Adhyaya 19
Book 3, Āraṇyaka-parva — Adhyāya 19: Pradyumna’s Reproach of Withdrawal and the Ethics of Kṣātra Reputation
Upa-parva: Śālva–Pradyumna Saṃvāda (Dāruka-sārathyopākhyāna context)
The chapter opens with Vāsudeva’s report that Pradyumna, struck by Śālva’s arrows, becomes disoriented, unsettling the Vṛṣṇi-Andhaka forces while opponents react with renewed confidence (1–2). Observing Pradyumna’s impaired state, the trained charioteer Dāruka rapidly draws the chariot away from the immediate engagement to protect the warrior (3). Regaining awareness, Pradyumna questions the retreat, asserting that turning away is not the proper conduct (dharma) for Vṛṣṇi heroes in engagement and asks whether the driver is confused or fearful (4–6). Dāruka denies fear and frames the withdrawal as protective duty: Śālva is powerful, Pradyumna is momentarily compromised, and a charioteer must preserve the rathī, especially when outnumbered (7–10). Pradyumna then commands the chariot to return, forbidding withdrawal while he lives, and articulates a code of honorable restraint: one should not abandon engagement, nor strike certain protected categories (women, the aged, children, the dismounted, the scattered, the weapon-broken) (11–16). He intensifies the argument through reputational consequences, anticipating censure from senior kin (including Baladeva) and peers, and even from the women of the Vṛṣṇis, claiming that ridicule is worse than death (17–23). He adds a responsibility dimension: Kṛṣṇa has entrusted him with a burden while attending another rite; he recalls having restrained Kṛtavarman from departing, and fears the moral embarrassment of abandoning the field before other renowned warriors (24–28). Concluding, he insists that being carried away under fire would make continued life intolerable and orders an immediate return to the battlefield, rejecting retreat even under crisis (29–33).
Chapter Arc: वायुदेव के कथन में द्वारका-रण का दृश्य खुलता है—सूतपुत्र दारुक का पुत्र (सारथि) रौक्मिणेय प्रद्युम्न से कहता है कि उसे संग्राम में भय नहीं, वह घोड़ों की बागडोर संभालते हुए युद्ध-नीति जानता है। → सारथि-धर्म का उपदेश उभरता है—‘सर्वार्थेषु रथी रक्ष्यः’; रथी की रक्षा ही सारथि का प्रथम व्रत। इसी बीच शाल्व के आक्रमण की तीव्रता बढ़ती है और प्रद्युम्न के बाण-प्रहारों से रणभूमि सघन हो उठती है। → शाल्व बाणों से पीड़ित होकर गिरता है; प्रद्युम्न शत्रुनाशक ‘परं बाणं’ संधान करते हैं—वह बाण यादव-समुदाय द्वारा पूजित, अग्नि-सा ज्वलंत प्रतीत होता है और आकाश में ‘हाहाकार’ उठता है। तभी दिव्य चेतावनी आती है—‘संहरस्व पुनर्बाणम्… अवध्योऽयं त्वया रणे’—यह शाल्व प्रद्युम्न के द्वारा वध्य नहीं। → प्रद्युम्न दिव्य वचन मानकर उस उत्तम बाण को लौटा लेते हैं और तरकश में रख देते हैं; शाल्व उठकर, मन से अत्यंत खिन्न, सेना सहित पीछे हटता है। → शाल्व द्वारका छोड़ ‘सौभ’ विमान/नगर का आश्रय लेकर आकाशमार्ग से निकल जाता है—युद्ध का अंत नहीं, केवल अगला प्रपंच और प्रतिशोध दूर क्षितिज पर टल जाता है।
Shlokas
Verse 1
#:73:.8 #:23:.7 (0) हि २ 7 एकोनविशो< ध्याय: प्रद्युम्नके द्वारा शाल्वकी पराजय वायुदेव उवाच एवमुक्तस्तु कौन्तेय सूतपुत्रस्ततो<ब्रवीत् । प्रद्युम्नं बलिनां श्रेष्ठ मधुरं श्लक्ष्णमज्जसा
വായുദേവൻ പറഞ്ഞു— കൗന്തേയാ! ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, സൂതപുത്രൻ ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ പ്രദ്യുമ്നനോട് ചുരുക്കത്തിൽ, മധുരവും മൃദുവുമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു.
