Adhyaya 193
Kuvalāśva’s Lineage and Uttaṅka’s Petition concerning Dhundhu (धुन्धु-प्रसङ्गः)
Upa-parva: Dhundhumāra-ākhyāna (Genealogy and the slaying of Dhundhu)
Mārkaṇḍeya recounts an Ikṣvāku genealogy: from Śaśāda to Kakutstha, Pṛthu, Viṣvagaśva, Ārdr(a), Yuvanāśva, Śrāvasta (founder of Śrāvastī), Bṛhadaśva, and finally Kuvalāśva, noted as surpassing his father in qualities and receiving consecration before Bṛhadaśva departs for austerities. The brahmin Uttaṅka learns of Bṛhadaśva’s forestward movement and intervenes, arguing that the highest dharma for a king is the safeguarding of subjects; the forest does not display this dharma as governance does. Uttaṅka describes a sandy ‘sea’ called Ujjānaka near his āśrama, where the subterranean asura Dhundhu—son of Madhu and Kaiṭabha—lies in severe austerity aimed at cosmic disruption. Dhundhu has obtained a boon of invulnerability against many classes of beings, and his annual exhalation generates immense dust, obscures the sun-path, and triggers week-long tremors and fiery, smoky turbulence. Uttaṅka requests Kuvalāśva to neutralize Dhundhu for the welfare of worlds, asserting the king’s adequacy for the task and noting a prior assurance that Viṣṇu’s tejas will empower the slayer. The chapter closes by stressing the extraordinary potency of Dhundhu, implying that only exceptional royal energy can accomplish the deed.
Chapter Arc: Markandeya, addressing the Kurus, invites the king to hear a wondrous account of Brahmanas—an episode where a ruler’s pride and a sage’s terrible vow collide in the deep forest. → In Ayodhya, the Ikshvaku king Parikshit rides out on the hunt and strays into a beautiful but ominous woodland. His retinue arrives; the forest seems inviting, yet the air thickens with unseen austerity. The narrative turns toward Mandraka’s royal house and the impending marriage of his daughter, while the shadow of the Brahmana Vamadeva’s power and the strange figures of Shala and Dala gather like storm-clouds around the king’s fate. → Vamadeva reveals the dread nature of a Brahmana’s vow: by his austerity he has unleashed fearsome, iron-hard, terrifying beings (yatudhanas/ghastly forces) to seize and bind the king. Parikshit, caught and unable to even release an arrow, confesses he cannot destroy what the sage has set in motion and begs that Vamadeva live long—acknowledging Brahmanical might over royal force. → The princess of Mandraka intervenes with a boon-request: let her intended husband be freed from sin and peril, and let auspiciousness protect him with sons and kin. The sage assents; Parikshit is released and restored, and in gratitude the king gives the princess (Vamya) in marriage with reverence—thus sealing reconciliation between kshatra power and brahmana tapas.
Shlokas
Verse 1
अपर अप हूँ... आपके आप: द्विनवर्त्याधेकशततमो< ध्याय: इक्ष्वाकुवंशी परीक्षित्का मण्ड्रकराजकी कन्यासे विवाह
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം പാണ്ഡുനന്ദനൻ യുധിഷ്ഠിരൻ മുനിവരൻ മാർക്കണ്ഡേയനോടു പറഞ്ഞു—“ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! നിങ്ങൾ വീണ്ടും പ്രസംഗിക്കുവാൻ യോഗ്യൻ; ബ്രാഹ്മണരുടെ മഹാഭാഗ്യവും മഹിമയും വീണ്ടും വർണ്ണിക്കണം.”
Verse 2
अथाचष्ट मार्कण्डेयो< पूर्वमिदं श्रूयतां ब्राह्मणानां चरितम्,तब मार्कण्डेयजीने कहा--'राजन्! ब्राह्मणोंक इस अद्भुत चरित्रका श्रवण करो
അപ്പോൾ മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! ആദ്യം ബ്രാഹ്മണരുടെ ഈ അത്ഭുതചരിതം ശ്രവിക്ക.”
Verse 3
“अयोध्यायामिक्ष्वाकुकुलोद्वह: पार्थिव: परिक्षिन्नाम मृगयामगमत्,'अयोध्यापुरीमें इक्ष्वाकुकुलके धुरंधर वीर राजा परीक्षित् रहते थे। वे एक दिन शिकार खेलनेके लिये गये
അയോധ്യയിൽ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠധാരകനായ പരിക്ഷിത് എന്ന രാജാവ് ഉണ്ടായിരുന്നു. ഒരു ദിവസം അദ്ദേഹം മൃഗയയ്ക്ക് (വേട്ടയ്ക്ക്) പുറപ്പെട്ടു.
Verse 4
तमेकाश्वेन मृगमनुसरन्तं मृगो दूरमपाहरत्,उन्होंने एकमात्र अश्वकी सहायतासे एक हिंसक पशुका पीछा किया। वह पशु उन्हें बहुत दूर हटा ले गया
ഒരു കുതിരയുടെ മാത്രം സഹായത്തോടെ അദ്ദേഹം ആ മൃഗത്തെ പിന്തുടർന്നു; എന്നാൽ ആ മൃഗം അദ്ദേഹത്തെ വളരെ ദൂരത്തേക്ക് വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി.
Verse 5
अध्वनि जातश्रम: क्षुत्तृष्णाभिभूतश्वैकस्मिन् देशे नीलं गहनं वनखण्डमपश्यत् ।।
യാത്രാമാർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ചു; വിശപ്പും ദാഹവും കൊണ്ട് പീഡിതനായി. അപ്പോൾ ഒരു സ്ഥലത്ത് നീലനിറം തോന്നുന്ന, അത്യന്തം ഘനമായ ഒരു വനഖണ്ഡം അദ്ദേഹം കണ്ടു.॥5॥
Verse 6
तच्च विवेश ततस्तस्य वनखण्डस्य मध्येडतीव रमणीयं सरो दृष्टवा साश्व एव व्यगाहत
അതിനുശേഷം രാജാവ് ആ വനഖണ്ഡത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അതിന്റെ നടുവിൽ അത്യന്തം മനോഹരമായ ഒരു തടാകം കണ്ടു; അത് കണ്ടയുടൻ രാജാവ് കുതിരയോടുകൂടി നേരെ വെള്ളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി.
Verse 7
अथाश्वस्त: स बिसमृणालमश्चायाग्रतो निक्षिप्य पुष्करिणीतीरे संविवेश | ततः शयानो मधुरं गीतमशूणोत्
വെള്ളം കുടിച്ച് അല്പം ആശ്വസ്തനായ ശേഷം, കുതിരയുടെ മുന്നിൽ കുറെ താമരനാളുകൾ ഇട്ടു, താൻ ആ പുഷ്കരിണിയുടെ തീരത്ത് കിടന്നു. കിടന്നിരിക്കെ എവിടെയോ നിന്ന് മധുരമായ ഗാനധ്വനി കേട്ടു.
Verse 8
स श्र॒ुत्वाचिन्तयन्नेह मनुष्यगतिं पश्यामि कस्य खल्वयं गीतशब्द इति,“उसे सुनकर राजा सोचने लगे कि “यहाँ मनुष्योंकी गति तो नहीं दिखायी देती। फिर यह किसके गीतका शब्द सुनायी देता है”
അത് കേട്ട് രാജാവ് ചിന്തിച്ചു—“ഇവിടെ മനുഷ്യരുടെ സഞ്ചാരം ഒന്നും കാണുന്നില്ല; പിന്നെ ഈ ഗാനശബ്ദം ആരുടേതാണ്?”
