Adhyaya 170
हिरण्यपुरवर्णन–रौद्रास्त्रप्रयोगः (Hiraṇyapura Described and the Deployment of the Raudra Weapon)
Upa-parva: Arjuna–Mātali Dialogue and the Fall of Hiraṇyapura (Hiraṇyapura-saṃgrāma episode)
Arjuna narrates to a royal listener that, while returning, he saw a radiant, wish-moving, heavily fortified aerial city resembling Amarāvatī, ornamented with jewel-trees and guarded by luminous beings. On questioning Mātali, he learns the city is Hiraṇyapura, inhabited by Paulomas and Kālakeyas whose mothers Pulomā and Kālakā performed prolonged austerities and received boons from Svayambhū: their offspring would be difficult to afflict and not readily vulnerable to gods, rākṣasas, or serpents, with ‘human agency’ indicated as their appointed end. Arjuna resolves to proceed and engages the defenders in a large-scale chariot conflict marked by dense missile exchanges and the city’s evasive mobility (rising, sinking, moving laterally, and submerging). After conventional weapons fail to fully suppress the opposing formations, Arjuna invokes Rudra and employs the fearsome, ancient Raudra weapon. A multi-formed apparition manifests—countless animal, spectral, and hybrid shapes—filling the field and rapidly overwhelming the assembled dānavas. The city is broken and falls; lamentation follows among the inhabitants. Mātali praises Arjuna’s accomplishment as beyond what even the gods could easily perform, then escorts him to Indra’s residence, where the deed is reported and commended as strategically decisive.
Chapter Arc: अर्जुन इन्द्रलोक-यात्रा के क्रम में एक अद्भुत, रहस्यमय समुद्र-प्रदेश का वर्णन करता है—जहाँ फेनवती तरंगें पर्वतों-सी उछलती हैं और रत्नों से भरी सहस्रों नौकाएँ आकाश के विमानों-सी चमकती फिरती हैं। → इस अलौकिक वैभव के बीच भय का संकेत उभरता है: निवातकवच दानवों के नगर में आतंक फैलता है, वे द्वार बंद कर रक्षा-व्यवस्था कसते हैं। वातावरण में ‘अदृश्य शत्रु’ की आशंका और ‘आगामी युद्ध’ की गंध घुल जाती है। → शंखनाद का महाशब्द—जो स्वर्ग से टकराकर प्रतिध्वनि रचता है—सृष्टि के स्थूल-स्थावर तक को कंपा देता है; उसी क्षण निवातकवच दानव पूर्ण अलंकरण, विविध कवचों और विचित्र आयुधों सहित युद्ध के लिए निकल पड़ते हैं। → देवर्षि, महर्षि, ब्रह्मर्षि और सिद्धगण अर्जुन की विजय-कामना से स्तुति करते हैं—यह अध्याय युद्ध के ‘आरम्भ’ को विधिवत स्थापित करता है: दानवों की तैयारी, देवपक्ष का समर्थन, और अर्जुन का ध्येय स्पष्ट। → निवातकवचों की सुसज्जित सेना सामने है—अब वास्तविक टकराव और अस्त्र-प्रयोग का निर्णायक अध्याय आरम्भ होने को है।
Shlokas
Verse 1
हि >> मो न () हि 7 आम ३. निर्दोष प्राणीका वध हो जाय
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! തുടർന്ന് വഴിവഴിയായി മഹർഷിമാരുടെ മുഖത്തിൽ നിന്ന് എന്റെ സ്തുതി കേട്ടുകൊണ്ട് ഞാൻ ജലങ്ങളുടെ അധിപനായ, ക്ഷയമില്ലാത്തതും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ സമീപത്തെത്തി അതിനെ നിരീക്ഷിച്ചു. കാണുന്നതിന് അത്യന്തം ഭയാനകമായിരുന്നു അത്. അതിന്റെ ജലം ഒരിക്കലും കുറയുകയോ കൂടുകയോ ചെയ്യുന്നുവെന്ന് തോന്നിയില്ല. നുരയോടുകൂടിയ, പർവ്വതസമാനമായ ഉയർന്ന തിരകൾ ഉയർന്ന് നൃത്തം ചെയ്യുന്നപോലെ ദൃശ്യമായിരുന്നു; ചിലപ്പോൾ അവ ചിതറിപ്പടരുകയും ചിലപ്പോൾ പരസ്പരം ഇടിച്ചുമുട്ടുകയും ചെയ്തു.
