന ഒരാളെങ്കിലും ഉണ്ടോ ഇല്ലയോ—ഇത് ഉറപ്പോടെ പറയാൻ കഴിയില്ല. പുരുഷർഷഭാ! നിനക്കു മംഗളം. ഇന്ന് നിന്റെ സത്യത്താൽ ഞാൻ നിന്നിൽ അത്യന്തം പ്രസന്നനാണ്.
Verse 16
पतमानोउद्य नरके भवतास्मि समुद्धृतः । भवितव्यमथैवं च यद् दृष्टोईसि मयानघ
അനഘാ! ഞാൻ ഇന്ന് നരകത്തിലേക്ക് വീഴുകയായിരുന്നു; നിങ്ങൾ എന്നെ ഉയർത്തി രക്ഷിച്ചു. ഇനി നിങ്ങളുടെ ദർശനം ലഭിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ, വരാനിരിക്കുന്നതെല്ലാം നിങ്ങളുടെ ഉപദേശപ്രകാരം തന്നെയാകും എന്ന് ഉറപ്പാണ്.
Verse 17
राजा ययातिर्दाहित्रै: पतितस्तारितो यथा । सद्धिः पुरुषशार्दूल तथाहं भवता द्विज:
രാജാ യയാതി സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന് പതിച്ചപ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സദ്ഗുണസമ്പന്ന ദൗഹിത്രന്മാർ (മകളുടെ പുത്രന്മാർ) അദ്ദേഹത്തെ രക്ഷിച്ച് വീണ്ടും സ്വർഗലോകത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു. പുരുഷശാർദൂലാ! അതുപോലെ ഇന്ന് നിങ്ങൾ ഈ ദ്വിജനെ നരകപതനത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു.
Verse 18
मातापितृभ्यां शुश्रूषां करिष्ये वचनात् तव । नाकृतात्मा वेदयति धर्माधर्मविनिश्चयम्
നിങ്ങളുടെ വചനപ്രകാരം ഞാൻ മാതാപിതാക്കൾക്ക് ശുശ്രൂഷ ചെയ്യും. അന്തഃകരണം ശുദ്ധിയും സംയമവും ഇല്ലാത്തവന് ധർമ്മാധർമ്മനിർണ്ണയം യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയാൻ കഴിയില്ല.
Verse 19
दुर्जेय: शाश्वतो धर्म: शूद्रयोनौ हि वर्तते । नत्वां शूद्रमहं मन््ये भवितव्यं हि कारणम्
ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—ഈ ശാശ്വതധർമ്മം ജയിക്കാനും ഗ്രഹിക്കാനും അത്യന്തം ദുഷ്കരം; എങ്കിലും ശൂദ്രയോനിയിൽ ജനിച്ചവനിലും അത് നിലകൊള്ളുന്നു. എന്നാൽ ഞാൻ നിന്നെ ശൂദ്രനെന്നു കരുതുന്നില്ല; ആ അവസ്ഥയിൽ നിന്റെ ജന്മത്തിന് പിന്നിൽ തീർച്ചയായും ഒരു ആഴമുള്ള കാരണമുണ്ടാകണം.
Verse 20
येन कर्मविशेषेण प्राप्तेयं शूद्रता त्वया । एतदिच्छामि विज्ञातुं तत््वेन हि महामते । कामया ब्रूहि मे सर्व सत्येन प्रयतात्मना
ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—മഹാമതേ! ഏത് പ്രത്യേക കർമത്തിന്റെ ഫലമായി നിനക്ക് ഈ ശൂദ്രത്വം ലഭിച്ചു? അതിന്റെ യഥാർത്ഥ തത്ത്വം ഞാൻ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സത്യത്തോടെ, സംയമിതവും ശുദ്ധവുമായ മനസ്സോടെ, സ്വമേധയാ എനിക്ക് എല്ലാം പറയുക.
Verse 21
व्याध उवाच अनतिक्रमणीया वै ब्राह्मुणा मे द्विजोत्तम | शृणु सर्वमिदं वृत्तं पूर्वदेहे ममानघ
വ്യാധൻ പറഞ്ഞു—ദ്വിജോത്തമാ! ബ്രാഹ്മണന്മാരെ ഞാൻ ഒരിക്കലും അതിക്രമിക്കരുത്. അനഘാ, കേൾക്കുക—എന്റെ മുൻദേഹത്തിലൂടെ സംഭവിച്ച വൃത്താന്തം മുഴുവനും ഞാൻ വിശദമായി പറയുന്നു.