Verse 9
अथापश्यत् कनन््यां परमरूपदर्शनीयां पुष्पाण्यवचिन्वन्तीं गायन्तीं च । अथ सा राज्ञ: समीपे पर्यक्रामत्
അപ്പോഴേക്കും രാജാവ് ഒരു കന്യയെ കണ്ടു—അത്യന്തം മനോഹരരൂപം കൊണ്ടു ദർശനീയയായവളെ. അവൾ വനപുഷ്പങ്ങൾ പറിച്ചുകൊണ്ട് പാടിക്കൊണ്ടിരുന്നു; മന്ദഗതിയിൽ സഞ്ചരിച്ച് രാജാവിന്റെ സമീപത്തേക്ക് എത്തി.
Verse 10
तामब्रवीद् राजा कस्यासि भद्रे का वा त्वमिति । सा प्रत्युवाच कन्याउस्मीति तां राजोवाचार्थी त्वयाहमिति
അപ്പോൾ രാജാവ് അവളോടു ചോദിച്ചു—“ഭദ്രേ, നീ ആരാണ്? ആരുടെ മകളാണ്?” അവൾ മറുപടി പറഞ്ഞു—“ഞാൻ കന്യയാണ്; ഇനിയും എന്റെ വിവാഹം നടന്നിട്ടില്ല.” അപ്പോൾ രാജാവ് പറഞ്ഞു—“ഭദ്രേ, നിന്നെ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നിന്നെ ഭാര്യയായി നേടുവാൻ ഞാൻ ഇച്ഛിക്കുന്നു.”
Verse 11
अथोवाच कन्या समयेनाहं शक्या त्वया लब्धुं नान्यथेति राजा तां समयमपृच्छत् । कन्योवाच नोदकं मे दर्शयितव्यमिति
അപ്പോൾ കന്യ പറഞ്ഞു— “ഒരു നിബന്ധനയോടെ മാത്രമേ നീ എന്നെ നേടുകയുള്ളൂ; അല്ലെങ്കിൽ ഇല്ല.” രാജാവ് ആ നിബന്ധന എന്തെന്ന് ചോദിച്ചു. കന്യ പറഞ്ഞു— “എനിക്ക് ഒരിക്കലും ജലം കാണിക്കരുത്.”
Verse 12
स राजा तां बाढमित्युक्त्वा तामुपयेमे कृतोद्धाहश्न राजा परीक्षित् क्रीडमानो मुदा परमया युक्तस्तूष्णीं सड़म्य तया सहास्ते
രാജാവ് “അതെ” എന്നു പറഞ്ഞ് ഗന്ധർവവിധിയിൽ അവളെ വിവാഹം ചെയ്തു. വിവാഹകർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയായ ശേഷം രാജാവ് പരീക്ഷിത് പരമാനന്ദത്തോടെ അവളോടൊപ്പം ക്രീഡാ-വിഹാരങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടു; ഏകാന്തത്തിൽ അവളോടൊപ്പം മൗനമായി ഇരുന്നു.
Verse 13
ततस्तत्रैवासीने राजनि सेनान्वगच्छत्,“राजा अभी वहीं बैठे थे, इतनेहीमें उनकी सेना आ पहुँची
പിന്നീട് രാജാവ് അവിടെയേ ഇരിക്കുമ്പോഴേക്കും അവന്റെ സൈന്യം എത്തിച്ചേർന്നു.
Verse 14
सा सेनोपविष्टं राजानं परिवार्यातिष्ठत् । पर्याश्वस्तश्न॒ राजा तयैव सह शिबिकया प्रायादव-घोटितया स स्वं नगरमनुप्राप्पय रहसि तया सहास्ते
സൈന്യം ഇരുന്നിരുന്ന രാജാവിനെ ചുറ്റിനിന്ന് കാവൽവലയമായി നിലകൊണ്ടു. വിശ്രമിച്ച് മനസ്സുറപ്പിച്ച ശേഷം രാജാവ് അതേ സ്ത്രീയോടൊപ്പം ശുചിയായി സജ്ജീകരിച്ച ശിബികയിൽ പുറപ്പെട്ടു സ്വന്തം നഗരത്തിലെത്തി; അവിടെ എത്തിയ ശേഷം അവളോടൊപ്പം ഏകാന്തവാസം ചെയ്തു.
Verse 15
तत्राभ्याशस्थो5डपि वश्िन्नापश्यदथ प्रधानामा-त्यो5भ्याशचरास्तस्य स्त्रियो5पृच्छत्
അവിടെ അടുത്തുണ്ടായിരുന്നിട്ടും ആ ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ള രാജാവിനെ ആരും കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ ഒരു ദിവസം രാജാവിനടുത്ത് സഞ്ചരിക്കുന്ന പ്രധാനമന്ത്രി അന്തഃപുരത്തിലെ സ്ത്രീകളോട് ചോദിച്ചു.
Verse 16
किमत्र प्रयोजन वर्तते इत्यथाब्रुवंस्ता: स्त्रिय:,“यहाँ तुम्हारा क्या काम है?' उनके ऐसा पूछनेपर उन स्त्रियोंने कहा--
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ഇവിടെ നിങ്ങൾക്കുള്ള കാര്യമെന്ത്?” ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ആ സ്ത്രീകൾ മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 17
अपूर्वमिव पश्याम उदकं नात्र नीयत इत्यथामात्यो5नुदकं वनं कारयित्वोदारवृक्ष॑ं बहुपुष्य-फलमूलं तस्य मध्ये मुक्ताजालमयीं पार्श्व वापी गूढां सुधासलिललिप्तां स रहस्युपगम्य राजान-मब्रवीत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ഞങ്ങൾ ഒരു അപൂർവ കാര്യം കാണുന്നു—രാജാവിന്റെ അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് വെള്ളം കൊണ്ടുപോകാൻ കഴിയുന്നില്ല.” ഇത് കേട്ട പ്രധാനമന്ത്രി പുറമേയ്ക്ക് ജലസ്രോതസ്സ് ഒന്നും കാണാത്തവിധം ഒരു ഉപവനം നിർമ്മിപ്പിച്ചു. അവിടെ ഉയർന്ന മനോഹര വൃക്ഷങ്ങൾ നട്ടു; പുഷ്പ-ഫലങ്ങളും കന്ദമൂലങ്ങളും സമൃദ്ധമാക്കി. ആ തോട്ടത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ ഒരു വശത്ത്, അമൃതസമാനമായി നിർമ്മലമായ ജലത്തോടെ നിറഞ്ഞ, മുത്തുകളുടെ വലപോലെ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതായി തോന്നുന്ന ഒരു രഹസ്യ പടിക്കിണർ നിർമ്മിച്ച് കാഴ്ചയിൽ നിന്ന് മറച്ചു. ഉപവനം സജ്ജമായപ്പോൾ മന്ത്രി ഒരുനാൾ രഹസ്യമായി രാജാവിനെ സമീപിച്ച് പറഞ്ഞു—
Verse 18
वनमिदमुदारकं साध्वत्र रम्पतामिति,“महाराज! यह वन बहुत सुन्दर है, आप इसमें भलीभाँति विहार करें”
“മഹാരാജാവേ! ഈ വനം അത്യന്തം മനോഹരം; നിങ്ങൾ ഇവിടെ യഥോചിതമായി വിഹരിക്കൂ.”
Verse 19
स तस्य वचनात् तयैव सह देव्या तद् वन॑ प्राविशत् । स कदाचित् तस्मिन् कानने रम्ये तयैव सह व्यवाहरदथ क्षुत्तष्णार्दित: श्रान्तो5तिमुक्त-कागारमपश्यत्
മന്ത്രിയുടെ വാക്കുപ്രകാരം രാജാവ് ആ ദേവിയോടൊപ്പം ആ വനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. ഒരിക്കൽ ആ മനോഹര കാനനത്തിൽ അവളോടൊപ്പം വിഹരിക്കുമ്പോൾ, ക്ഷുധയും തൃഷ്ണയും കൊണ്ട് പീഡിതനായി ക്ഷീണിച്ച അവൻ, വസന്തീ വള്ളികളാൽ നിർമ്മിതമായ ഒരു മനോഹര മണ്ഡപം കണ്ടു.
