Adhyaya 195
धौन्धुमारोपाख्यानम् (Dhaundhumāra-Upākhyāna: The Slaying of Dhundhu and the Epithet ‘Dhundhumāra’)
Upa-parva: Dhaundhumāra-Upākhyāna (Legend of Dhundhu and Kuvalāśva Dhundhumāra)
Mārkaṇḍeya narrates how Dhundhu, son of Madhu and Kaiṭabha, performs severe tapas and receives from Brahmā a boon of invulnerability against specified classes (devas, dānavas, yakṣas, serpents, gandharvas, rākṣasas). Empowered, Dhundhu harasses devas and even assaults Viṣṇu, then relocates to the sandy ocean region (Ujjānaka) near Uttanka’s āśrama, lying concealed beneath sand and exhaling destructive fire. At Uttanka’s direction and for public welfare, King Kuvalāśva advances with his 21,000 sons; Viṣṇu enters/empowers the king, and omens acclaim the coming protector. The king and sons excavate the sandy ocean for seven days, exposing the sleeping asura; the sons attack with multiple weapons, but Dhundhu rises, consumes their armaments, and incinerates them with mouth-born fire, likened to Kapila’s burning of Sagara’s sons. Kuvalāśva counters by releasing abundant water (yogic control) to absorb and pacify the fire, then employs the Brahmāstra to burn Dhundhu, earning the epithet Dhundhumāra. The devas and ṛṣis offer boons; the king requests gifts for brāhmaṇas, invincibility against enemies, friendship with Viṣṇu, non-violence toward beings, steady devotion to dharma, and imperishable residence in heaven. The narrative closes with genealogy notes and a phalaśruti: hearing this Viṣṇu-centered sacred account yields wellbeing, progeny, longevity, and freedom from disease.
Chapter Arc: वैशम्पायन कहते हैं—पाण्डव पुनः महर्षि मार्कण्डेय के पास आते हैं और निवेदन करते हैं कि अब वे ‘राजन्य-धर्म’ और क्षत्रिय राजाओं के महाभाग्य का आख्यान सुनना चाहते हैं। → मार्कण्डेय राजधर्म की महिमा का सूत्र उठाते हैं और नारद के उपदेश-प्रसंग की ओर ले जाते हैं—जहाँ कठोर और कोमल, साधु और असाधु के साथ व्यवहार की नीति को कसौटी पर रखा जाता है। श्रोताओं के मन में प्रश्न उठता है: क्या दुष्टता का उत्तर दुष्टता से देना ही उचित है, या धर्म की विजय किसी अन्य मार्ग से होती है? → नीति-वाक्य अपने तीखे रूप में प्रकट होते हैं—‘क्रूर के प्रति क्रूर, मृदु के प्रति मृदु’ जैसी व्यवहार-नीति के साथ-साथ उससे भी ऊँचा विधान: दान से कदर्य को, सत्य से असत्यवादी को, क्षमा से क्रूरकर्मा को और साधुता से असाधु को जीतो। यही क्षत्रिय-तेज का परिष्कृत शिखर बनता है। → नारद इस नीति को ‘निदर्शन’ कहकर शिबि/शिबिकी के महत्त्व की ओर संकेत करते हैं; कौरव्य (श्रोता) शिबि की प्रशंसा-परिक्रमा करता है। मार्कण्डेय के मुख से यह स्थापित होता है कि राजाओं का महाभाग्य केवल शौर्य नहीं, बल्कि धर्मयुक्त नीति और उदारता है।
Shlokas
Verse 1
हि ० आय न () अआटआ अपसा चतुन॑वर्त्याधेकशततमो< ध्याय: क्षत्रिय राजाओंका महत्त्व--सुहोत्र और शिबिकी प्रशंसा वैशम्पायन उवाच ततः पाण्डवा: पुनर्मार्कण्डेयमूचु:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ പാണ്ഡവർ വീണ്ടും മാർകണ്ഡേയ മഹർഷിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു. ഹേ ജനമേജയ! അതിനുശേഷം പാണ്ഡവർ വീണ്ടും ആ മഹർഷി മാർകണ്ഡേയനോടു ചോദ്യം ഉന്നയിച്ചു.
