Shloka 21
अग्निवंशवर्णनम् (Agni-vaṃśa-varṇana) / The Genealogy and Function of Agni
योगका सम्पूर्णरूपसे अनुष्ठान यही है कि मनसहित समस्त इन्द्रियोंको काबूमें रखा जाय। यही सारी तपस्याका मूल है, और इन्द्रियोंको वशमें न रखना ही नरकका हेतु है ।। इन्द्रियाणां प्रसड्भरेन दोषमार्च्छन्त्यसंशयम् | संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धि समाप्रुयात्,इन्द्रियोंके संसर्गसे ही मनुष्य निःसंदेह दुर्गुण-दुराचार आदि दोषोंको प्राप्त होते हैं। उन्हीं इन्द्रियोंको अच्छी तरह वशमें कर लेनेपर उन्हें सर्वथा सिद्धि प्राप्त हो सकती है
yogakāḥ sampūrṇa-rūpeṇa anuṣṭhānaṃ hy etad eva yat manasā saha sarvendriyāṇi vaśe kṛtvā dhāryante | etat sarvasya tapasas mūlam, indriyāṇām asaṃyama eva narakasya hetuḥ || indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣam āpadyante ’saṃśayam | saṃniyamya tu tāny eva tataḥ siddhiṃ samāpnuyāt ||
വേട്ടക്കാരൻ പറഞ്ഞു—യോഗത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ അനുഷ്ഠാനം എന്നത് മനസ്സോടുകൂടി എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും നിയന്ത്രണത്തിൽ വെക്കുന്നതാണ്. ഇതാണ് സമസ്ത തപസ്സിന്റെ മൂലം; ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാതിരിക്കുക തന്നെയാണ് നരകഹേതു. കാരണം ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളുമായി ചേർന്നാൽ മനുഷ്യൻ സംശയമില്ലാതെ ദോഷങ്ങളിലും ദുഷ്ചര്യയിലും പതിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതേ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ദൃഢമായി സംയമിപ്പിച്ചാൽ സിദ്ധി പ്രാപിക്കാം.
व्याध उवाच
Educational Q&A
That the essence of yoga and austerity is mastery over the mind and senses; attachment to sense-objects produces moral faults, while restraint leads to spiritual accomplishment (siddhi).
In the Vyādha episode of the Vana Parva, the hunter instructs his interlocutor in dharma, emphasizing inner discipline—especially control of the senses—as the foundation of righteous and liberating conduct.