Verse 20
तत् प्रविश्य राजा सह प्रियया सुधाकृतां विमलां सलिलपूर्णा वापीमपश्यत्,“उस मण्डपमें प्रियासहित प्रवेश करके राजाने सुधाके समान स्वच्छ जलसे परिपूर्ण वह बावली देखी
ആ മണ്ഡപത്തിൽ പ്രിയയോടൊപ്പം പ്രവേശിച്ച രാജാവ്, അമൃതസമാനമായി നിർമ്മലമായ ജലത്തോടെ നിറഞ്ഞ ആ പടിക്കിണർ കണ്ടു.
Verse 21
दृष्टवैव च तां तस्याश्न तीरे सहैव तया देव्याडवातिष्ठत्,“उसे देखकर वे अपनी रानीके साथ उसीके तटपर खड़े हुए
അവളെ അവിടെ കണ്ട ഉടൻ രാജാവ് തന്റെ രാജ്ഞിയോടൊപ്പം അതേ തീരത്ത് തന്നെ നിന്നു.
Verse 22
अथ तां देवीं स राजाब्रवीत्ू साध्ववतर वापीसलिलमिति । सा तद्धचः श्रुत्वावतीर्य वापी न््यमज्जन्न पुनरुदमज्जत्
അപ്പോൾ രാജാവ് ദേവീസമയായ രാജ്ഞിയോട് പറഞ്ഞു—“ദേവി, സൂക്ഷിച്ച് ഈ കിണറ്റിലെ വെള്ളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങുക.” രാജാവിന്റെ വാക്ക് കേട്ട് അവൾ കിണറ്റിലിറങ്ങി മുങ്ങി; പിന്നെ മേലേക്ക് ഉയർന്നില്ല।
Verse 23
तां स मृगयमाणो राजा नापश्यद् वापीमथ निःस्राव्य मण्डूकं श्वशभ्रमुखे दृष्टवा क्रुद्ध आज्ञापपामास स राजा
രാജാവ് കിണറ്റിൽ രാജ്ഞിയെ ഏറെ തിരഞ്ഞു; എങ്കിലും അവളെ കണ്ടില്ല. അപ്പോൾ അദ്ദേഹം കിണറ്റിലെ വെള്ളം മുഴുവനും ഒഴിപ്പിച്ചു. പിന്നെ ഒരു കുഴിയുടെ വായിൽ ഒരു തവളയെ കണ്ടു. അതോടെ രാജാവ് ക്രോധാകുലനായി കല്പിച്ചു—“എല്ലായിടത്തും തവളകളെ കൊല്ലുക. എന്നെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ മരിച്ച തവളയെ വഴിപാടായി എടുത്തുകൊണ്ട് എന്റെ സന്നിധിയിൽ വരട്ടെ.”
Verse 24
सर्वत्र मण्डूकवध: क्रियतामिति यो मयार्थी स॒ मां मृतमण्ड्रकोपायनमादायोपतिष्ठेदिति
രാജാവ് കല്പിച്ചു—“എല്ലായിടത്തും തവളകളെ കൊല്ലുക. എന്നെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ മരിച്ച തവളയെ വഴിപാടായി എടുത്തുകൊണ്ട് എന്റെ സന്നിധിയിൽ വരട്ടെ.”
Verse 25
अथ मण्डूकवधे घोरे क्रियमाणे दिक्षु सर्वासु मण्ड्रकान् भयमाविवेश । ते भीता मण्डूकराज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयन्
ആ ഘോര കല്പനപ്രകാരം എല്ലാ ദിക്കുകളിലും തവളകളുടെ ഭീകരസംഹാരം ആരംഭിച്ചു. അതോടെ എല്ലായിടത്തുമുള്ള തവളകളെ ഭയം പിടികൂടി. അവർ ഭീതിയോടെ തവളരാജാവിന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു, സംഭവിച്ചതെല്ലാം യഥാർത്ഥമായി അറിയിച്ചു।
Verse 26
ततो मण्डूकराट् तापसवेषधारी राजानमभ्य-गच्छदुपेत्य चैनमुवाच,“तब मण्डूकराज तपस्वीका वेष धारण करके राजाके पास गया और निकट पहुँचकर उससे इस प्रकार बोला--
അപ്പോൾ മണ്ഡൂകരാജാവ് തപസ്വിയുടെ വേഷം ധരിച്ചു രാജാവിന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു. അടുത്തെത്തി രാജാവിന്റെ വിവേകവും ധർമ്മബുദ്ധിയും പരീക്ഷിച്ച് ഉപദേശിക്കുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—
Verse 27
मा राजन् क्रोधवशं गम: प्रसाद॑ कुरु नाहसि मण्डूकानामनपराधिनां वर्ध॑ कर्तुमिति । श्लोकौ चात्र भवत:--
“രാജാവേ! കോപത്തിന്റെ വശത്തിലാകരുത്. ഞങ്ങളോടു പ്രസാദം കാണിക്കൂ. കുറ്റമില്ലാത്ത തവളകളെ കൊല്ലിപ്പിക്കുന്നത് നിനക്കു യുക്തമല്ല.” ഈ വിഷയത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളും ഉദ്ധരിക്കപ്പെടുന്നു—“രാജാവേ! കോപവശനാകരുത്. ഞങ്ങളോടു കരുണ കാണിക്കൂ. നിരപരാധ തവളകളുടെ വധത്തിന് ആജ്ഞ നൽകരുത്.”
Verse 28
मा मण्डूकान् जिधघांस त्वं कोपं संधारयाच्युत । प्रक्षीयते धनोद्रेको जनानामविजानताम्
ഹേ അച്യുതാ! തവളകളെ കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കരുത്. കോപം നിയന്ത്രിക്കൂ; കാരണം വിവേകമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവരുടെ ധന-സമൃദ്ധിയുടെ വർധന ക്ഷയിച്ച് നശിക്കുന്നു.
Verse 29
प्रतिजानीहि नैतांस्त्व॑ प्राप्य क्रोधं विमोक्ष्यसि । अंल कृत्वा तवाधर्म मण्डूकै: कि हतैहि ते
പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യൂ—ഈ തവളകളെ ലഭിച്ചാലും നീ കോപത്തിന് വഴങ്ങുകയില്ല. ഈ അധർമ്മം മതി; തവളകളെ കൊന്നാൽ നിനക്കു എന്ത് പ്രയോജനം? നിനക്കു എന്ത് ലഭിക്കും?
Verse 30
तमेवंवादिनमिष्टजनशोकपरीतात्मा राजा-थोवाच,राजाका हृदय अपनी प्यारी रानीके विनाशके शोकसे दग्ध हो रहा था। उन्होंने उपर्युक्त बातें कहनेवाले मण्डूकराजसे कहा--
അപ്പോൾ രാജാവ്, പ്രിയജനങ്ങളുടെ ദുഃഖത്തിൽ ആകുലനായി, പ്രിയ റാണിയുടെ നഷ്ടശോകത്തിൽ ഹൃദയം ദഹിച്ചവനായി, അങ്ങനെ പറഞ്ഞ മണ്ഡൂകരാജാവിനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു—
Verse 31
न हि क्षम्यते तन््मया हनिष्याम्येतानेतैर्दुरात्मभि: प्रिया मे भक्षिता सर्वथैव मे वध्या मण्डूका नाहसि विद्वन् मामुपरोद्भधुमिति
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“ഇത് ഞാൻ ക്ഷമിക്കുകയില്ല. ഈ തവളകളെ ഞാൻ തീർച്ചയായും വധിക്കും. ഈ ദുഷ്ടാത്മാക്കൾ എന്റെ പ്രിയയെ ഭക്ഷിച്ചു; അതുകൊണ്ട് എനിക്കു ഇവ പൂർണ്ണമായും വധാർഹരാണ്. ഹേ ജ്ഞാനിയേ, അവരുടെ വധത്തിൽ നിന്ന് എന്നെ തടയരുത്.”