Verse 2
फेनवत्य: प्रकीर्णाश्व संहताश्न समुत्थिता: । ऊर्मयश्नात्र दृश्यन्ते वल्गन्त इव पर्वता:
നുരയോടുകൂടിയ തിരകൾ ചിലപ്പോൾ ചിതറിപ്പോകുന്നു, ചിലപ്പോൾ ഒന്നിച്ചുകൂടി ഉയരുന്നു; ഇവിടത്തെ തരംഗങ്ങൾ പർവ്വതങ്ങൾ ചാടുന്നതുപോലെ ദൃശ്യമാണ്.
Verse 3
नाव: सहस््रशस्तत्र रत्नपूर्णा: समन्ततः । नभसीव विमानानि विचरन्त्यो विरेजिरे । तिमिड्लिला: कच्छपाक्ष तथा तिमितिमिड्लिला:
അവിടെ എല്ലാടവും രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആയിരക്കണക്കിന് വള്ളങ്ങൾ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു; അവ ആകാശത്ത് വിഹരിക്കുന്ന വിമാനങ്ങളെപ്പോലെ തന്നെ ദീപ്തിയോടെ തിളങ്ങി. തിമിംഗിലങ്ങൾ, ആമകൾ, അതുപോലെ മഹാബലമുള്ള തിമിതിമിംഗിലങ്ങൾ ജലത്തിനുള്ളിൽ മുങ്ങിയ പർവ്വതങ്ങളെപ്പോലെ ദൃശ്യമായിരുന്നു.
Verse 4
मकराश्नात्र दृश्यन्ते जले मग्ना इवाद्रय: । शड्खानां च सहस््राणि मग्नान्यप्सु समन््तत:
ഇവിടെ ജലത്തിൽ മുങ്ങിയ പർവതങ്ങളെപ്പോലെ മകരങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു; കൂടാതെ എല്ലാടവും ജലത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ശംഖുകൾ മുങ്ങിക്കിടക്കുന്നു.
Verse 5
दृश्यन्ते सम यथा रात्रौ तारास्तन्वभ्रसंवृता: । तथा सहस्रशस्तत्र रत्नसड्घा: प्लवन्त्युत
രാത്രിയിൽ നേർത്ത മേഘാവരണത്തിലൂടെ നക്ഷത്രങ്ങൾ തിളങ്ങിക്കാണുന്നതുപോലെ, അവിടെ സമുദ്രജലത്തിൽ സഹസ്രങ്ങളായ രത്നസമൂഹങ്ങൾ ഒഴുകുന്നതുപോലെ തോന്നി.
Verse 6
वायुश्व घूर्णते भीमस्तदद्भुतमिवाभवत् | तमुदीक्ष्य महावेगं सर्वाम्भोनिधिमुत्तमम्
അവിടെ ഭീകരമായ കാറ്റുപോലും ചുഴലിക്കാറ്റായി തിരിഞ്ഞ് വഴിതെറ്റിയതുപോലെ തോന്നി—അത് അത്ഭുതദൃശ്യം ആയിരുന്നു. മഹാവേഗത്തിൽ പാഞ്ഞൊഴുകുന്ന ജലരാശിയുള്ള ആ ഉത്തമ സമുദ്രത്തെ കണ്ടപ്പോൾ ഞാൻ വിസ്മയിച്ചു.
Verse 7
अपश्यं दानवाकीर्ण तद् दैत्यपुरमन्तिकात् । तत्रैव मातलिस्तूर्ण निपत्य पृथिवीतले
ഞാൻ സമീപത്തുനിന്ന് ദാനവന്മാർ നിറഞ്ഞ ആ ദൈത്യപുരം കണ്ടു. അപ്പോൾ തന്നെ മാതലി വേഗത്തിൽ ഇറങ്ങി ഭൂതലത്തിൽ എത്തി.
