Shloka 18
अग्निवंशवर्णनम् (Agni-vaṃśa-varṇana) / The Genealogy and Function of Agni
तपोमूलमिदं सर्व यन्मां विप्रानुपृच्छसि । इन्द्रियाण्येव संयम्य तपो भवति नान्यथा,विप्रवर! आप मुझसे जो कुछ पूछते हैं, उसके उत्तरमें मैं यह बता रहा हूँ कि इस सबका मूल तप है। इन्द्रियोंका संयम करनेसे ही वह तपस्या सम्पन्न होती है, और किसी प्रकारसे नहीं
tapomūlam idaṃ sarvaṃ yan māṃ viprānupṛcchasi | indriyāṇy eva saṃyamya tapo bhavati nānyathā, vipravara |
വേട്ടക്കാരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠാ! നിങ്ങൾ എന്നോടു ചോദിക്കുന്നതിന്റെ മുഴുവൻ അടിസ്ഥാനം തപസ്സാണ്. ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ സംയമിപ്പിച്ചാലേ തപസ്സ് സിദ്ധിക്കൂ; മറ്റെങ്ങനെയും അല്ല.
व्याध उवाच
Educational Q&A
All higher practice and ethical-spiritual attainment rests on tapas, and tapas is fulfilled specifically through indriya-saṃyama—restraint of the senses. Without self-control, austerity is only a name, not a realized discipline.
In the Vana Parva’s dialogue setting, the hunter (vyādha) responds to a brahmin’s inquiry on dharma by emphasizing that the root of what the brahmin seeks is austerity grounded in sense-restraint, offering practical ethical instruction rather than mere ritual theory.