Verse 32
स तद् वाक्यमुपलभ्य व्यथितेन्द्रियमना: प्रोवाच प्रसीद राजन्नहमायुर्नाम मण्डूकराजो मम सा दुहिता सुशोभना नाम । तस्या हि दौ:शील्यमेतद् बहवस्तया राजानो विप्रलब्धा: पूर्वा इति
രാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ തവളരാജാവിന്റെ മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും വിറച്ചു. അവൻ പറഞ്ഞു—“മഹാരാജാ, ശാന്തനാകുക. എന്റെ പേര് ആയു; ഞാൻ തവളകളുടെ രാജാവാണ്. നിങ്ങൾ പ്രിയയെന്ന് വിളിക്കുന്ന അവൾ എന്റെ തന്നെ മകളാണ്—സുശോഭനാ എന്ന പേരുള്ളവൾ. നിങ്ങളെ വിട്ടുപോകുന്നത് അവളുടെ ദുഷ്ചരിത്രം കൊണ്ടാണ്; മുമ്പും അവൾ പല രാജാക്കളെയും വഞ്ചിച്ചിട്ടുണ്ട്.”
Verse 33
तमब्रवीद् राजा तया समर्थी सा मे दीयतामिति,तब राजाने मण्डूकराजसे कहा--'मैं तुम्हारी उस पुत्रीको चाहता हूँ, उसे मुझे समर्पित कर दो”
അപ്പോൾ രാജാവ് തവളരാജാവിനോട് പറഞ്ഞു—“അവളെ സ്വീകരിക്കാൻ ഞാൻ യോഗ്യനാണ്; അതുകൊണ്ട് ആ പുത്രിയെ എനിക്ക് തരിക.”
Verse 34
अथीनां राजे पितादादब्रवीच्चैनामेनं राजानं शुश्रूषस्वेति
പിന്നീട് അവളുടെ പിതാവായ തവളരാജാവ് അവളെ രാജാവിന് ഏല്പിച്ചു പറഞ്ഞു—“മകളേ, ഈ രാജാവിനെ നിത്യവും ഭക്തിയോടെ ശുശ്രൂഷിക്ക.”
Verse 35
स एवमुक्त्वा दुहितरं क्रुदः शशाप यस्मात् त्वया राजानो विप्रलब्धा बहवस्तस्मादब्रह्माण्यानि तवापत्यानि भविष्यन्त्यानृतिकत्वात् तवेति
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം പിതാവ് ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ച് മകളെ ശപിച്ചു—“നീ അനേകം രാജാക്കളെ വഞ്ചിച്ചതിനാൽ, നിന്റെ അസത്യസ്വഭാവം മൂലം നിന്റെ സന്തതി ബ്രാഹ്മണവിരോധികളായി, ബ്രാഹ്മണാചാരത്തിന് വിരുദ്ധരായി തീരും.”
Verse 36
स च राजा तामुपलभ्य तस्यां सुरतगुण-निबद्धह्दयो लोकत्रयैश्वर्यमिवोपलभ्य हर्षण. बाष्प-कलया वाचा प्रणिपत्याभिपूज्य मण्डूकराजमब्रवीद- नुगृहीतो5स्मीति
അവളെ ലഭിച്ച ആ രാജാവ്, സുരതസുഖഗുണങ്ങളാൽ ഹൃദയം ബന്ധിതനായി, ത്രിലോകൈശ്വര്യം നേടിയതുപോലെ അത്യന്തം ഹർഷിച്ചു. ആനന്ദാശ്രുക്കൾ കൊണ്ട് വാക്ക് മുട്ടിയപ്പോൾ മണ്ടൂകരാജനെ प्रणാമം ചെയ്ത് യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു—“ഞാൻ അനുഗ്രഹീതനാണ്” എന്നു പറഞ്ഞു.
Verse 37
“सुशोभनाके रतिकलासम्बन्धी गुणोंने राजाके मनको बाँध लिया था। वे उसे पाकर ऐसे प्रसन्न हुए, मानो उन्हें तीनों लोकोंका राज्य मिल गया हो। उन्होंने आनन्दके आँसू बहाते हुए मण्डूकराजको प्रणाम किया और उसका यथोचित सत्कार करते हुए हर्षगद्गद वाणीमें कहा--“मण्डूकराज! तुमने मुझपर बड़ी कृपा की है' ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—സുശോഭനയുടെ രതി-കലാസംബന്ധിയായ ഉത്തമഗുണങ്ങൾ രാജാവിന്റെ മനസ്സിനെ ബന്ധിച്ചു. അവളെ ലഭിച്ച രാജാവ് ത്രിലോകാധിപത്യം നേടിയതുപോലെ ആനന്ദിച്ചു. ആനന്ദാശ്രുക്കളോടെ മണ്ടൂകരാജനെ प्रणാമം ചെയ്ത് യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു, ഹർഷഗദ്ഗദമായ വാക്കുകളിൽ—“മണ്ടൂകരാജാ, നിങ്ങൾ എനിക്കു മഹാകൃപ ചെയ്തു” എന്നു പറഞ്ഞു. പിന്നെ കന്യയോട് വിടപറഞ്ഞ്, മണ്ടൂകരാജൻ വന്ന വഴിയേ തന്നെ മടങ്ങിപ്പോയി.
Verse 38
अथ कस्यचित् कालस्य तस्यां कुमारास्त्रय-स्तस्य राज्ञ: सम्बभूवु: शलो दलो बलश्नेति । तत-स्तेषां ज्येष्ठ शलं समये पिता राज्येडभिषिच्य तपसि धृतात्मा वनं जगाम
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കുറെകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അവളിലൂടെ ആ രാജാവിന് മൂന്ന് പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു—ശല, ദല, ബല. അവരിൽ ശല ജ്യേഷ്ഠൻ. യോജ്യകാലം വന്നപ്പോൾ പിതാവ് ശലനെ രാജാഭിഷേകം ചെയ്ത്, മനസ്സിനെ തപസ്സിൽ ദൃഢമാക്കി വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 39
अथ कदाचिच्छलो मृगयामनुचरन् मृगमासाद्य रथेनान्वधावत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഒരു വേള രാജാവ് ശല വേട്ടയാടാൻ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ ഒരു മൃഗത്തെ കണ്ടു രഥത്തിൽ അതിനെ പിന്തുടർന്നു. അദ്ദേഹം സാരഥിയോട്—“വേഗം എന്നെ മൃഗത്തിന്റെ സമീപത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോ” എന്നു കല്പിച്ചു. സാരഥി പറഞ്ഞു—“മഹാരാജാ, ഈ ജീവിയെ നിങ്ങൾക്ക് പിടിക്കാനാവില്ല. നിങ്ങളുടെ രഥത്തിൽ രണ്ട് ‘വാമ്യ’ കുതിരകൾ കെട്ടിയിരുന്നെങ്കിൽ മാത്രമേ നിങ്ങൾക്ക് ഇതിനെ പിടിക്കാനാകുമായിരുന്നുള്ളു.” ഇത് കേട്ട് രാജാവ്—“വാമ്യ കുതിരകൾ ആരുടേതാണ്? അല്ലെങ്കിൽ ഞാൻ നിന്നെ ഇപ്പോൾ തന്നെ കൊല്ലും” എന്നു ഭീഷണിപ്പെടുത്തി. സാരഥി ഭയത്തിൽ വിറച്ചു; എന്നാൽ വാമദേവ ഋഷിയുടെ ശാപഭയവും ഉണ്ടായതിനാൽ മൗനം പാലിച്ചു. പിന്നെ രാജാവ് വീണ്ടും വാൾ ഉയർത്തി—“വേഗം പറയുക, അല്ലെങ്കിൽ ഇപ്പോൾ തന്നെ കൊല്ലും” എന്നു പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഭീതാകുലനായ സാരഥി പറഞ്ഞു—“മഹാരാജാ, വാമദേവ മുനിയ്ക്ക് ‘വാമ്യ’ എന്നു വിളിക്കുന്ന രണ്ട് കുതിരകളുണ്ട്; അവ മനസ്സുപോലെ വേഗമുള്ളവയാണ്.”