Verse 8
रथं तं तु समाश्शलिष्यः प्राद्रवद् रथयोगवित् | त्रासयन् रथघोषेण तत् पुरं समुपाद्रवत्
രഥയോജനയിൽ നിപുണനായ അവൻ (മാതലി) ആ രഥത്തെ ഉറച്ചുപിടിച്ച് വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു. രഥത്തിന്റെ ഗർജ്ജനഘോഷത്തോടെ എല്ലാവരെയും ഭീതിയിലാഴ്ത്തി, ആ നഗരത്തിലേക്ക് നേരെ കുതിച്ചുകയറി.
Verse 9
रथघोष॑ तु त॑ श्रुत्वा स्तनयित्नोरिवाम्बरे | मन्वाना देवराजं मामाविग्ना दानवाभवन्,आकाशमें होनेवाली मेघ-गर्जनाके समान उस रथका शब्द सुनकर दानवलोग मुझे देवराज इन्द्र समझकर भयसे अत्यन्त व्याकुल हो उठे
ആകാശത്തിലെ മേഘഗർജ്ജനത്തെപ്പോലെ ആ രഥഘോഷം കേട്ട ദാനവർ എന്നെ ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രനെന്ന് കരുതി ഭയത്താൽ അത്യന്തം വിറച്ചു കലങ്ങി.
Verse 10
सर्वे सम्भ्रान्तमनस: शरचापधरा: स्थिता: । तथासिशूलपरशुगदामुसलपाणय:,सभी मन-ही-मन घबरा गये। सभी अपने हाथोंमें धनुष-बाण, तलवार, शूल, फरसा, गदा और मुसल आदि अस्त्र-शस्त्र लेकर खड़े हो गये
എല്ലാവരുടെയും മനസ്സുകൾ ഭീതിയിൽ കലങ്ങി. അവർ വില്ലും അമ്പും ധരിച്ചു നിന്നു; അതുപോലെ വാൾ, ശൂലം, പരശു, ഗദ, മുസലം എന്നിവ കൈയിൽ പിടിച്ച് തത്തതസ്ഥാനങ്ങളിൽ സജ്ജരായി നിന്നു.
Verse 11
ततो द्वाराणि पिदधुर्दानवास्त्रस्तचेतस: । संविधाय पुरे रक्षां न सम कश्नन दृश्यते
അപ്പോൾ ഭീതിയിൽ കുലുങ്ങിയ മനസ്സുള്ള ദാനവർ നഗരരക്ഷ ക്രമപ്പെടുത്തി കവാടങ്ങൾ അടച്ചു; അത്ര കർശനമായി കാവൽ ഏർപ്പെടുത്തി, നഗരത്തിന് പുറത്തൊരാളെയും കാണാനായില്ല.
Verse 12
तत: शड्खमुपादाय देवदत्तं महास्वनम् | परमां मुदमाश्रित्य प्राधमं तं शनैरहम्,तब मैंने बड़ी भयंकर ध्वनि करनेवाले देवदत्त नामक शंखको हाथमें लेकर अत्यन्त प्रसन्न हो धीरे-धीरे उसे बजाया
അപ്പോൾ മഹാസ്വനമുള്ള ‘ദേവദത്ത’ എന്ന ശംഖം കൈയിലെടുത്ത് പരമാനന്ദത്തോടെ ഞാൻ അതിനെ മന്ദമായി ഊതി.
Verse 13
स तु शब्दो दिवं स्तब्ध्वा प्रतिशब्दमजीजनत् | वित्रेसुश्न निलिल्युश्व भूतानि सुमहान्त्यपि
ആ ശബ്ദം ആകാശത്തെ തന്നെ സ്തംഭിപ്പിച്ചതുപോലെ പ്രതിധ്വനി ഉളവാക്കി; അത് കേട്ട് മഹത്തായ ജീവികളും ഭയന്ന് ഇവിടെയും അവിടെയും ഒളിച്ചു.
Verse 14
ततो निवातकवचा: सर्व एव स्वलंकृता: । दंशिता विविधैस्त्राणैविचित्रायुधपाणय:
അപ്പോൾ നിവാതകവചന്മാരായ ആ ദൈത്യന്മാർ എല്ലാവരും സുലങ്കൃതരായി, വിവിധ കവചങ്ങൾ ധരിച്ചു, കൈകളിൽ വിചിത്രായുധങ്ങൾ പിടിച്ച് പുറത്തുവന്നു.