Verse 22
अहं हि ब्राह्मण: पूर्वमासं द्विजवरात्मज: । वेदाध्यायी सुकुशलो वेदाज़्ानां च पारग:
വ്യാധൻ പറഞ്ഞു—പൂർവകാലത്ത് ഞാൻ സത്യമായും ഒരു ബ്രാഹ്മണനായിരുന്നു, ശ്രേഷ്ഠനായ ഒരു ദ്വിജന്റെ പുത്രൻ. ഞാൻ വേദാധ്യയനത്തിൽ നിരതൻ, അത്യന്തം പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ, വേദജ്ഞാനത്തിന്റെ അപ്പുറത്തേക്കു കടന്നവൻ ആയിരുന്നു.
Verse 23
मैं पूर्वजन्ममें एक श्रेष्ठ ब्राह्मणका पुत्र और वेदाध्ययनपरायण ब्राह्मण था। वेदांगोंका पारंगत विद्वान् माना जाता था। मैं विद्याध्ययनमें अत्यन्त कुशल था ।।
വ്യാധൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! എന്റെ സ്വന്തം ദോഷങ്ങളാൽ തന്നെയാണ് ഞാൻ ഈ അവസ്ഥയിൽ എത്തിയത്. ഭൃംഗു എന്ന പേരുള്ള ഒരു രാജാവ്—എന്റെ സുഹൃത്ത്—വേദപരായണനായിരുന്നു.
Verse 24
एतस्मिन्नेव काले तु मृगयां निर्गतो नृप:,ब्रह्म! इसी समय राजा अपने मन्त्रियों तथा प्रधान योद्धाओंके साथ शिकार खेलनेके लिये निकले। उन्होंने एक ऋषिके आश्रमके निकट बहुत-से हिंसक पशुओंका वध किया
അന്നേ സമയത്ത് രാജാവ് മന്ത്രിമാരെയും പ്രധാന യോദ്ധാക്കളെയും കൂട്ടി മൃഗയയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഒരു ഋഷിയുടെ ആശ്രമസമീപത്ത് അവൻ അനേകം ക്രൂരമൃഗങ്ങളെ വധിച്ചു.
Verse 25
सहितो योधमुख्यैश्न मन्सत्रिभिश्न सुसंवृत: । ततो<भ्यहन् मृगांस्तत्र सुबहूनाश्रमं प्रति
പ്രധാന യോദ്ധാക്കളോടുകൂടി, മന്ത്രിമാർ ചുറ്റിപ്പറ്റി നിന്ന രാജാവ് മൃഗയയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു. പിന്നെ ആശ്രമസമീപത്ത് അവിടെ അനേകം മൃഗങ്ങളെ അവൻ വധിച്ചു.
Verse 26
अथ क्षिप्त: शरो घोरो मयापि द्विजसत्तम । ताडितश्न॒ ऋषिस्तेन शरेणानतपर्वणा,द्विजश्रेष्ठ) तदनन्तर मैंने भी एक भयानक बाण छोड़ा। उसकी गाँठ कुछ झुकी हुई थी। उस बाणसे एक ऋषि मारे गये
അതിനുശേഷം, ഹേ ദ്വിജസത്തമാ, ഞാനും ഒരു ഭീകരമായ അമ്പ് എറിഞ്ഞു. അല്പം വളഞ്ഞ സന്ധിയുള്ള ആ അമ്പാൽ തട്ടി ഒരു ഋഷി കൊല്ലപ്പെട്ടു.
Verse 27
भूमौ निपतितो ब्रह्म॒न्नुवाच प्रतिनादयन् । नापराध्याम्यहं किंचित् केन पापमिदं कृतम्
ഹേ ബ്രഹ്മൻ! അമ്പ് തട്ടിയ ഉടൻ ആ മുനി നിലത്ത് വീണു; തന്റെ ആർത്തനാദം കൊണ്ട് വനപ്രദേശം മുഴുവൻ മുഴങ്ങവെ പറഞ്ഞു—“അയ്യോ! ഞാൻ ആരോടും അപരാധം ചെയ്തിട്ടില്ല; പിന്നെ ഈ പാപകർമ്മം ആരാണ് ചെയ്തത്?”
Verse 28
मन्वानस्तं मृगं चाहं सम्प्राप्त: सहसा प्रभो । अपश्यं तमृषिं विद्धं शरेणानतपर्वणा
പ്രഭോ! ഞാൻ അവനെ ക്രൂരമൃഗമെന്ന് കരുതി അമ്പെറിഞ്ഞു. അതിനാൽ ഞാൻ ഉടൻ അവിടേക്ക് ഓടിച്ചെന്നു; അവിടെ ചെന്നപ്പോൾ അല്പം വളഞ്ഞ സന്ധിയുള്ള അതേ അമ്പാൽ വേധിക്കപ്പെട്ട ഒരു ഋഷി നിലത്ത് കിടക്കുന്നതായി കണ്ടു.
