Shloka 45
Adhyāya 188: Mārkaṇḍeya’s Account of Yuga-Decline and the Restoration Motif
Kali-yuga to Kalki
शत्रुकी राजधानीपर विजय पानेवाले पुरुषसिंह! मनुने वह नाव उस सींगमें अटका दी। रस्सीसे बँधे हुए मत्स्यभगवान् उन सबको नौकाद्वारा पार उतारनेके लिये उस खारे पानीके समुद्रमें बड़े वेगसे नाव खींचने लगे। मनुजेश्वर! उस समय समुद्र अपनी लहरोंसे नृत्य करता-सा जान पड़ता था। पानीके हिलोरोंसे भयंकर गर्जना-सी कर रहा था। शत्रुविजयी नरेश्वर! उस महासागरमें प्रचण्ड वायुके झोंकोंसे विक्षुब्ध होकर हिलती-डुलती हुई वह नौका चंचल-चित्तवाली मतवाली स्त्रीके समान झूम रही थी। उस समय न तो भूमिका पता लगता था और न दिशाओं तथा विदिशाओंका ही भान होता था ।। सर्वमाम्भसमेवासीत् खं द्यौश्व नरपुज्गभव । एवंभूते तदा लोके संकुले भरतर्षभ,भरतकुलभूषण नरेश्वरर! आकाश और द्युलोक सब कुछ जलमय ही प्रतीत होता था। इस प्रकार जब सारा विश्व एकार्णवके जलमें डूबा हुआ था, उस समय केवल सप्तर्षि, मनु और मत्स्य भगवान्--ये ही नौ व्यक्ति दृष्टिगोचर होते थे। राजन! इस तरह बहुत वर्षोतक भगवान् मत्स्य आलस्यरहित होकर उस अगाध जलराशिमें उस नौकाको खींचते रहे। भरतकुलतिलक! तदनन्तर हिमालयका जो सर्वोच्च शिखर था, वहाँ मत्स्यभगवान् उस नावको खींचकर ले गये। कुरुनन्दन! तब वे धीरे-धीरे हँसते हुए उन समस्त ऋषियोंसे बोले --“आपलोग हिमालयके इस शिखरमें इस नावको शीघ्र बाँध दें।” भरतश्रेष्ठ! मत्स्यका वह वचन सुनकर उन महर्षियोंने तुरंत वहाँ हिमालयके शिखरमें वह नौका बाँध दी। तभीसे हिमालयका वह उत्तम शिखर “नौका-बन्धन' के नामसे विख्यात हुआ
śatrukī-rājadhānī-para vijaya-pāne-vāle puruṣa-siṃha! manunā sā nāvā tasmin śṛṅge ’ṭakā dī. rassyā baddhaḥ matsya-bhagavān te sarvān naukā-dvārā pāraṃ netuṃ tasmin kṣāra-jala-samudre mahā-vegena nāvāṃ ākarṣitum ārabdhaḥ. manu-jeśvara! tadā samudraḥ sva-laharībhiḥ nṛtyati iva pratibhāti sma; jala-hiloraiḥ bhīṣaṇa-garjanāṃ iva kurvan. śatru-vijayī nareśvara! tasmin mahā-sāgare pracanda-vāyu-vega-vikṣubdhaṃ calad-dolāyamānā sā nāvā capala-cittā-mada-mattā-strīvat jhūmāyate sma. tadā na bhūmiḥ prajñāyate, na diśāṃ vidiśāṃ ca bhānaṃ. sarvam āmbhasam eva āsīt; khaṃ dyauś ca, nara-puṅgava. evaṃ-bhūte tadā loke saṃkule, bharatarṣabha, bharata-kula-bhūṣaṇa! nareśvara! ākāśaṃ dyu-lokaś ca sarvaṃ jalamayaṃ iva pratibhāti sma. evaṃ yadā sarvo lokaḥ ekārṇava-jale nimagnaḥ, tadā kevalaṃ saptaṛṣayaḥ manuḥ matsya-bhagavān ca—ete navaiva dṛśyante sma. rājan! evaṃ bahūn varṣān matsya-bhagavān anālasyaḥ san agādha-jala-rāśau tāṃ nāvāṃ ākarṣayan avahat. bharata-kula-tilaka! tad-anantaraṃ himālayasya yaḥ sarvoccaiḥ śikharaḥ, tatra matsya-bhagavān tāṃ nāvāṃ nītvā nyaveśayat. kuru-nandana! atha sa mandam mandam hasann iva tān sarvān ṛṣīn uvāca—“yūyaṃ himālayasya asmin śikhare imāṃ nāvāṃ śīghraṃ badhnīta.” bharata-śreṣṭha! matsyasya vacanaṃ śrutvā te maharṣayaḥ tatraiva himālayasya śikhare tāṃ nāvāṃ kṣaṇāt baddhavantaḥ. tataḥ prabhṛti tad uttamaṃ śikharaṃ “naukā-bandhana” iti nāmnā prasiddham abhavat.