Verse 2
न मे भयं रौक्मिणेय संग्रामे यच्छतो हयान् । युद्धज्ञो5स्मि च वृष्णीनां नात्र किंचिदतोडन्यथा
വായു പറഞ്ഞു— രുക്മിണീനന്ദനാ! യുദ്ധത്തിൽ കുതിരകളുടെ കയറുകൾ പിടിച്ച് ഓടിക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് അല്പവും ഭയം ഇല്ല. വൃഷ്ണിവംശത്തിന്റെ യുദ്ധധർമ്മം എനിക്ക് അറിയാം; അതിനാൽ നീ പറഞ്ഞതിൽ തെറ്റൊന്നുമില്ല.
Verse 3
आमुष्मन्नुपदेशस्तु सारथ्ये वर्ततां स्मृत: । सर्वार्थेषु रथी रक्ष्यस्त्वं चापि भूशपीडित:
വായു പറഞ്ഞു— ആയുഷ്മാനേ! സാരഥ്യത്തിൽ നിഷ്ഠരായവരിൽ പരമ്പരയായി നിലനിൽക്കുന്ന ഉപദേശം ഞാൻ ഓർത്തു—എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും രഥിയെ സംരക്ഷിക്കണം. അപ്പോൾ നീയും അത്യന്തം പീഡിതനും കടുത്ത സമ്മർദ്ദത്തിലുമായിരുന്നു.
Verse 4
त्वं हि शाल्वप्रयुक्तेन शरेणाभिहतो भृशम् | कश्मलाभिहतो वीर ततो5हमपयातवान्,“वीर! शाल्वके चलाये हुए बाणोंसे अधिक घायल होनेके कारण आपको मूर्च्छा आ गयी थी, इसीलिये मैं आपको लेकर रणभूमिसे हटा था
വായു പറഞ്ഞു— വീരാ! ശാൽവൻ പ്രയോഗിച്ച അമ്പുകൊണ്ട് നീ അത്യന്തം പരിക്കേറ്റിരുന്നു. മൂർച്ചയും വ്യാമോഹവും പിടിപെട്ട് നീ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു; അതിനാൽ ഞാൻ നിന്നെ എടുത്തുകൊണ്ട് യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് പിന്മാറി.
Verse 5
स त्वं सात्वतमुख्याद्य लब्धसंज्ञो यदृच्छया । पश्य मे हयसंयाने शिक्षां केशवनन्दन
ഹേ സാത്വതന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ കേശവനന്ദനേ! ദൈവയോഗത്താൽ ഇപ്പോൾ നിനക്ക് ബോധം തിരികെ ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ കുതിരകളെ നിയന്ത്രിച്ച് ഓടിക്കുന്ന കലയിൽ ഞാൻ നേടിയ പരിശീലനം നോക്കുക.
Verse 6
दारुकेणाहमुत्पन्नो यथावच्चैव शिक्षित: । वीतभी: प्रविशाम्येतां शाल्वस्य प्रथितां चमूम्
ഞാൻ ദാരുകന്റെ പുത്രൻ; സാരഥ്യധർമ്മം യഥാവിധി അവനിൽ നിന്നുതന്നെ പഠിച്ചിരിക്കുന്നു. നോക്കുക—ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഭയമില്ലാതെ രാജാവ് ശാൽവന്റെ ഈ പ്രസിദ്ധ സൈന്യത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു.
Verse 7
वायुदेव उवाच एवमुक््त्वा ततो वीर हयान् संचोद्य संगरे । रश्मिभिस्तु समुद्यम्य जवेनाभ्यपतत् तदा
വായുദേവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വീരശ്രേഷ്ഠാ! ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് ആ സൂതപുത്രൻ യുദ്ധമദ്ധ്യേ കുതിരകളെ പ്രേരിപ്പിച്ചു; കയറുകൾ ദൃഢമായി പിടിച്ച് വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ടു പാഞ്ഞ് അപ്പോൾ തന്നെ രണഭൂമിയിലെത്തി.
