Shloka 3
Dharma-vyādha on the Subtlety of Dharma, Karma, and the Continuity of the Jīva (Āraṇyaka-parva 200)
तमहमन्रुवं॑ कार्यचेष्टाकुलत्वान्न वयं वासायनिका ग्रामैकरात्रवासिनो न प्रत्यभिजानीमो<-प्यात्मनो<र्थानामनुष्ठानं न शरीरोपतापेनात्मन: समारभामो3र्थानामनुष्ठानम्,“मैंने उनसे कहा--“हमलोग तीर्थयात्रा आदि भिन्न-भिन्न पुण्य कार्योकी चेष्टाओंमें व्यग्र रहते हैं, अतः किसी एक स्थानपर सदा नहीं रहते। एक गाँवमें केवल एक रात निवास करते हैं। अपने कार्योंका अनुष्ठान भी हमें भूल जाता है। व्रत-उपवास आदिमें लगे रहनेसे अपने शरीरको सदा कष्ट पहुँचानेके कारण आवश्यक कार्योंका आरम्भ भी हमसे नहीं हो पाता है, ऐसी दशामें हम आपको कैसे जान सकते हैं?”
tam aham anruvaṁ kāryaceṣṭākulatvān na vayaṁ vāsāyanikā grāmaikarātravāsino na pratyabhijānīmo ’py ātmano ’rthānām anuṣṭhānaṁ na śarīropatāpenātmanaḥ samārabhāmo ’rthānām anuṣṭhānam
അപ്പോൾ ഞാൻ അവനോട് പറഞ്ഞു— ‘ഞങ്ങൾ തീർത്ഥയാത്ര മുതലായ പല പുണ്യകർമ്മങ്ങളുടെ തിരക്കിൽ എപ്പോഴും മുഴുകിയിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഒരിടത്ത് സ്ഥിരമായി താമസിക്കുന്നില്ല. ഗ്രാമം ഗ്രാമമായി ഒരു രാത്രിമാത്രം വസിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നിരന്തര സഞ്ചാരത്തിൽ നമ്മുടെ തന്നെ ധർമ്മാനുഷ്ഠാനവും പലപ്പോഴും ശ്രദ്ധയിൽ നിന്ന് വഴുതിപ്പോകുന്നു; വ്രതം, ഉപവാസം, തപസ്സ് എന്നിവകൊണ്ട് ശരീരത്തെ നിരന്തരം ക്ലേശിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ ആവശ്യമായ കാര്യങ്ങൾ തുടങ്ങാനും പലവട്ടം കഴിയാറില്ല. ഇത്തരത്തിൽ ഞങ്ങൾ നിങ്ങളെ എങ്ങനെ തിരിച്ചറിയും?’
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a tension within dharma: intense religious activity (pilgrimage, vows, fasting) can overwhelm one’s capacity to remember and properly execute necessary obligations. Ethical life requires not only zeal for merit but also steadiness, bodily sustainability, and mindful performance of one’s duties.
Vaiśaṃpāyana narrates a reply given to an unnamed person: the speakers explain that they are constantly traveling and staying only one night per village, and that their austerities and continual movement make it difficult to recognize people and even to carry out their own required tasks.