Adhyaya 175
Bhīmasena’s Himalayan Hunt and Seizure by the Ajagara (भीमसेनस्य अजगरग्रहणम्)
Upa-parva: Ajagara-upākhyāna (Episode of the Ajagara/Great Serpent)
Janamejaya questions how Bhīmasena—described as possessing the life-force of myriad nāgas and famed for challenging formidable beings—could experience acute fear from an ajagara. Vaiśaṃpāyana situates the event during the Pandavas’ forest residence near a royal seer’s āśrama and then follows Bhīma moving through a visually abundant Himalayan landscape: auspicious regions frequented by devas, gandharvas, siddhas, and apsarases; birdsong (cakora, cakravāka, kokila, etc.); trees bearing perennial flowers and fruits; gem-like cold waters with waterfowl; and forests of deodāra and sandal. While engaged in hunting across plains and arid stretches, Bhīma encounters an enormous, terrifying serpent occupying a mountain fastness and covering a cavern with its body. The ajagara is detailed with cave-like mouth, four fangs, blazing copper-red eyes, and a death-like presence amplified by hissing and heavy breath. It suddenly grips Bhīma by both arms; upon mere contact Bhīma’s consciousness becomes clouded due to the serpent’s boon-derived power. Despite Bhīma’s famed strength, he cannot maneuver or counteract the constriction; he struggles intensely to free himself but is unable to impede the serpent’s hold, establishing a crisis that requires resolution beyond straightforward force.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के पूछने पर अर्जुन इन्द्रलोक-प्रवास का वृत्तान्त आगे बढ़ाता है—कैसे वह इन्द्र का विश्वासपात्र बना और दिव्य लोक की मर्यादा में धीरे-धीरे स्थिर हुआ। → अर्जुन के घाव भरते हैं; इन्द्र उसे स्नेहपूर्वक हाथ पकड़कर निकट लाते हैं, दिव्य वस्त्र-आभूषण प्रदान करते हैं और गन्धर्वकुमारों के साथ रहने का सौभाग्य देते हैं। इसी सम्मान के बीच अर्जुन के भीतर एक तीव्र आकांक्षा जागती है—उन दिव्यास्त्रों को देखने/पाने की, जिनसे निवातकवच जैसे अजेय शत्रु भी मारे जा सकें। → अर्जुन का स्पष्ट निवेदन—‘भारत! मैं उन दिव्यास्त्रों को देखना चाहता हूँ जिनसे निवीतकवच (निवातकवच) मारे गये’—यह क्षण उसके तप-पराक्रम को लक्ष्य में बदल देता है: अब उसका इन्द्रलोक-प्रवास केवल आतिथ्य नहीं, अस्त्र-प्राप्ति की निर्णायक यात्रा है। → इन्द्र के भवन में अर्जुन का सम्मानित, सुखपूर्वक निवास स्थापित होता है; कथा-धारा ‘अस्त्रदर्शन/अस्त्र-प्राप्ति’ की दिशा में व्यवस्थित हो जाती है। वैशम्पायन संकेत करते हैं कि अर्जुन ने यह वृत्तान्त कहकर उस रात्रि भाइयों के साथ विश्राम किया। → इन्द्र अर्जुन की इच्छा पर क्या उत्तर देंगे—क्या, कब और किन शर्तों पर दिव्यास्त्रों का दर्शन/उपदेश होगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका २३ श्लोक मिलाकर कुल ७७३ श्लोक हैं) छः #&< (9) #प्टज 2४ चतुःसप्तरत्यांधेकशततमो< ध्याय: 80: कक कं यात्राका वृत्तान्त सुनकर युधिष्ठिरद्वारा उनका और दिव्यास्त्रदर्शनकी इच्छा प्रकट करना अजुन उवाच ततो मामतिविश्वस्तं संरूढशरविक्षतम् देवराजो विगृहोदं काले वचनमब्रवीत्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ഞാൻ അത്യന്തം ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ നിന്നിരുന്നു; എങ്കിലും ശരീരത്തിൽ കുടഞ്ഞിരുന്ന അമ്പുകളുടെ മുറിവുകൾ ഇപ്പോഴും ഉണ്ടായിരുന്നു. അപ്പോൾ യുക്തമായ സമയത്ത് ദേവരാജൻ ദൃഢവും നിർണായകവുമായ വാക്കുകൾ എന്നോടു പറഞ്ഞു।
Verse 2
अर्जुन कहते हैं--राजन्! तदनन्तर मैं देवराजका अत्यन्त विश्वासपात्र बन गया। धीरे- धीरे मेरे शरीरके सब घाव भर गये। तब एक दिन देवराज इन्द्रने मेरा हाथ पकड़कर कहा -- १ ॥। दिव्यान्यस्त्राणि सर्वाणि त्वयि तिष्ठन्ति भारत न त्वाभिभवितुं शक्तो मानुषो भुवि कश्चन
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അതിനുശേഷം ഞാൻ ദേവരാജന്റെ പരമ വിശ്വാസപാത്രനായി. ക്രമേണ എന്റെ ശരീരത്തിലെ എല്ലാ മുറിവുകളും മായിച്ചു. പിന്നെ ഒരു ദിവസം ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ എന്റെ കൈ പിടിച്ച് പറഞ്ഞു—“ഭാരതവംശജനേ! എല്ലാ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളും നിനക്കുള്ളിൽ വസിക്കുന്നു. ഭൂമിയിൽ ഒരു മനുഷ്യനും നിന്നെ ജയിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവനല്ല.”
Verse 3
भीष्मो द्रोण: कृप: कर्ण: शकुनि: सह राजभि: संग्रामस्थस्य ते पुत्र कलां नाहन्ति षघोडशीम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“മകനേ! ഭീഷ്മൻ, ദ്രോണൻ, കൃപാചാര്യൻ, കർണൻ, രാജാക്കളോടുകൂടിയ ശകുനി—ഇവരെല്ലാം യുദ്ധത്തിൽ നിലകൊണ്ടാലും, നിന്റെ ശക്തിയുടെ പതിനാറിലൊരുഭാഗത്തിനും തുല്യമല്ല.”
Verse 4
इदं च मे तनुत्राणं प्रायच्छन्मघवान प्रभु: अभेद्यं कवचं दिव्यं स्रजं चैव हिरण्मयीम्,महाराज! उन देवेश्वर इन्द्रने स्वयं मेरे शरीरकी रक्षा करनेवाला यह अभेद्य दिव्य कवच और यह सुवर्णमयी माला मुझे दी
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ശക്തിമാൻ പ്രഭു മഘവാൻ (ഇന്ദ്രൻ) തന്നേ എനിക്ക് ഈ ദേഹരക്ഷകമായ അഭേദ്യ ദിവ്യകവചവും ഈ സ്വർണമയമായ മാലയും നൽകി.
Verse 5
देवदत्तं च मे शड्खं पुनः प्रादान्महारवम् दिव्यं चेदं किरीटं मे स्वयमिन्द्रो युयोज ह
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—അദ്ദേഹം വീണ്ടും മഹാനാദം മുഴക്കുന്ന ‘ദേവദത്ത’ എന്ന എന്റെ ശംഖം എനിക്ക് നൽകി; ഈ ദിവ്യകിരീടവും—ഇന്ദ്രൻ തന്നേ എന്റെ ശിരസ്സിൽ വെച്ചു.
Verse 6
ततो दिव्यानि वस्त्राणि दिव्यान्याभरणानि च प्रादाच्छक्रो ममैतानि रुचिराणि बृहन्ति च,तत्पश्चात् देवराजने मुझे ये मनोहर एवं विशाल दिव्य वस्त्र तथा दिव्य आभूषण दिये
അതിനുശേഷം ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) എനിക്ക് ദിവ്യവസ്ത്രങ്ങളും ദിവ്യാഭരണങ്ങളും നൽകി—അവ മനോഹരവും വിശാലവുമായിരുന്നു.