Verse 8
मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च । सव्यानि च विचित्राणि दक्षिणानि च सर्वश:,उसने समान-असमान और वाम-दक्षिण आदि सब प्रकारकी विचित्र मण्डलाकार गतिसे रथका संचालन किया
അവൻ രഥത്തെ നാനാവിധ വിചിത്രമായ മണ്ഡലാകാര ഗതികളാൽ ഓടിച്ചു—യമകവും മറ്റു സങ്കീർണ്ണ ചലനങ്ങളും; ഇടത്തേക്കും വലത്തേക്കും, എല്ലാദിക്കുകളിലുമായി പലവിധം തിരിച്ചു.
Verse 9
प्रतोदेनाहता राजन् रश्मिभिश्च समुद्यता: । उत्पतन्त इवाकाशे व्यचरंस्ते हयोत्तमा:,राजन! वे श्रेष्ठ घोड़े चाबुककी मार खाकर बागडोर हिलानेसे तीव्र गतिसे दौड़ने लगे, मानो आकाशमें उड़ रहे हों
രാജാവേ! ചാട്ടയുടെ അടിയാലും കയറുകളുടെ കുലുക്കത്താലും പ്രേരിതരായ ആ ശ്രേഷ്ഠ കുതിരകൾ മഹാവേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു; ആകാശത്തിലേക്ക് ചാടിപ്പറക്കുന്നവരെപ്പോലെ അവ സഞ്ചരിച്ചു.
Verse 10
ते हस्तलाघवोपेतं विज्ञाय नृप दारुकिम् | दहामाना इव तदा नास्पृशंश्वरणैर्महीम्
മഹാരാജാവേ! ദാരുകപുത്രന്റെ കൈവൈദഗ്ധ്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞ ആ കുതിരകൾ അപ്പോൾ തീപിടിച്ചതുപോലെ ജ്വലിച്ച് അതിവേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു; അവയുടെ കുതിരക്കാലുകൾ ഭൂമിയെ സ്പർശിക്കുന്നില്ലെന്നുപോലും തോന്നി।
Verse 11
सो<5पसव्यां चमूं तस्य शाल्वस्य भरतर्षभ । चकार नातियत्नेन तदद्भुतमिवाभवत्,भरतकुलभूषण! दारुकके पुत्रने अनायास ही शाल्वकी उस सेनाको अपस्व्य (दाहिने) कर दिया। यह एक अदभुत बात हुई
ഭരതശ്രേഷ്ഠനേ! ദാരുകപുത്രൻ വലിയ പ്രയത്നമില്ലാതെ ശാൽവന്റെ ആ സൈന്യവ്യൂഹത്തെ അപസവ്യമായി (വലത്തോട്ടു) തിരിച്ചു; അത് അത്ഭുതംപോലെ തോന്നി।
Verse 12
अमृष्यमाणो<5पसव्यं प्रद्युम्नेन च सौभराट् । यन्तारमस्य सहसा त्रिभि्बाणै: समार्दयत्
സൗഭരാജൻ ശാൽവൻ, പ്രദ്യുമ്നൻ തന്റെ സൈന്യത്തെ അപസവ്യമായി തിരിച്ചതിനെ സഹിക്കാതെ, പെട്ടെന്നു മൂന്നു അമ്പുകളാൽ പ്രദ്യുമ്നന്റെ സാരഥിയെ മുറിവേൽപ്പിച്ചു।
Verse 13
दारुकस्य सुतस्तत्र बाणवेगमचिन्तयन् । भूय एव महाबाहो प्रययावपसव्यत:
മഹാബാഹോ! അവിടെ ദാരുകപുത്രൻ അമ്പുകളുടെ പ്രഹാരവേഗത്തെ ഒട്ടും പരിഗണിക്കാതെ, ശത്രുസൈന്യത്തെ അപസവ്യമായി (വലത്തോട്ട്) വെച്ചുകൊണ്ട് വീണ്ടും രഥം മുന്നോട്ടു നീക്കി।
Verse 14
ततो बाणान् बहुविधान् पुनरेव स सौभराट् । मुमोच तनये वीर मम रुक्मिणिनन्दने
അപ്പോൾ സൗഭരാജൻ ശാൽവൻ വീണ്ടും എന്റെ വീരപുത്രനായ രുക്മിണീനന്ദന പ്രദ്യുമ്നന്റെ മേൽ പലവിധ അമ്പുകൾ വിട്ടു।
Verse 15
तानप्राप्ताज्छितैर्बाणैश्षिच्छेद परवीरहा । रौक्मिणेय: स्मितं कृत्वा दर्शयन् हस्तलाघवम्
ശത്രുവീരസംഹാരകനായ രുക്മിണീനന്ദനൻ പ്രദ്യുമ്നൻ ശാൽവന്റെ അമ്പുകൾ തന്റെ അടുക്കൽ എത്തുന്നതിന് മുമ്പേ തന്നെ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ വെട്ടിത്തകർത്തു. പുഞ്ചിരിയോടെ റൗക്മിണേയൻ തന്റെ കൈവൈഭവവും ആയുധനൈപുണ്യവും പ്രകടമാക്കി.
