Shloka 54
कामीकवन-समागमः
Kāmyaka Forest Meeting: Kṛṣṇa’s Visit; Mārkaṇḍeya and Nārada Arrive
ईरिणे निर्जले देशे कण्टकिद्रुमसंकुले । अश्मस्थाणुक्षुपाकीर्णे सुदुर्गे विषमोत्कटे । गृहीतं भुजगेन्द्रेण निश्चेष्टमनुजं तदा,तब उन्हीं पद-चिह्लोंके सहारे जाकर उन्होंने पर्वतकी कन्दरामें अपने भाई भीमसेनको देखा, जो अजगरकी पकड़में आकर चेष्टाशून्य हो गये थे। उक्त पर्वतकी कन्दरामें विशेष रूपसे रूक्ष वायु चलती थी। वह गुफा ऐसे वृक्षोंसे ढकी थी, जिनमें नाममात्रके लिये भी पत्ते नहीं थे। इतना ही नहीं, वह स्थान ऊसर, निर्जल, काँटेदार वृक्षोंसे भरा हुआ, पत्थर, टूँठ और छोटे वृक्षोंसे व्याप्त, अत्यन्त दुर्गग और ऊँचा-नीचा था
īriṇe nirjale deśe kaṇṭakidrumasaṅkule | aśmasthāṇukṣupākīrṇe sudurge viṣamotkaṭe | gṛhītaṃ bhujagendreṇa niśceṣṭam anujaṃ tadā ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഉഷരവും ജലരഹിതവുമായ ദേശത്ത്, മുള്ളുള്ള വൃക്ഷങ്ങൾ കനത്തും, പാറകൾ, മരംതുമ്പുകൾ, കുറ്റിച്ചെടികൾ എന്നിവ നിറഞ്ഞും, അത്യന്തം ദുർഗമവും കുഴിവരമ്പുകളാൽ ഭീകരവുമായ ആ സ്ഥലത്ത് അപ്പോൾ അദ്ദേഹം കണ്ടു—നാഗരാജൻ ചുറ്റിപ്പിടിച്ച് ബന്ധിച്ചിട്ടു നിശ്ചലനായി കിടക്കുന്ന തന്റെ അനുജനെ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharmic duty in crisis: when a close one is struck down by unforeseen danger, one must not abandon them. It also reminds that physical strength alone is insufficient—vigilance, humility before nature, and responsible action toward family are essential.
The narrator describes a harsh, thorn-filled, waterless wilderness where the younger brother (in context, Bhīma) has been seized by a mighty serpent (bhujagendra/ajagara) and rendered motionless, setting the stage for his discovery and rescue.