Verse 7
एवं सम्पूजितस्तत्र सुखमस्म्युषितो नृप इन्द्रस्य भवने पुण्ये गन्धर्वशिशुभि: सह
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നൃപാ! ഇങ്ങനെ അവിടെ ആദരിക്കപ്പെട്ട ഞാൻ, ഇന്ദ്രന്റെ പുണ്യമായ ഭവനത്തിൽ ഗന്ധർവയുവാക്കളോടൊപ്പം സുഖമായി പാർത്തു.
Verse 8
महाराज! इस प्रकार सम्मानित होकर मैं उस पवित्र इन्द्रभवनमें गन्धर्वकुमारोंके साथ सुखपूर्वक रहने लगा ।।
മഹാരാജാവേ! ഇങ്ങനെ ആദരിക്കപ്പെട്ട ഞാൻ ആ പുണ്യമായ ഇന്ദ്രഭവനത്തിൽ ഗന്ധർവകുമാരന്മാരോടൊപ്പം സുഖമായി പാർക്കാൻ തുടങ്ങി. തുടർന്ന് ദേവന്മാരോടൊപ്പം പ്രസന്നനായ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) എന്നോടു പറഞ്ഞു—“അർജുനാ! ഇനി നീ പുറപ്പെടേണ്ട സമയം വന്നിരിക്കുന്നു; കാരണം നിന്റെ സഹോദരന്മാർ നിന്നെ നിരന്തരം സ്മരിക്കുന്നു.”
Verse 9
एवमिन्द्रस्यथ भवने पञ्च वर्षाणि भारत उषितानि मया राजन् स्मरता द्यूतजं कलिम्,भारत! इस प्रकार द्यूतजनित कलहका स्मरण करते हुए मैंने इन्द्रभवनमें पाँच वर्ष व्यतीत किये हैं
ഹേ ഭാരതാ! ഇന്ദ്രന്റെ ദിവ്യഭവനത്തിൽ വസിച്ചുകൊണ്ട്, ഹേ രാജാവേ, ഞാൻ അഞ്ചു വർഷം കഴിച്ചു—ദ്യൂതത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ആ കലഹം നിരന്തരം സ്മരിച്ചുകൊണ്ട്.
Verse 10
ततो भवन्न्तमद्राक्ष॑ं भ्रातृभि: परिवारितम् गन्धमादनपादस्य पर्वतस्यास्य मूर्थनि,इसके बाद इस गन्धमादनकी शाखाभूत इस पर्वतके शिखरपर भाइयोंसहित आपका दर्शन किया है
അതിനുശേഷം ഗന്ധമാദനത്തിന്റെ പാദത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ഈ പർവ്വതശാഖയുടെ ശിഖരത്തിൽ, സഹോദരന്മാർ ചുറ്റിനിന്ന നിങ്ങളെ ഞാൻ ദർശിച്ചു.
Verse 11
युधिछ्िर उवाच दिष्ट्या धनंजयास्त्राणि त्वया प्राप्तानि भारत दिष्ट्या चाराधितो राजा देवानामीश्वर: प्रभु:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ധനഞ്ജയാ! നീ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ നേടിയതു മഹാസൗഭാഗ്യം. ഹേ ഭാരതാ! ആരാധനയാൽ ദേവന്മാരുടെ അധിപനായ പ്രഭു ഇന്ദ്രനെ നീ പ്രസന്നനാക്കിയതും സൗഭാഗ്യമത്രേ.
Verse 12
दिष्ट्या च भगवान् स्थाणुर्देव्या सह परंतप साक्षाद् दृष्ट: स्वयुद्धेन तोषितश्न॒ त्वयानघ
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—പരന്തപാ! ദേവിയോടുകൂടെ ഭഗവാൻ സ്ഥാണു (ശങ്കരൻ)നെ നീ സാക്ഷാൽ ദർശിച്ചതും മഹാസൗഭാഗ്യം. ഹേ അനഘാ! നിന്റെ സ്വന്തം യുദ്ധപരാക്രമംകൊണ്ട് അവനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തിയതും സൗഭാഗ്യം തന്നെ.