Verse 40
सूतं चोवाच शीघ्र मां वहस्वेति स तथोक्त: सूतो राजानमब्रवीत्
രാജാവ് സാരഥിയോട്—“വേഗം എന്നെ കൊണ്ടുപോ” എന്നു കല്പിച്ചു. അങ്ങനെ കല്പിക്കപ്പെട്ട സാരഥി രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു—“മഹാരാജാ, ഈ മൃഗത്തെ നിങ്ങൾക്ക് പിടിക്കാനാവില്ല. നിങ്ങളുടെ രഥത്തിൽ രണ്ട് ‘വാമ്യ’ കുതിരകൾ കെട്ടിയിരുന്നെങ്കിൽ മാത്രമേ നിങ്ങൾക്ക് ഇതിനെ പിടിക്കാനാകുമായിരുന്നുള്ളു.” ഇത് കേട്ട് രാജാവ്—“വാമ്യ കുതിരകൾ ആരുടേതാണ്? അല്ലെങ്കിൽ ഞാൻ നിന്നെ ഇപ്പോൾ തന്നെ കൊല്ലും” എന്നു പറഞ്ഞു. സാരഥി ഭയത്തിൽ വിറച്ചു; എന്നാൽ വാമദേവ ഋഷിയുടെ ശാപഭയവും ഉണ്ടായതിനാൽ മൗനം പാലിച്ചു. പിന്നെ രാജാവ് വീണ്ടും വാൾ ഉയർത്തി—“വേഗം പറയുക, അല്ലെങ്കിൽ ഇപ്പോൾ തന്നെ കൊല്ലും” എന്നു ഭീഷണിപ്പെടുത്തി. അപ്പോൾ ഭീതാകുലനായ സാരഥി പറഞ്ഞു—“മഹാരാജാ, വാമദേവ മുനിയ്ക്ക് ‘വാമ്യ’ എന്നു വിളിക്കുന്ന രണ്ട് കുതിരകളുണ്ട്; അവ മനസ്സുപോലെ വേഗമുള്ളവയാണ്.”
Verse 41
न क्रियतामनुबन्धो नैष शक््यस्त्वया मृगो<यं ग्रहीतुं यद्यपि ते रथे युक्तौ वाम्यौ स्यथातामिति । ततो<ब्रवीद् राजा सूतमाचक्ष्व मे वाम्यौ हन्मि च त्वामिति । स एवमुक्तो राजभयभीत: सूतो वामदेव-शापभीतश्च सन् नाचख्यौ राज्ञे | ततः पुनः स राजा खड्गमुद्यम्य शीघ्रं कथयस्वेति तमाह हनिष्ये त्वामिति । स तदा55ह राजभयभीत: सूतो वामदेवस्याश्वौ वाम्यौ मनोजवाविति
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ഈ പിന്തുടർച്ചയിൽ പിടിവാശി വേണ്ട; ഈ മൃഗത്തെ നിനക്കു പിടിക്കാനാവില്ല. നിന്റെ രഥത്തിൽ ‘വാമ്യ’ എന്നു വിളിക്കുന്ന ആ രണ്ടു കുതിരകൾ കെട്ടിയിരുന്നെങ്കിൽ മാത്രമേ നീ അതിനെ മറികടക്കാനാകൂ.” അപ്പോൾ രാജാവ് സാരഥിയോട്— “ആ വാമ്യ കുതിരകളെക്കുറിച്ച് പറയുക; അല്ലെങ്കിൽ നിന്നെ കൊല്ലും” എന്നു പറഞ്ഞു. രാജഭയത്തിൽ വിറച്ച സാരഥി, വാമദേവ ഋഷിയുടെ ശാപഭയവും ഉള്ളതിനാൽ, ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല. പിന്നെ രാജാവ് വീണ്ടും വാൾ ഉയർത്തി— “വേഗം പറയുക; ഇല്ലെങ്കിൽ ഇപ്പോൾ തന്നെ കൊല്ലും” എന്നു പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ സാരഥി രാജഭയത്തിൽ നടുങ്ങി— “മഹാരാജാ, അവ വാമദേവന്റെ വാമ്യ അശ്വങ്ങളാണ്; മനസ്സുപോലെ വേഗമുള്ളവ” എന്നു പറഞ്ഞു.
Verse 42
अथैनमेवं ब्रुवाणमब्रवीद् राजा वामदेवाश्रमं प्रयाहीति स गत्वा वामदेवाश्रमं तमृषिमब्रवीत्
സാരഥി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാജാവ് ആജ്ഞാപിച്ചു— “വാമദേവന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോകുക.” വാമദേവാശ്രമത്തിലെത്തി രാജാവ് ആ ഋഷിയോട് പറഞ്ഞു—
Verse 43
भगवन् मृगो मे विद्धः पलायते सम्भावयितुमरहसि वाम्यौ दातुमिति । तमब्रवीदृषिर्ददानि ते वाम्यौ कृतकार्येण भवता ममैव वाम्यौ निर्यात्यौ क्षिप्रमिति । स च तावश्वौ प्रतिगृह्मानुज्ञाप्प ऋषिं प्रायाद् वामीप्रयुक्तेन रथेन मृगं प्रतिगच्छंश्चाब्रवीत् सूतमश्चरत्नाविमावयोग्यौ ब्राह्मणानां नैतौ प्रतिदेयौ वामदेवायेत्युक्त्वा मृगमवाप्य स्वनगरमेत्याश्वावन्त:पुरेडस्थापयत्
രാജാവ് പറഞ്ഞു— “ഭഗവൻ, എന്റെ അമ്പാൽ വ്രണിതനായ മൃഗം ഓടിപ്പോകുന്നു; ദയചെയ്ത് നിങ്ങളുടെ വാമ്യ അശ്വദ്വയം എനിക്കു തരണമേ.” ഋഷി പറഞ്ഞു— “ഞാൻ നിനക്കു വാമ്യ അശ്വങ്ങളെ തരാം; എന്നാൽ നിന്റെ കാര്യം സാധിച്ചാൽ ഈ രണ്ടും വേഗം എനിക്കേ തിരികെ നൽകണം.” രാജാവ് അശ്വദ്വയം സ്വീകരിച്ച് ഋഷിയോട് അനുവാദം വാങ്ങി പുറപ്പെട്ടു. വാമ്യ അശ്വയുക്തമായ രഥത്തിൽ മൃഗത്തെ പിന്തുടരുമ്പോൾ അവൻ സാരഥിയോട് പറഞ്ഞു— “ഈ അശ്വരത്നങ്ങൾ ബ്രാഹ്മണരുടെ കൈയിൽ ഇരിക്കാൻ യോജ്യമല്ല; വാമദേവനു തിരികെ നൽകേണ്ടതില്ല.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മൃഗത്തെ പിടിച്ചു തന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി, അശ്വങ്ങളെ അന്തഃപുരത്തിനുള്ളിൽ കെട്ടിവെച്ചു.
Verse 44
अथर्षिश्चिन्त्यामास तरुणो राजपुत्र: कल्याणं पत्रमासाद्य रमते न प्रतिनिर्यातयत्यहो कष्टमिति
അപ്പോൾ ഋഷി മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു— “ആ യുവ രാജകുമാരൻ എന്റെ ഉത്തമ സമ്പത്ത് കൈവശമാക്കി ആസ്വദിക്കുന്നു; തിരികെ നൽകുന്നില്ല. അയ്യോ, എത്ര ദുഃഖം!”