Verse 16
छिन्नान् दृष्टवा तु तान् बाणान प्रद्युम्नेन च सौभराट् | आसुरीं दारुणीं मायामास्थाय व्यसृजच्छरान्
പ്രദ്യുമ്നൻ തന്റെ അമ്പുകളെ ചിന്നിച്ചിതറിക്കുന്നതു കണ്ട സൗഭരാജ ശാൽവൻ ഭീകരമായ ആസുര മായയെ ആശ്രയിച്ച്, ഹേ മഹാബാഹോ, വീണ്ടും ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു.
Verse 17
प्रयुज्यमानमाज्ञाय दैतेयास्त्र महाबलम् । ब्रह्मास्त्रेणान्तराच्छित्त्वा मुमोचान्यान् पतत्रिण:
ശാൽവൻ മഹാബലമുള്ള ദൈത്യാസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കുന്നതായി അറിഞ്ഞ പ്രദ്യുമ്നൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രംകൊണ്ട് അതിനെ നടുവിൽ തന്നേ മുറിച്ചുതള്ളി; പിന്നെ അനേകം മറ്റു അമ്പുകളും വിട്ടു.
Verse 18
ते तदस्त्रं विधूयाशु विव्यधू रुधिराशना: । शिरस्युरसि वक््त्रे च स मुमोह पपात च
ആ അമ്പുകൾ ശത്രുക്കളുടെ രക്തം കുടിക്കുന്നവയെന്നു പറയപ്പെടുന്നവയായിരുന്നു. അവ ആ അസ്ത്രത്തെ വേഗത്തിൽ തകർത്ത ശേഷം ശാൽവന്റെ തല, നെഞ്ച്, മുഖം എന്നിവ തുളച്ചു; അതിനാൽ അവൻ മൂർഛിച്ച് വീണു.
Verse 19
तस्मिन् निपतिते क्षुद्रे शाल्वे बाणप्रपीडिते । रौक्मिणेयो परं बाणं संदधे शत्रुनाशनम्
ക്ഷുദ്രസ്വഭാവനായ ശാൽവൻ ബാണപീഡിതനായി നിലത്തു വീണപ്പോൾ രുക്മിണീനന്ദനൻ പ്രദ്യുമ്നൻ തന്റെ ധനുസ്സിൽ പരമോത്തമമായ—ശത്രുനാശകമായ—ഒരു ബാണം സംധാനം ചെയ്തു.
Verse 20
तमर्चितं सर्वदशार्हपूगै- राशीविषाग्निज्वलनप्रकाशम् । दृष्टवा शरं ज्यामभिनीयमानं बभूव हाहाकृतमन्तरिक्षम्
വായു പറഞ്ഞു—ദശാർഹ (യാദവ) സംഘങ്ങൾ ആദരിച്ച ആ ശരം വിഷസർപ്പത്തെപ്പോലെ മാരകവും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ ദീപ്തവുമായിരുന്നു. അതിനെ ധനുസ്സിന്റെ ജ്യയിൽ ഏർപ്പെടുത്തുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ ആകാശമണ്ഡലമൊട്ടാകെ ഹാഹാകാരം ഉയർന്നു.
Verse 21
ततो देवगणाः: सर्वे सेन्द्रा: सहधनेश्वरा: । नारदं प्रेषयामासु: श्वसनं च मनोजवम्,तब इन्द्र और कुबेरसहित सम्पूर्ण देवताओंने देवर्षि नारद तथा मनके समान वेगवाले वायुदेवको भेजा
അപ്പോൾ ഇന്ദ്രനും ധനേശ്വരൻ (കുബേരൻ) സഹിതം എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളും ദേവർഷി നാരദനെയും മനസ്സുപോലെ വേഗമുള്ള വായുദേവനെയും അയച്ചു.
