Shloka 8
Dharma-vyādha on the Subtlety of Dharma, Karma, and the Continuity of the Jīva (Āraṇyaka-parva 200)
सोअस्माभि: पृष्टो भवानिममिन्द्रद्मम्नं राजान-मभिजानातीति स॒ एवं मुहूर्त ध्यात्वाब्रवीन्ना-भिजानाम्यहमिद्रद्युम्नं राजानमिति । ततः सोअस्माभि: पृष्ट: कश्नचिद् भवतोडन्यश्विरजाततरो<स्तीति । स नो<ब्रवीदस्ति खल्वस्मिन्नेव सरस्यकूपारो नाम कच्छप: प्रतिवसति । स मत्तश्निरजाततर: । स यदि कथंचिदभिजानीयादिमं राजानं तमकूपारं पृच्छध्वमिति,“हमलोगोंने उस बकसे पूछा--'क्या आप-राजा इन्द्रद्युम्नको जानते हैं?” उसने दो घड़ीतक सोचकर उत्तर दिया--'मैं राजा इन्द्रद्यम्नको नहीं जानता हूँ।” तब हमलोगोंने उनसे पूछा--“क्या दूसरा कोई प्राणी ऐसा है? जिसका जन्म आपसे भी पहले हुआ हो?” उसने हमसे कहा--'है; इसी सरोवरमें अकूपार नामक एक कछुआ रहता है। वह मुझसे भी पहले उत्पन्न हुआ है। आपलोग उस अकूपारसे ही पूछिये। सम्भव है, वह इन राजर्षिको किसी तरह जानता हो”
so 'smābhiḥ pṛṣṭo bhavān imam indradyumnam rājānam abhijānātīti sa evaṁ muhūrtaṁ dhyātvābravīn nābhijānāmy aham indradyumnaṁ rājānam iti | tataḥ so 'smābhiḥ pṛṣṭaḥ kaścid bhavato 'nyaś cirajātataro 'stīti | sa no 'bravīd asti khalv asminn eva sarasi akūpāro nāma kacchapaḥ prativasati | sa mattaś cirajātataraḥ | sa yadi kathaṁcid abhijānīyād imaṁ rājānaṁ tam akūpāraṁ pṛcchadhvam iti |
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഞങ്ങൾ ആ കൊക്കിനോട് “ഈ രാജാവായ ഇന്ദ്രദ്യുമ്നനെ നിങ്ങൾ അറിയുമോ?” എന്നു ചോദിച്ചു. അവൻ കുറച്ചു നേരം ആലോചിച്ച്, “ഞാൻ ഇന്ദ്രദ്യുമ്ന രാജാവിനെ അറിയുന്നില്ല” എന്നു പറഞ്ഞു. പിന്നെ ഞങ്ങൾ വീണ്ടും ചോദിച്ചു, “നിങ്ങളേക്കാൾ മുമ്പേ ജനിച്ച മറ്റാരെങ്കിലും ഉണ്ടോ?” അവൻ പറഞ്ഞു— “ഉണ്ട്; ഇതേ തടാകത്തിൽ അകൂപാരൻ എന്നൊരു ആമ വസിക്കുന്നു. അവൻ എന്നേക്കാൾ പഴയവൻ. ഈ രാജാവിനെ ഏതെങ്കിലും വിധത്തിൽ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുമെങ്കിൽ, ആ അകൂപാരനോടു ചോദിക്കൂ.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even renowned kings can fade from living memory; the passage highlights the fragility of fame and the need for humble inquiry into truth across generations.
The speakers ask a being whether he recognizes King Indradyumna. He does not, and directs them to an even older resident of the same lake—a tortoise named Akūpāra—who might remember the king.