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ നരസിംഹാ, ശത്രുനഗരവിജയീ! മനു ആ നൗകയെ ആ കൊമ്പിൽ ബന്ധിച്ചു. തുടർന്ന് കയറാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട മത്സ്യരൂപനായ ഭഗവാൻ, എല്ലാവരെയും നൗകയിലൂടെ കരകയറ്റുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച്, ആ ഉപ്പുമഹാസമുദ്രത്തിൽ മഹാവേഗത്തിൽ നൗകയെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി. അപ്പോൾ സമുദ്രം തന്റെ തരംഗങ്ങളാൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നപോലെ തോന്നി; ഉയർന്നുചാടുന്ന തിരകളാൽ ഭയങ്കരമായി ഗർജ്ജിച്ചു. പ്രചണ്ഡവാതത്തിന്റെ അടിച്ചുതള്ളലാൽ വിറച്ച ആ നൗക മഹാസമുദ്രത്തിൽ ചഞ്ചലമനസ്സുള്ള മദമത്തസ്ത്രീപോലെ ആടിയുലഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഭൂമി കാണാനായില്ല; ദിക്കുകളുടെയും ഉപദിക്കുകളുടെയും ബോധവും ഇല്ലാതായി. ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ! ആകാശവും ദ്യുലോകവും എല്ലാം ജലമയമായിത്തന്നെ തോന്നി. സർവ്വലോകവും ഒരേ മഹാർണവജലത്തിൽ മുങ്ങിയപ്പോൾ, സപ്തർഷികൾ, മനു, മത്സ്യഭഗവാൻ—ഈ ഒമ്പതുപേരേ ദൃശ്യമുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. ഇങ്ങനെ അനേകം വർഷങ്ങൾ ആലസ്യമില്ലാതെ മത്സ്യഭഗവാൻ ആ അഗാധജലരാശിയിൽ നൗകയെ വലിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നെ അവൻ നൗകയെ ഹിമാലയത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ശിഖരത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി. തുടർന്ന് മന്ദഹാസത്തോടെ അവൻ എല്ലാ ഋഷികളോടും പറഞ്ഞു—‘ഈ ഹിമാലയശിഖരത്തിൽ ഈ നൗകയെ വേഗം ബന്ധിക്കുവിൻ.’ മത്സ്യന്റെ വാക്ക് കേട്ട് മഹർഷിമാർ ഉടൻ അവിടെ നൗകയെ ബന്ധിച്ചു. അന്നുമുതൽ ആ ശ്രേഷ്ഠശിഖരം ‘നൗകാ-ബന്ധനം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി.”
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
When the world is overwhelmed by disorder, dharma is preserved through disciplined effort (anālasya), wise leadership (Manu and the sages), and trust in a higher guiding intelligence (Matsya). The episode emphasizes steadiness, cooperation, and safeguarding the seeds of life and knowledge during crisis.
During the cosmic flood, Manu and the Seven Sages ride in a boat tethered by rope to the horn of the divine Fish. The Fish pulls them across the raging ocean for many years, then brings the boat to the highest Himalayan peak and instructs the sages to moor it there, giving rise to the place-name ‘Naukā-bandhana’.