Verse 29
अकार्यकरणाच्चापि भृशं मे व्यथितं मन: । तमुग्रतपसं विप्र॑ं निष्टनन्तं महीतले
ചെയ്യരുതാത്തത് ചെയ്തുപോയതുകൊണ്ട് എന്റെ മനസ്സ് അത്യന്തം വേദനിച്ചു. ഉഗ്രതപസ്സുള്ള ആ ബ്രാഹ്മണൻ നിലത്ത് കിടന്ന് കരഞ്ഞുകരഞ്ഞ് പുളമ്പുന്നതു ഞാൻ കണ്ടു—ഞാൻ ചെയ്ത പാപകൃത്യത്തെക്കുറിച്ച് കടുത്ത പശ്ചാത്താപം എന്നെ പിടികൂടി.
Verse 30
अजानता कृतमिदं मयेत्यहमथाब्रुवम् क्षन्तुमहसि मे सर्वमिति चोक्तो मया मुनि:,मैंने साहस करके उन मुनीश्वरसे कहा--“भगवन्! अनजानमें मेरे द्वारा यह अपराध बन गया है। अतः आप यह सब क्षमा कर दें”
അപ്പോൾ ഞാൻ ധൈര്യത്തോടെ പറഞ്ഞു—“ഇത് എന്റെ അറിവില്ലായ്മയിൽ നിന്നു സംഭവിച്ചതാണ്; ഭഗവൻ, എന്റെ ഈ എല്ലാം കുറ്റവും ക്ഷമിക്കണമേ.” ഇങ്ങനെ ഞാൻ മുനിയോട് വിനയത്തോടെ അപേക്ഷിച്ചു.
Verse 31
ततः प्रत्यब्रवीद् वाक्यमृषिर्मा क्रोधमूर्च्छित: । व्याधस्त्वं भविता क्रूर शूद्रयोनाविति द्विज
എന്റെ വാക്ക് കേട്ട് ഋഷി ക്രോധാവേശത്തിൽ പറഞ്ഞു—“ക്രൂരനേ! നീ ശൂദ്രയോനിയിൽ ജനിച്ച് വ്യാധനാകും, ഹേ ദ്വിജ!”
Verse 215
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि ब्राह्मणव्याधसंवादे पजञ्चदशाधिकद्वधिशततमो< ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വത്തിൽ, മാർക്കണ്ഡേയ-സമാസ്യാപർവ്വത്തിൽ, ബ്രാഹ്മണ-വ്യാധ സംവാദവിഷയകമായ ഇരുനൂറ്റി പതിനഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 233
संसर्गाद् धनुषि श्रेष्ठस्ततो 5हमभवं द्विज । ब्राह्मण! अपने ही दोषोंके कारण मुझे इस दुरवस्थामें आना पड़ा है। पूर्वजन्ममें जब मैं ब्राह्मण था
ഹേ ദ്വിജാ! സാന്നിധ്യത്തിന്റെ സ്വാധീനത്താൽ ഞാൻ ധനുര്വിദ്യയിൽ ശ്രേഷ്ഠനായി. ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, എന്റെ തന്നെ ദോഷങ്ങളാൽ ഞാൻ ഈ ദുരവസ്ഥയിൽ പതിച്ചു. മുൻജന്മത്തിൽ ഞാൻ ബ്രാഹ്മണനായിരുന്നപ്പോൾ ധനുര്വേദത്തിൽ പരായണനായ ഒരു രാജാവുമായി എനിക്ക് സൗഹൃദം ഉണ്ടായി; അവന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ഞാൻ ആ വിദ്യ അഭ്യസിച്ചു, വില്ലെറിയുന്ന കലയിൽ അസാധാരണ പ്രാവീണ്യം നേടി.
Frequently Asked Questions
The tension lies between coercive assertion of authority (Indra’s armed advance and vajra deployment) and the ethical restoration of order through refuge and protection (the gods seeking śaraṇa and Skanda granting abhaya after demonstrating superior force).
Power is not self-validating: legitimacy is stabilized when strength is paired with restraint and protection; the episode models how dominance can transition into security-giving governance rather than continued escalation.
No explicit phalaśruti is present in the provided verses; the chapter’s meta-function is exemplum-based—teaching through narrated precedent within Mārkaṇḍeya’s discourse rather than through a stated reward formula.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.