Verse 15
आयसैश्व महाशूलैर्गदाभिमुसलैरपि । पट्टिशै: करवालैश्व रथचक्रैश्न भारत
ഹേ ഭാരത! അവർ ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള മഹാശൂലങ്ങൾ, ഗദകളും മുസലുകളും, പട്ടിശങ്ങളും കരവാളങ്ങളും, റഥചക്രങ്ങളും കൈവശം വച്ച് പുറത്തുവന്നു.
Verse 16
शतघ्नीभिर्भुशुण्डीमि: खड्गैश्षित्रै: स्वलंकृतै: । प्रगृहीतैर्दिते: पुत्रा: प्रादुरासन् सहस्रशः:
ഹേ ഭാരത! തുടർന്ന് ദിതിയുടെ പുത്രന്മാർ ആയിരക്കണക്കിന് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അവരുടെ കൈകളിൽ ശതഘ്നികളും ഭുശുണ്ഡികളും, രത്നജടിതമായി വിചിത്രമായി അലങ്കരിച്ച ഖഡ്ഗങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു—എല്ലാവരും യുദ്ധസജ്ജരായിരുന്നു.
Verse 17
ततो विचार्य बहुशो रथमार्गेषु तान् हयान् । प्राचोदयत् समे देशो मातलिभर्भरतर्षभ
അപ്പോൾ രഥമാർഗങ്ങളെ കുറിച്ച് പലവട്ടം ആലോചിച്ച്, സമതലഭൂമിയിൽ മാതലി ആ കുതിരകളെ മുന്നോട്ടു പ്രേരിപ്പിച്ചു—ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ!
Verse 18
तेन तेषां प्रणुन्नानामाशुत्वाच्छीघ्रगामिनाम् । नान्वपश्यं तदा किंचित् तन्मे5द्भुतमिवा भवत्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു: “അങ്ങനെ അവർ പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ടതുകൊണ്ടും അവരുടെ അതിവേഗം കൊണ്ടും, അപ്പോൾ എനിക്ക് ഒന്നും കാണാനായില്ല; അത് എനിക്ക് അത്ഭുതമായി തോന്നി.”
Verse 19
भरतश्रेष्ठ] उस समय मातलिने बहुत सोच-विचारकर समतल प्रदेशमें रथ जानेयोग्य मार्गोपर अपने उन घोड़ोंको हाँका। उसके हाँकनेपर उन शीघ्रगामी अश्वोंकी चाल इतनी तेज हो गयी कि मुझे उस समय कुछ भी दिखायी नहीं देता था। यह एक अद्भुत बात थी ।।
അനന്തരം ആ ദാനവർ അവിടെയേ തന്നെ വികൃതവും ഭീതിജനകവുമായ സ്വരങ്ങളുള്ള ആയിരക്കണക്കിന് വാദ്യങ്ങൾ ഉച്ചത്തിൽ മുഴക്കിത്തുടങ്ങി।
Verse 20
तेन शब्देन सहसा समुद्रे पर्वतोपमा: । आप्लवन्त गतै: सच्त्वैर्मत्स्या:शतसहस्रश:,वाद्योंकी उस तुमुल-ध्वनिसे सहसा समुद्रके लाखों बड़े-बड़े पर्वताकार मत्स्य मर गये और उनकी लाशें पानीके ऊपर तैरने लगीं
ആ വാദ്യങ്ങളുടെ ഘോരധ്വനിയിൽ പെട്ടെന്ന് സമുദ്രത്തിൽ പർവ്വതസമാനമായ ലക്ഷക്കണക്കിന് മത്സ്യങ്ങൾ പ്രാണം വിട്ടു; അവരുടെ ശരീരങ്ങൾ ജലത്തിന്റെ മേൽ പൊങ്ങിത്തേങ്ങിത്തുടങ്ങി।
Verse 21
ततो वेगेन महता दानवा मामुपाद्रवन् । विमुज्चन्त: शितान् बाणान् शतशो5थ सहस्रश:,तत्पश्चात् उन सब दानवोंने सैकड़ों और हजारों तीखे बाणोंकी वर्षा करते हुए बड़े वेगसे मुझपर आक्रमण किया
പിന്നീട് ആ ദാനവർ മഹാവേഗത്തോടെ എന്നെ ആക്രമിച്ചു; നൂറുകളായും ആയിരങ്ങളായും മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ വിട്ടുകൊണ്ട് അവർ എന്നെ ചുറ്റിപ്പിടിച്ചു।
Verse 22
स सम्प्रहारस्तुमुलस्तेषां च मम भारत | अवर्तत महाघोरो निवातकवचान्तक:ः,भारत! तब उन दानवोंका और मेरा महाभयंकर तुमुल संग्राम आरम्भ हो गया, जो निवातकवचोंके लिये विनाशकारी सिद्ध हुआ
