Shloka 62
Dharma-vyādha’s Analysis of Moral Decline and the Mahābhūta–Guṇa Schema (धर्मव्याधोपदेशः)
अतः राजेन्द्र! तुम भी इन ब्राह्मणोंका विधिपूर्वक पूजन करो। जो रास्ता चलनेसे थककर दुबला हो गया है, जिसका शरीर धूलसे भरा है और जो अन्नदाताका पता पूछता हुआ भोजनकी आशासे घरपर आ जाता है, उसका तुम यत्नपूर्वक सत्कार करो; क्योंकि वह अतिथि है, इसलिये ब्राह्मण ही है। अर्थात् ब्राह्मणके ही तुल्य है ।। त॑ यान्तमनुगच्छन्ति देवा: सर्वे सवासवा: । तस्मिन् सम्पूजिते प्रीता निराशा यान्त्यपूजिते,ऐसा अतिथि जब किसीके घरपर जाता है तब उसके पीछे इन्द्रादि सम्पूर्ण देवता भी वहाँतक जाते हैं। यदि वहाँ उस अतिथिका आदर होता है तो वे देवता भी प्रसन्न होते हैं और यदि आदर नहीं होता, तो वे देवगण भी निराश लौट जाते हैं
ataḥ rājendra! tvam api ime brāhmaṇān vidhivat pūjaya. yaḥ pathi calanena śrāntaḥ kṛśo bhavati, yasya gātraṃ dhūlidhūsaritaṃ, yaś ca annadātāraṃ pṛcchan bhojanāśayā gṛham āgacchati, taṃ tvam yatnena satkuru; sa hy atithiḥ, tasmād brāhmaṇa eva—brāhmaṇatulyaḥ. taṃ yāntam anugacchanti devāḥ sarve savāsavāḥ; tasmin sampūjite prītā nirāśā yānty apūjite.
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അതുകൊണ്ട്, രാജേന്ദ്രാ, നീയും ഈ ബ്രാഹ്മണരെ യഥാവിധി പൂജിക്കണം. യാത്രകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ച് കൃശനായവൻ, ശരീരം മുഴുവൻ പൊടിയാൽ മൂടപ്പെട്ടവൻ, അന്നദാതാവിനെ അന്വേഷിച്ച് ഭക്ഷണപ്രതീക്ഷയോടെ വീട്ടിലെത്തുന്നുവെങ്കിൽ—അവനെ ശ്രദ്ധയോടെ സത്കരിക്കണം; കാരണം അവൻ അതിഥി, ബ്രാഹ്മണതുല്യൻ തന്നേ. അത്തരം അതിഥി പോകുമ്പോൾ ഇന്ദ്രനോടുകൂടി എല്ലാ ദേവന്മാരും അവനെ അനുഗമിക്കുന്നു. ആ വീട്ടിൽ അതിഥിയെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചാൽ ദേവന്മാർ പ്രസന്നരാകും; ആദരിക്കാതിരുന്നാൽ അവർ നിരാശരായി മടങ്ങിപ്പോകും.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse teaches atithi-dharma: a weary traveler seeking food must be honored with careful hospitality. Such a guest is treated as Brahmin-like, and honoring him pleases the gods; neglecting him brings divine displeasure.
Vaiśampāyana instructs a king (addressed as rājendra) to perform proper worship and hospitality toward Brahmins and especially toward an arriving guest. He underscores the point by stating that Indra and the gods accompany the guest and respond according to how the host receives him.