Verse 13
दिष्ट्या च लोकपालैस्त्वं समेतो भरतर्षभ दिष्ट्या वर्धामहे पार्थ दिष्ट्यासि पुनरागत:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഭരതർഷഭാ! ലോകപാലന്മാരുമായി നീ കൂടിക്കാഴ്ച നടത്തിയതും സൗഭാഗ്യം. പാർത്ഥാ! നാം അഭ്യുദയത്തിന്റെ പാതയിൽ മുന്നേറുന്നതും സൗഭാഗ്യം; കൂടാതെ സൗഭാഗ്യവശാൽ നീ വീണ്ടും ഞങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങിവന്നിരിക്കുന്നു.
Verse 14
अद्य कृत्स्नां महीं देवीं विजितां पुरमालिनीम् मन्ये च धृतराष्ट्रस्य पुत्रानपि वशीकृतान्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ന് നഗരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഈ സമസ്ത ഭൂമിദേവിയെ നാം ജയിക്കുമെന്നുറപ്പ് എനിക്കുണ്ടായി. ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ പുത്രന്മാരെയും ഞാൻ നമ്മുടെ അധീനത്തിലായവരെന്നുതന്നെ കരുതുന്നു.
Verse 15
इच्छामि तानि चास्त्राणि द्रष्टें दिव्यानि भारत यैस्तथा वीर्यवन्तस्ते निवीतकवचा हत:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! നീ ആ വിധത്തിൽ മഹാപരാക്രമികളായ നിവാതകവചന്മാരെ നശിപ്പിച്ച ആ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളെ ഞാൻ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 16
अजुन उवाच श्वः प्रभाते भवान् द्रष्टा दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः निवातकववचा घोरा यैर्मया विनिपातिता:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ നിങ്ങൾ ആ എല്ലാ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളും പൂർണ്ണമായി കാണും; അവയാൽ തന്നെയാണ് ഞാൻ ഭയങ്കരനായ നിവാതകവചന്മാരെ നിലംപതിപ്പിച്ചത്.
Verse 17
वैशम्पायन उवाच एवमागमनं तत्र कथयित्वा धनंजय: भ्रातृभि: सहित: सर्वे रजनीं तामुवास ह,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! इस प्रकार अपने आगमनका वृत्तान्त सुनाकर सब भाइयोंसहित अर्जुनने वहाँ वह रात व्यतीत की
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഇങ്ങനെ അവിടെ തന്റെ ആഗമനവൃത്താന്തം പറഞ്ഞ ശേഷം ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) എല്ലാ സഹോദരന്മാരോടും കൂടി ആ സ്ഥലത്ത് ആ രാത്രി കഴിച്ചു.
Verse 173
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत निवातकवचयुद्धपर्वमें हिरण्यपुरवासी दैत्योंके वधसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ तिहतत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവാന്തർഗതമായ നിവാതകവചയുദ്ധപർവത്തിൽ ഹിരണ്യപുരവാസികളായ ദൈത്യന്മാരുടെ വധത്തെ സംബന്ധിക്കുന്ന നൂറ്റി എഴുപത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 174
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि अस्त्रदर्शनसंकेते चतु:सप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ, നിവാതകവചയുദ്ധപർവത്തിന്റെ അന്തർഗതമായി, ‘അസ്ത്രദർശന-സങ്കേതം’ എന്ന വിഭാഗത്തിൽ നൂറ്റി എഴുപത്തിനാലാം അധ്യായം സമാപിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dilemma of capability versus circumstance: a renowned strong figure is rendered ineffective by boon-enabled constraint, raising the question of what constitutes effective action when strength alone fails.
The setup implies that resilience in adversity requires adaptive intelligence and reliance on broader resources (companions, counsel, or dharmic means), not only immediate force.
No explicit phalaśruti appears within the provided verses; the meta-commentary functions indirectly through Janamejaya’s inquiry and Vaiśaṃpāyana’s framing of wonder, fear, and boon-mediated causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.