ഹേ ഭാരതാ! അപ്പോൾ ആ ദാനവരുമായി എനിക്കിടയിൽ അത്യന്തം ഭയാനകവും കലഹഭരിതവുമായ ഒരു മഹാസമരം ആരംഭിച്ചു; അത് നിവാതകവചന്മാർക്ക് സംഹാരകമായി തീർന്നു।
Verse 23
ततो देवर्षयश्नैव तथान्ये च महर्षय: । ब्रद्मर्षयश्न सिद्धाश्न समाजम्मुर्महामृथे
അപ്പോൾ അനേകം ദേവർഷിമാരും മറ്റു മഹർഷിമാരും ബ്രഹ്മർഷിമാരും സിദ്ധന്മാരും ആ മഹായുദ്ധം കാണാൻ അവിടെ സമാഗമിച്ചു। എല്ലാവരും എന്റെ വിജയം ആഗ്രഹിച്ചു; താരകാമയ യുദ്ധസമയത്ത് അവർ ഇന്ദ്രനെ സ്തുതിച്ചതുപോലെ, അനുകൂലവും മധുരവുമായ വചനങ്ങളാൽ എന്നെയും അവർ പുകഴ്ത്തി।
Verse 24
ते वै मामनुरूपाभिर्मधुराभिर्जयैषिण: । अस्तुवन् मुनयो वाम्भियथ्थेन्द्रे तारकामये
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ വിജയം ആഗ്രഹിച്ച മുനിമാർ എനിക്കു യോജിച്ച മധുരവും അനുകൂലവുമായ വചനങ്ങളാൽ എന്നെ സ്തുതിച്ചു—താരകാമയ യുദ്ധത്തിൽ അവർ ഇന്ദ്രനെ സ്തുതിച്ചതുപോലെ. ആ മഹായുദ്ധം കാണാൻ അനേകം ദേവർഷിമാർ, മഹർഷിമാർ, ബ്രഹ്മർഷിമാർ, സിദ്ധന്മാർ എന്നിവർ എത്തിയിരുന്നു; എല്ലാവർക്കും എന്റെ ജയമേ അഭിലഷിതമായതിനാൽ അവർ പ്രശംസാവചനങ്ങളാൽ എന്നെ അഭിനന്ദിച്ചു.
Verse 168
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अर्जुनवाक्यविषयक एक सौ अड़सठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ അർജുനവാക്യവിഷയക നൂറ്റി അറുപത്തിയെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 169
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि युद्धारम्भे एकोनसप्तत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत वनपर्वके अन्तर्गत निवातकवचयुद्धपर्वमें युद्धारम्भविषयक एक सौ उनहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ, നിവാതകവചയുദ്ധപർവത്തിൽ, യുദ്ധാരംഭവിഷയക നൂറ്റി അറുപത്തിയൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The tension lies in acting against boon-protected opponents: Arjuna must decide whether decisive force is justified when ordinary agents are constrained by the boon’s protections, and whether escalation to a supreme weapon is proportionate to the threat posed.
Power is portrayed as legitimate when disciplined by procedure: the text emphasizes informed assessment, staged application of means, and invocation aligned with recognized authority (Rudra) when confronting exceptional, rule-protected dangers.
A formal phalaśruti is not presented in these verses; instead, meta-evaluation appears as testimonial validation—Mātali’s praise and Indra’s commendation—functioning as narrative certification of the act’s exceptional status within the epic’s moral and strategic economy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.