Verse 45
स मनसा विचिन्त्य मासि पूर्णे शिष्यमब्रवीत्
മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച് ഒരു മാസം പൂർത്തിയായപ്പോൾ ഗുരു ശിഷ്യനോട് പറഞ്ഞു— “ആത്രേയാ, രാജാവിനോട് ചെന്നു പറയുക: കാര്യം കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ വാമ്യ അശ്വദ്വയം തിരികെ നൽകട്ടെ.” ശിഷ്യൻ ചെന്നു അതേ സന്ദേശം രാജാവിനോട് അറിയിച്ചു. രാജാവ് മറുപടി പറഞ്ഞു— “ഇത്തരം സവാരി രാജാക്കന്മാർക്കാണ് യോജ്യം. ഇത്തരത്തിലുള്ള രത്നങ്ങൾ കൈവശം വയ്ക്കാൻ ബ്രാഹ്മണർക്കു അവകാശമില്ല. ബ്രാഹ്മണർക്കു കുതിരകൾ കൊണ്ട് എന്ത് കാര്യം? നീ സുരക്ഷിതമായി മടങ്ങിപ്പോ.”
Verse 46
गच्छात्रेय राजानं ब्रूहि यदि पर्याप्तं निर्यातयो-पाध्यायवाम्याविति । स गत्वैवं तं राजानमब्रवीत् तं राजा प्रत्युवाच राज्ञामेतद्वाहनमनर्हा ब्राह्मणा रत्नानामेवंविधानां कि ब्राह्मणानाम श्वै: कार्य साधु गम्यताम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു വിചാരിച്ചു ഒരു മാസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ഗുരു ശിഷ്യനോട് പറഞ്ഞു: “ആത്രേയാ, രാജാവിന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു പറയുക—കാര്യ്യം പൂർത്തിയായിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ ആചാര്യന്റെ വാമ്യമായ രണ്ടു അശ്വങ്ങളെ തിരികെ നൽകട്ടെ.” ശിഷ്യൻ ചെന്നു രാജാവിനോട് അതേ സന്ദേശം അറിയിച്ചു. രാജാവ് മറുപടി പറഞ്ഞു: “ഇത്തരത്തിലുള്ള വാഹനം രാജാക്കന്മാർക്കാണ് യോജ്യം; ബ്രാഹ്മണർക്കു ഇങ്ങനെയുള്ള രത്നസമാന വസ്തുക്കളിൽ അവകാശമില്ല. ബ്രാഹ്മണർക്ക് കുതിരകളെന്തിന്? നീ സമാധാനത്തോടെ മടങ്ങിപ്പോ.”
Verse 47
स॒गत्वैतदुपाध्यायायाचष्ट तच्छुत्वा वचनमप्रियं वामदेव: क्रोधपरीतात्मा स्वयमेव राजानभिगम्या-श्वार्थमचोदयन्न चाददद् राजा
ശിഷ്യൻ മടങ്ങി വന്ന് ആ കാര്യങ്ങൾ എല്ലാം ഉപാധ്യായനോട് പറഞ്ഞു. ആ അസ്വീകാര്യ വാക്കുകൾ കേട്ട് വാമദേവൻ ക്രോധാവിഷ്ടനായി സ്വയം രാജാവിന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു അശ്വങ്ങൾ തിരികെ നൽകാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു; എന്നാൽ രാജാവ് അശ്വങ്ങൾ നൽകിയില്ല.
Verse 48
वामदेव उवाच प्रयच्छ वाम्यौ मम पार्थिव त्वं कृतं हि ते कार्यमाभ्यामशक्यम् | मा त्वा वधीद् वरुणो घोरपाशै- ब्रह्मक्षत्रस्यान्तरे वर्तमानम्
വാമദേവൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ പാർത്ഥിവാ, എന്റെ വാമ്യമായ രണ്ടു അശ്വങ്ങളെ എനിക്ക് തിരികെ തരിക. അവയാൽ തന്നെയാണ് നിനക്കു അസാധ്യമായിരുന്ന കാര്യം നിശ്ചയമായി സാധിച്ചത്. ഇപ്പോൾ നീ ബ്രാഹ്മണനും ക്ഷത്രിയനും ഇടയിലെ അപകടകരമായ അതിരിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; അസത്യത്തിന്റെ പേരിൽ വരുണൻ തന്റെ ഭീകര പാശങ്ങളാൽ നിന്നെ ബന്ധിക്കാതിരിക്കട്ടെ.”
Verse 49
राजोवाच अनड्वाहौ सुव्रतौ साधु दान्ता- वेतद् विप्राणां वाहनं वामदेव । ताभ्यां याहि त्वं तत्र कामो महर्षे छन््दांसि वै त्वादृशं संवहन्ति
രാജാവ് പറഞ്ഞു—“വാമദേവാ, ഇതാ രണ്ടു സുവ്രതന്മാരായ, നന്നായി ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ട, ബലവാനായ കാളകൾ—വണ്ടി വലിക്കാൻ യോജ്യം. ബ്രാഹ്മണർക്കു ഇത്തരത്തിലുള്ള വാഹനമാണ് അനുയോജ്യം. അതുകൊണ്ട്, ഹേ മഹർഷേ, ഇവയെ കെട്ടി നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് പോകുക. നിനക്കുപോലെയുള്ള മഹാത്മാവിന്റെ യഥാർത്ഥ ‘ഭാരം’ വേദഛന്ദസ്സുകളാണ് വഹിക്കുന്നത്.”
Verse 50
वामदेव उवाच छन्दांसि वै मादृशं संवहन्ति लोकेअमुष्मिन् पार्थिव यानि सन्ति । अस्मिंस्तु लोके मम यानमेत- दस्मद्विधानामपरेषां च राजन्
വാമദേവൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ രാജാവേ, പരലോകത്തിൽ ഞങ്ങളുപോലെയുള്ളവർക്ക് വേദഛന്ദസ്സുകളാണ് വാഹനം—ഇത് സത്യം. എന്നാൽ ഈ ലോകത്തിൽ എനിക്കും, ഞങ്ങളുപോലെയുള്ളവർക്കും, മറ്റുള്ളവർക്കും കൂടി യാത്രയുടെ ഉപാധി ഈ അശ്വങ്ങളാണ്.”
Verse 51
राजोवाच चत्वारस्त्वां वा गर्दभा: संवहन्तु श्रेष्ठाश्न॒तर्यो हरयो वातरंहा: । तैस्त्वं याहि क्षत्रियस्यैष वाहो ममैव वाम्यौ न तवैतौ हि विद्धि
The king said: “Let four donkeys carry you, or excellent mules, or horses swift as the wind. Travel by those. This mount you have come to ask for is fit only for a kṣatriya ruler. Therefore understand clearly: these auspicious horses are mine, not yours.”
Verse 52
वामदेव उवाच घोरें व्रतं ब्राह्मणस्यैतदाहु- रेतद् राजन् यदिहाजीवमान: । अयस्मया घोररूपा महान्त- श्वत्वारो वा यातुधाना: सुरीद्रा: । मया प्रयुक्तास्त्वद्वधमीप्समाना वहन्तु त्वां शितशूलाश्षतुर्धा
Vāmadeva said: “O King, the wise declare this to be a dreadful violation of a brāhmaṇa’s sacred order—when one, while living here, seizes a brāhmaṇa’s wealth and turns it to one’s own use. If you do not return my horses, then, at my command, four enormous, terrifying yātudhānas—iron-bodied and of dreadful form—bearing sharp tridents, will rush upon you desiring your death, tear you into four parts, and carry you away.”
Verse 53
राजोवाच ये त्वां विदुर्ब्राह्मणं वामदेव वाचा हन्तुं मनसा कर्मणा वा | ते त्वां सशिष्यमिह पातयन्तु मद्वाक्यनुन्ना:ःशितशूलासिहस्ता:
The king said: “O Vāmadeva, those of my men who have learned that you—though a brāhmaṇa—are intent on killing me by speech, by thought, or by deed, will, the moment they are urged by my command, strike you down here together with your disciples, weapons in hand—sharp tridents and swords.”