Verse 22
तौ रौक्मिणेयमागम्य वचोडब्रूतां दिवौकसाम् | नैष वध्यस्त्वया वीर शाल्वराज: कथंचन
അവർ ഇരുവരും രുക്മിണീനന്ദനൻ പ്രദ്യുമ്നന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു ദേവന്മാരുടെ സന്ദേശം അറിയിച്ചു—“വീരാ, ശാൽവരാജൻ ഏതുവിധത്തിലും നിന്റെ കൈയ്യാൽ വധിക്കപ്പെടേണ്ടവൻ അല്ല.”
Verse 23
संहरस्व पुनर्बाणमवध्यो<यं त्वया रणे । एतस्य च शरस्याजौ नावध्यो<स्ति पुमान् क्वचित्
വായു പറഞ്ഞു—“നിന്റെ ഈ ശരം വീണ്ടും പിന്വലിക്ക; ഈ ശാൽവൻ യുദ്ധത്തിൽ നിന്റെ കൈയ്യാൽ അവധ്യനാണ്. ഈ മിസൈൽ റണത്തിൽ വിട്ടാൽ, അതിന്റെ മുമ്പിൽ എവിടെയും ഒരാളും ജീവനോടെ നിലനിൽക്കുകയില്ല.”
Verse 24
मृत्युरस्य महाबाहो रणे देवकिनन्दन: । कृष्ण: संकल्पितो धात्रा तन्मिथ्या न भवेदिति
വായു പറഞ്ഞു—“മഹാബാഹോ! വിധാതാവ് നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു—റണത്തിൽ ഇതിന്റെ മരണം ദേവകീനന്ദനൻ കൃഷ്ണന്റെ കൈയ്യാൽ തന്നെയാകണം. അതിനാൽ ആ ദിവ്യസങ്കൽപ്പം മിഥ്യയാകാൻ പാടില്ല.”
Verse 25
ततः परमसंदृष्ट: प्रद्युम्न: शरमुत्तमम् । संजहार धनुःश्रेष्ठात् तूणे चैव न्यवेशयत्,यह सुनकर प्रद्युम्न बड़े प्रसन्न हुए। उन्होंने अपने श्रेष्ठ धनुषसे उस उत्तम बाणको उतार लिया और पुन: तरकसमें रख दिया
ഇതു കേട്ട് പ്രദ്യുമ്നൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി. തന്റെ ശ്രേഷ്ഠ ധനുസ്സിൽ നിന്നു ആ ഉത്തമ അമ്പ് എടുത്തിറക്കി, സംയമത്തോടെ വീണ്ടും തൂണീരിൽ വെച്ചു.
Verse 26
तत उत्थाय राजेन्द्र शाल्व: परमदुर्मना: । व्यपायात् सबलस्तूर्ण प्रद्युम्नशरपीडित:
രാജേന്ദ്രാ! അതിനുശേഷം ശാൽവൻ എഴുന്നേറ്റ് അത്യന്തം ദുഃഖിതചിത്തനായി. പ്രദ്യുമ്നന്റെ അമ്പുകളാൽ പീഡിതനായി, തന്റെ സൈന്യത്തോടുകൂടെ വേഗത്തിൽ പിന്മാറി.
Verse 27
स द्वारकां परित्यज्य क्रूरो वृष्णिभिरार्दित: । सौभमास्थाय राजेन्द्र दिवमाचक्रमे तदा
മഹാരാജാ! അന്ന് വൃഷ്ണികളാൽ കഠിനമായി അമർത്ഥപ്പെട്ട ക്രൂരസ്വഭാവിയായ ശാൽവൻ ദ്വാരകയെ ഉപേക്ഷിച്ച് ‘സൗഭ’ എന്ന വിമാനത്തെ ആശ്രയിച്ച് ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a temporary tactical withdrawal—undertaken to protect an impaired warrior—constitutes a breach of kṣātra honor, or whether it is justified as sārathyadharma aimed at preserving life and restoring capacity.
The chapter teaches that dharma can be role-dependent and plural: a warrior’s identity is regulated by public norms of courage and reputation, while a charioteer’s duty emphasizes care, risk assessment, and continuity of agency under adversity.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as normative exemplum, embedding ethical criteria (honor, duty, protected categories) into narrative to guide interpretation of conduct within the epic’s broader moral economy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.