Verse 2
कथितं ब्राह्मणमहाभाग्यं राजन्यमहाभाग्यमिदानीं शुश्रूषामह इति तानुवाच मार्कण्डेयो महर्षि: श्रूयता-मिति इदानीं राजन्यानां महाभाग्यमिति | कुरूणामन्य- तमः सुहोत्रो नाम राजा महर्षीनभिगम्य निवृत्य रथस्थमेव राजानमौशीनरं शिबिं ददर्शाभिमुखं तौ समेत्य परस्परेण यथावय: पूजां प्रयुज्य गुणसाम्येन परस्परेण तुल्यात्मानौ विदित्वान्योन्यस्थ पन्थानं न ददतुस्तत्र नारद: प्रादुरासीत् किमिदं भवन्न्तौ परस्परस्य पन्थानमावृत्य तिष्तत इति
മഹർഷി മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—“ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കുക. ഇനി ഞാൻ ക്ഷത്രിയരുടെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു. കുരുവംശത്തിൽ സുഹോത്രൻ എന്നൊരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു. ഒരിക്കൽ മഹർഷിമാരെ സന്ദർശിച്ച് പൂജിച്ചു മടങ്ങുമ്പോൾ, നേരെ മുന്നിൽ രഥത്തിൽ ഇരുന്നിരുന്ന ഔശീനരനായ ശിബി രാജാവിനെ കണ്ടു. അടുത്തെത്തിയപ്പോൾ ഇരുവരും പ്രായവും പദവിയും അനുസരിച്ച് പരസ്പരം ആദരിച്ചു; എന്നാൽ ഗുണത്തിൽ തങ്ങളെ സമമെന്നു കരുതി ആരും വഴിവിട്ടില്ല. അപ്പോൾ ദേവർഷി നാരദൻ പ്രത്യക്ഷനായി—‘ഇതെന്ത്? നിങ്ങൾ ഇരുവരും പരസ്പരത്തിന്റെ വഴി തടഞ്ഞു നിൽക്കുന്നതെന്തുകൊണ്ട്?’ എന്നു ചോദിച്ചു.”
Verse 3
कि ॥॥ ४! | >> 3; (/ / जे | 2 ५ धन्य चि दि >> न्न्न्ा ८ न््ल्व्म ॥/ तावूचतुर्नारर्दं नैतद् भगवन् पूर्वकर्मकर्त्रादिभि-रविशिष्टस्थ पन्था उपदिश्यते समर्थाय वा आवां च सख्यं परस्परेणोपगतौ तच्चावधानतो< त्युत्कृष्टमधरो-त्तरं परिभ्रष्टं नारदस्त्वेवमुक्त: श्लोकत्रयमपठत्--- ।।
അപ്പോൾ ഇരുവരും നാരദനോടു പറഞ്ഞു—“ഭഗവൻ! കാര്യം അങ്ങനെ അല്ല. പുരാതന ധർമ്മനിർണ്ണയകർ ഉപദേശിച്ചതിങ്ങനെയാണ്—ആരാണോ ശ്രേഷ്ഠൻ അല്ലെങ്കിൽ കൂടുതൽ സമർത്ഥൻ, അവനു വഴിവിടണം. എന്നാൽ ഞങ്ങൾ പരസ്പരം സൗഹൃദത്തോടെ കൂടിച്ചേർന്നവരാണ്; ആലോചിച്ചാലും ഞങ്ങളിൽ ആരാണ് ശ്രേഷ്ഠൻ, ആരാണ് കനിഷ്ഠൻ എന്നു നിശ്ചയിക്കാനാവുന്നില്ല.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ നാരദൻ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ പാരായണം ചെയ്തു.
Verse 4
क्रूर: कौरव्य मृदवे मृदुः क्रूरे च कौरव । साधुश्नासाधवे साधु: साधवे नाप्लुयात् कथम्
ഹേ കൗരവ! ക്രൂരനോടു ക്രൂരനാകുക, മൃദുവിനോടു മൃദുവാകുക. സജ്ജനൻ ദുഷ്ടനോടും സജ്ജനത തന്നെ പാലിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ഇരിക്കെ സജ്ജനനോടു സജ്ജനത കാണിക്കാതിരിക്കുക എങ്ങനെ?