Verse 54
वामदेव उवाच ममैतौ वाम्यौ प्रतिगृह्य राजन् पुनर्ददानीति प्रपद्य मे त्वम् | प्रयच्छ शीघ्र॑ मम वाम्यौ त्वमश्वौ यद्यात्मानं जीवितुं ते क्षमं स्थात्
Vāmadeva said: “O King, when you accepted these two horses of mine called Vāmya, you did so on the pledge, ‘I will give them back again.’ Therefore, if you wish to preserve your own life, return my two Vāmya horses at once.”
Verse 55
राजोवाच न ब्राह्मणेभ्यो मृगया प्रसूता न त्वानुशास्म्यद्यप्रभृति हृसत्यम् | तवैवाज्ञां सम्प्रणिधाय सर्वा तथा ब्रद्मन् पुण्यलोक॑ लभेयम्
The king said: “Brahman, hunting is not a practice meant for Brahmins. Even though you have spoken falsely, I will not punish you. From today onward I will place myself under your authority and carry out all your commands, so that I may attain the world of merit.”
Verse 56
वामदेव उवाच नानुयोगा ब्राह्मणानां भवन्ति वाचा राजन् मनसा कर्मणा वा । यस्त्वेवं ब्रह्म तपसान्वेति विद्वां- स्तेन श्रेष्ठो भवति हि जीवमान:
വാമദേവൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! വാക്കുകൊണ്ടോ മനസ്സുകൊണ്ടോ പ്രവൃത്തികൊണ്ടോ ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ ബലപ്രയോഗമായ ആജ്ഞ, നിന്ദ, ശിക്ഷ എന്നിവ ചുമത്തുന്നത് യുക്തമല്ല. ഇത് അറിഞ്ഞ് തപസ്സും ആദരപൂർവമായ സേവയും കൊണ്ട് ബ്രഹ്മമാർഗം പിന്തുടരുന്ന ജ്ഞാനിയാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ; ആ ആചാരത്താൽ തന്നെയാണ് അവൻ ജീവിച്ചിരിക്കെ തന്നെ വളരുന്നത്.
Verse 57
मार्कण्डेय उवाच एवमुक्ते वामदेवेन राजन् समुन्तस्थू राक्षसा घोररूपा: । तैः शूलहस्तैर्वध्यमान: स राजा प्रोवाचेदं वाक्यमुच्चैस्तदानीम्
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! വാമദേവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതുമാത്രത്തിൽ അവിടെ നാലു ഭീകരരൂപികളായ രാക്ഷസർ എഴുന്നേറ്റു. അവരുടെ കൈകളിൽ ത്രിശൂലങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. അവർ ആ രാജാവിനെ പ്രഹരിക്കാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, ആക്രമിക്കപ്പെട്ട രാജാവ് അതേ നിമിഷം ഉച്ചത്തിൽ ഈ വാക്കുകൾ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു.
Verse 58
इक्ष्वाकवो यदि वा मां त्यजेयु- विधिया मे यदि चेमे विशोडपि । नोत्ख्रक्ष्येडहं वामदेवस्य वाम्यौ नैवंविधा धर्मशीला भवन्ति
രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഇക്ഷ്വാകുവംശക്കാർ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചാലും, എന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്ന പ്രജകളും എന്നെ വിട്ടുപോയാലും, വാമദേവന്റെ ഈ ‘വാമ്യ’ എന്ന പേരുള്ള കുതിരകളെ ഞാൻ ഒരിക്കലും കൈമാറുകയില്ല; കാരണം അത്തരക്കാർ ധർമ്മനിഷ്ഠരല്ല.
Verse 59
एवं ब्रुवन्नेव स यातुधानै- हतो जगामाशु महीं क्षितीश: । ततो विदित्वा नृपतिं निपातित- मिक्ष्वाकवो वै दलमभ्यषिज्चन्
ഇങ്ങനെ പറയുന്നതിനിടയിൽ തന്നെ ഭൂമിപതിയായ രാജാവ് ആ രാക്ഷസന്മാരാൽ വധിക്കപ്പെട്ടു ഉടൻ നിലത്തേക്ക് വീണു. തുടർന്ന് രാജാവ് വീണുവെന്നറിഞ്ഞ ഇക്ഷ്വാകുവംശീയ ക്ഷത്രിയർ അവന്റെ ഇളയ സഹോദരനായ ദലയെ രാജാഭിഷേകം നടത്തി സിംഹാസനത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു.
Verse 60
राज्ये तदा तत्र गत्वा स विद्र: प्रोवाचेदं वचनं वामदेव: । दलं राजान ब्राह्मणानां हि देय- मेवं राजन् सर्वधर्मेषु दृष्टम्
പിന്നീട് ആ രാജ്യത്തിലേക്ക് ചെന്ന വിപ്രനായ വാമദേവൻ രാജാവ് ദലയോട് പറഞ്ഞു—“മഹാരാജാവേ! ബ്രാഹ്മണരുടെ വസ്തു ബ്രാഹ്മണർക്കുതന്നെ നൽകണം; രാജാവേ, ഇത് സർവ്വധർമ്മങ്ങളിലും കാണപ്പെടുന്ന വിധിയാണ്.”
Verse 61
बिभेषि चेत् त्वमधर्मन्नरेन्द्र प्रयच्छ मे शीघ्रमेवाद्य वाम्यौ । एतच्छुत्वा वामदेवस्य वाक््यं स पार्थिव: सूतमुवाच रोषात्
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ നരേന്ദ്രാ! നീ സത്യമായി അധർമ്മത്തെ ഭയപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ, ഇന്നുതന്നെ വൈകാതെ എന്റെ വാമ്യ (ഇടത്തുഭാഗത്തെ) ഇരുകുതിരകളെയും ഉടൻ എനിക്ക് തിരികെ തരിക.” വാമദേവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാജാവ് കോപത്തോടെ തന്റെ സാരഥിയോട് പറഞ്ഞു.
Verse 62
एकं हि मे सायकं चित्ररूप॑ दिग्ध॑ विषेणाहर संगृहीतम् । येन विद्धो वामदेव: शयीत संदश्यमान: श्वभिरार्तरूप:
“സൂതാ! വിഷം പുരട്ടി ഒരുക്കിവെച്ചിരിക്കുന്ന, വിചിത്രരൂപമുള്ള ആ ഒരൊറ്റ അത്ഭുതശരം കൊണ്ടുവരിക. അതാൽ വാമദേവൻ വേദനിച്ച് നിലത്തു വീണുകിടക്കട്ടെ; നായകൾ അവനെ കടിച്ചുകീറി തിന്നട്ടെ; അവൻ പീഡയിൽ പുളഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കട്ടെ।”
Verse 63
वामदेव उवाच जानामि पुत्र दशवर्ष तवाहं जात॑ माहिष्यां श्येनजितं नरेन्द्र । तं जहि त्वं मद्गचनात् प्रणुन्न- स्तूर्ण प्रियं सायकैघोररूपै:
വാമദേവൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ നരേന്ദ്രാ! നിന്റെ മഹിഷിയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് ശ്യേനജിത് എന്ന പുത്രൻ ജനിച്ചിരിക്കുന്നു; അവൻ ഇപ്പോൾ പത്ത് വയസ്സുള്ളവനും നിനക്കേറ്റവും പ്രിയങ്കരനുമാണ് എന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നു. എന്റെ ആജ്ഞയാൽ പ്രേരിതനായി നീ ആ പ്രിയപുത്രനെയേ ഈ ഘോരശരങ്ങളാൽ വേഗം വധിക്കണം।”
Verse 64
मार्कण्डेय उवाच एवमुक्तो वामदेवेन राज- न्नन्त:पुरे राजपुत्र॑ं जघान । स सायकस्तिग्मतेजा विसृष्ट: श्रुत्वा दलस्तत्र वाक्यं बभाषे
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു— വാമദേവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതുമാത്രം രാജാവ് അന്തഃപുരത്തിൽ രാജകുമാരനെ വധിച്ചു. ധനുസ്സിൽ നിന്ന് വിട്ട ആ തീക്ഷ്ണതേജസ്സുള്ള ശരം അകത്തേക്ക് പാഞ്ഞുകയറി കുമാരനെ വീഴ്ത്തി കൊന്നു. ഈ വാർത്ത കേട്ട ദലൻ അവിടെ വീണ്ടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 65
राजोवाच इक्ष्वाकवो हन्त चरामि व: प्रियं निहन्मीमं विप्रमद्य प्रमथ्य । आनीयतामपरस्तिग्मतेजा: पश्यध्वं मे वीर्यमद्य क्षितीशा:
രാജാവ് പറഞ്ഞു— “ഹേ ഇക്ഷ്വാകുവംശജരേ! വരുവിൻ; ഇന്ന് ഞാൻ നിങ്ങളെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നതു ചെയ്യും. ഈ ബ്രാഹ്മണനെ ചവിട്ടിത്തകർത്തു വധിക്കും. മറ്റൊരു തീക്ഷ്ണതേജസ്സുള്ള ശരം കൊണ്ടുവരിക; ഹേ ഭൂമീശ്വരന്മാരേ, ഇന്ന് എന്റെ വീര്യം കാണുവിൻ।”
Verse 66
वामदेव उवाच यत् त्वमेनं सायकं घोररूपं विषेण दिग्ध॑ मम संदधासि | न त्वेतं त्वं शरवर्ष विमोक्तुं संधातुं वा शक््यसे मानवेन्द्र
വാമദേവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരേന്ദ്രാ! വിഷം പുരട്ടിയ ഈ ഭീകരബാണം എന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കി നീ ധനുസ്സിൽ ഘടിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ അറിഞ്ഞുകൊൾ—നിനക്ക് ഇതിനെ ശരിയായി സംധാനിക്കാനും കഴിയില്ല, ശరవർഷമായി വിട്ടയക്കാനും കഴിയില്ല।
Verse 67
राजोवाच इक्ष्वाकव: पश्यत मां गृहीतं न वै शक््नोम्येष शरं विमोक्तुम् । न चास्य कर्तु नाशमभ्युत्सहामि आयुष्मान् वै जीवतु वामदेव:
രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ഇക്ഷ്വാകുവംശീയരേ, നോക്കൂ! ഞാൻ പിടിക്കപ്പെട്ട് ബന്ധിതനായി; സത്യമായി ഈ ബാണം വിട്ടയക്കാൻ എനിക്കാകുന്നില്ല. അവനെ നശിപ്പിക്കാനുള്ള ധൈര്യവും എനിക്കില്ല. അതിനാൽ ദീർഘായുസ്സുള്ള വാമദേവൻ ജീവിച്ചിരിക്കട്ടെ।
Verse 68
वामदेव उवाच संस्पृश्यैनां महिषी सायकेन ततस्तस्मादेनसो मोक्ष्यसे त्वम् । ततस्तथा कृतवान् पार्थिवस्तु ततो मुनि राजपुत्री बभाषे
വാമദേവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! ഈ ബാണംകൊണ്ട് നിന്റെ മഹിഷിയെ സ്പർശിക്ക; അപ്പോൾ നീ ആ പാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും. രാജാവ് അങ്ങനെ തന്നെയാക്കി. തുടർന്ന് രാജകുമാരി മുനിയോട് പറഞ്ഞു।
Verse 69
राजपुत्र्युवाच यथा युक्ता वामदेवाहमेनं दिने दिने संदिशन्ती नृशंसम् | ब्राह्मणेभ्यो मृगयती सूनृतानि तथा ब्रद्यान् पुण्यलोक॑ लभेयम्
രാജകുമാരി പറഞ്ഞു—ഹേ വാമദേവാ! യഥോചിതമായി ഞാൻ ദിനംപ്രതി ജാഗ്രതയോടെ എന്റെ ഈ കഠിനസ്വഭാവമുള്ള ഭർത്താവിനെ ഉപദേശിക്കുന്നു—അവൻ മധുരവും സത്യവുമായ വാക്കുകൾ പറയണമെന്ന്. ബ്രാഹ്മണരെ സേവിക്കാനുള്ള അവസരങ്ങളും ഞാൻ തേടുന്നു. ഈ പുണ്യകർമ്മങ്ങളാൽ എനിക്ക് പുണ്യലോകം ലഭിക്കട്ടെ।
Verse 70
वामदेव उवाच त्वया त्रातं राजकुलं शुभेक्षणे वरं वृणीष्वाप्रतिमं ददानि ते । प्रशाधीमं स्वजनं राजपुत्रि इक्ष्वाकुराज्यं सुमहच्चाप्यनिन्दे
വാമദേവൻ പറഞ്ഞു—ശുഭനയനേ, അനിന്ദ്യ രാജകുമാരീ! നീ ഈ രാജകുലത്തെ ഒരു ബ്രാഹ്മണന്റെ കോപത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു. അതിനാൽ അപരിമിതമായൊരു വരം തിരഞ്ഞെടുക്ക; ഞാൻ നിനക്കത് നിർഭാഗ്യവശാൽ അല്ല, നിർബന്ധമായി നൽകും. രാജകുമാരീ, നിന്റെ സ്വജനങ്ങളെയും വിശാലമായ ഇക്ഷ്വാകുരാജ്യത്തെയും ഭരിക്ക.
Verse 71
राजपुत्र्युवाच वरं वृणे भगवंस्त्वेवमेष विमुच्यतां किल्बिषादद्य भर्ता । शिवेन चाध्याहि सपुत्रबान्धवं वरो वृतो होष मया द्विजाग्रय
രാജകുമാരി പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ! ഞാൻ ഈ വരം തന്നെയാണ് തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്: എന്റെ ഭർത്താവ് ഇന്നുതന്നെ പാപ-കലുഷങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകട്ടെ. കൂടാതെ, പുത്രന്മാരും ബന്ധുക്കളും കൂടെ അദ്ദേഹം സുഖമായി ജീവിക്കേണ്ടതിന് നിങ്ങൾ മംഗളാശീർവാദം നൽകണമേ. ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! ഞാൻ നിങ്ങളിൽ നിന്ന് തിരഞ്ഞെടുത്ത വരം ഇതുതന്നെ.
Verse 72
मार्कण्डेय उदाच श्रुत्वा वच: स मुनी राजपुत्र्या- स्तथास्त्विति प्राह कुरुप्रवीर । ततः स राजा मुदितो बभूव वाम्यौ चास्मै प्रददौ सम्प्रणम्य
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—കുരുവീരനായ യുധിഷ്ഠിരാ! രാജകുമാരിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആ മുനി “തഥാസ്തു—അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ” എന്നു പറഞ്ഞു. തുടർന്ന് രാജാവ് അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു; മഹർഷിയെ പ്രണാമം ചെയ്ത് ആ രണ്ടു വാമ്യ അശ്വങ്ങളെ അദ്ദേഹത്തിന് തിരികെ നൽകി.
Verse 192
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि मण्ड्रकोपाख्याने द्विनवत्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ, മാർകണ്ഡേയ-സമാസ്യപർവാന്തർഗതമായ മണ്ഡ്രകോപാഖ്യാനത്തിലെ നൂറ്റിത്തൊണ്ണൂറ്റിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
Whether a king may pursue forest-austerity while an active threat endangers subjects; the chapter resolves the tension by prioritizing protective governance as the king’s immediate dharma.
That the king’s highest visible merit lies in stabilizing the realm—ensuring citizens can live without fear—before considering personal spiritual withdrawal.
No direct phalaśruti is stated in the provided passage; the meta-logic is implicit—understanding this episode clarifies normative rājadharma and the epic’s framing of power as responsibility oriented to loka-hita (public welfare).
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.