Verse 5
“उनका सारांश इस प्रकार है--कौरव! अपने साथ कोमलताका बर्ताव करनेवालेके लिये क्रूर मनुष्य भी कोमल बन जाता है। क्रूरतापूर्ण बर्ताव तो वह क्रूर मनुष्योंके प्रति ही करता है, परंतु साधु पुरुष दुष्टोंके प्रति भी साधुताका ही बर्ताव करता है। फिर वह साधु पुरुषोंके साथ साधुताका बर्ताव कैसे नहीं अपनायेगा? ।।
ഉപകാരത്തിന് പ്രത്യുപകാരം ശതഗുണമായി ചെയ്യണം; പ്രതിദാനഭാവം ദേവന്മാർക്കേ ഉള്ളതെന്നൊരു നിശ്ചിത നിയമമില്ല. ഹേ രാജാവേ! ഉശീനരപുത്രനായ ശിബി സജ്ജനശീലനും സദ്ഗുണസമ്പന്നനും ആകുന്നു; അവന്റെ സ്വഭാവം നിനക്കാളും ഉദാത്തമാണ്. ക്രൂരനും മൃദുവായ പെരുമാറ്റം കണ്ടാൽ മൃദുവാകുന്നു; ക്രൂരത അവൻ പ്രധാനമായും ക്രൂരരോടാണ് കാണിക്കുന്നത്. എന്നാൽ സജ്ജനൻ ദുഷ്ടരോടും സജ്ജനത വിട്ടുകളയുന്നില്ല—അങ്ങനെ ഇരിക്കെ സജ്ജനരോടു സജ്ജനത എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കും?
Verse 6
जयेत् कदर्य दानेन सत्येनानृतवादिनम् | क्षमया क्रूरकर्माण- मसाधुं साधुना जयेत्
കഞ്ഞനെ ദാനത്താൽ വശപ്പെടുത്തുക; അസത്യവാദിയെ സത്യവചനത്താൽ ജയിക്കുക. ക്രൂരനെ ക്ഷമയാൽ അതിജീവിക്കുക; ദുഷ്ടനെ സജ്ജനാചാരത്താൽ നിയന്ത്രിക്കുക.
Verse 7
तदुभावेव भवन्तावुदारी व इदानीं भवद्धयामन्य-तम: सो$5पसर्पतु एतद् वै निदर्शनमित्युक्त्वा तूष्णीं नारदो बभूव । एतच्छुत्वा तु कौरव्य: शिबिं प्रदक्षिणं कृत्वा पन्थानं दत्त्वा बहुकर्मभि: प्रशस्य प्रययौ
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“നിങ്ങൾ ഇരുവരും തന്നെ ഉദാരന്മാരാണ്; അതിനാൽ ഇപ്പോൾ നിങ്ങളിൽ കൂടുതൽ ഉദാരനായവൻ വഴിമാറി മാറിനിൽക്കട്ടെ—ഇതാണ് ഉദാരതയുടെ മാതൃക.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് നാരദൻ മൗനമായി. ഇത് കേട്ട കുരുവംശീയനായ രാജാവ് സുഹോത്രൻ ശിബിയെ വലതുവശത്ത് വെച്ച് ആദരപ്രദക്ഷിണാഭാവത്തോടെ സത്കരിച്ചു, വഴിയൊഴിഞ്ഞു നൽകി, അവന്റെ അനവധി സത്കർമങ്ങളെ പ്രശംസിച്ചുകൊണ്ട് തന്റെ തലസ്ഥാനത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 8
तदेतद् राज्ञों महाभाग्यमप्युक्तवान् नारद:,“इस प्रकार साक्षात् नारदजीने राजा शिबिकी महत्ताका अपने मुखसे वर्णन किया”
ഇങ്ങനെ നാരദൻ സ്വയം തന്റെ വായാൽ രാജാവ് ശിബിയുടെ മഹത്വവും അവന്റെ ആചരണത്തിലെ ധർമ്മമയമായ മഹിമയും വിവരിച്ചു.
Verse 194
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि शिबिचरिते चतुर्नवत्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വത്തിൽ മാർകണ്ഡേയസമാസ്യാപർവ്വത്തിലെ ശിബിചരിതം സംബന്ധിച്ച നൂറ്റിത്തൊണ്ണൂറ്റിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
How a king may deploy extraordinary force against a systemic threat while remaining oriented to lokahita; the narrative constrains legitimacy through counsel (Uttanka), defensive necessity, and a final, targeted resolution rather than indiscriminate harm.
Power derived from tapas or weapons is ethically incomplete without restraint and welfare-orientation; true kingship is measured by protection of the many, disciplined response to danger, and continued commitment to generosity and non-hostility toward beings.
Yes. The closing verses present the account as a meritorious Viṣṇu-centered narration; hearing it is said to support dharmic disposition, progeny, longevity, steadiness, and reduced fear of illness.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.