Adhyaya 149
अध्याय १४९ — हनूमतो महद्रूपदर्शनं तथा धर्म-नीति-उपदेशः (Hanūmān’s Vast Form and Instruction on Dharma–Statecraft)
Upa-parva: Saugnadhika-vana (Saugandhika Flower Episode) — Bhīma–Hanūmān Saṃvāda (embedded discourse)
Bhīma refuses to depart without seeing Hanūmān’s prior heroic manifestation; Hanūmān, smiling, reveals the immense form associated with the ocean-crossing, expanding until he covers the plantain grove and stands like a second mountain. Overwhelmed, Bhīma averts his gaze and acknowledges the immeasurable nature of Hanūmān’s power, praising that Hanūmān alone could have neutralized Rāvaṇa, but that such an act would have displaced Rāma’s renown. Hanūmān affirms this rationale and redirects Bhīma toward the Saugandhika path, advising safety, reverence to divine powers, and avoidance of rashness. The chapter then shifts into a structured ethical-political exposition: dharma arises from conduct (ācāra), is sustained by Veda and yajña, and society is maintained by the triad of knowledge systems—trayī (Vedic learning), vārttā (economy), and daṇḍanīti (governance). Varṇa duties are enumerated, with emphasis that Bhīma’s kṣatra-dharma is protection through disciplined restraint, informed counsel, intelligence gathering, and calibrated application of policy instruments.
Chapter Arc: तीर्थयात्रा के प्रसंग में भीम एक अद्भुत मार्ग पर पहुँचता है—ऐसा पथ जिसे मनुष्यों के लिए ‘अगम्य’ कहा गया है; वहीं महाबली हनुमान, भीम को रोकते हुए अपने रहस्य और मर्यादा का संकेत देते हैं। → भीम के भीतर जिज्ञासा और बल का उफान है, पर हनुमान स्पष्ट करते हैं कि यह देवसेवित दिव्य-पथ है, जहाँ मानुषों का गमन वर्जित है। भीम के आग्रह पर हनुमान संक्षेप में श्रीराम-चरित सुनाते हैं—राम-सुग्रीव मैत्री, वानरों की सेनाएँ, समुद्र-लांघन, सीता-दर्शन, रावण-वध और विभीषण का राज्याभिषेक—और इस कथा के साथ अपने ही पराक्रम व सेवा का स्मरण कराते हैं। → हनुमान का निर्णायक वचन—‘यह मार्ग मनुष्यों के लिए अगम्य है; मैंने इसे रोका है; यहाँ मानुष न जाए’—भीम के बल-गौरव पर धर्म-सीमा की कठोर रेखा खींच देता है, और रामकथा का तेज भीम के भीतर वीरता को विनय में ढाल देता है। → हनुमान राम के धर्म-कार्य की पूर्णता (रावण-वध, विभीषणाभिषेक) और उस वीर-चरित के दिव्य-गान (गन्धर्व-अप्सराओं द्वारा) का उल्लेख कर भीम को समझाते हैं कि कुछ पथ शक्ति से नहीं, मर्यादा से पार होते हैं; भीम को दिशा मिलती है कि पराक्रम का शिखर भी अनुशासन के अधीन है। → भीम के भीतर उठी नई आकांक्षा—क्या वह हनुमान की आज्ञा मानकर लौटेगा, या अपने स्वभावगत वेग को साधने की अग्नि-परीक्षा देगा? (अगले अध्याय की ओर संकेत)
Shlokas
Verse 1
हि आय न [हुक है अष्टचत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: हनुमानजीका भीमसेनको संक्षेपसे श्रीरामका चरित्र सुनाना हनूमानुवाच हृतदार: सह श्रात्रा पत्नीं मार्गनू स राघव: । दृष्टवान् शैलशिखरे सुग्रीव॑ वानरर्षभम्
ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു—ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ രാഘവൻ (രാമൻ) സഹോദരനോടൊപ്പം അവളെ തേടി പുറപ്പെട്ടു. അവൻ പർവ്വതശിഖരത്തിൽ വാനരർഷഭനായ സുഗ്രീവനെ കണ്ടു.
Verse 2
तेन तस्याभवत् सख्यं राघवस्य महात्मन: । स हत्वा वालिन राज्ये सुग्रीवमभिषिक्तवान्
ആ സംഭവത്തോടെ മഹാത്മാവായ രാഘവനും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ സൗഹൃദബന്ധം ഉണ്ടായി. തുടർന്ന് വാലിയെ വധിച്ച് രാഘവൻ കിഷ്കിന്ധയുടെ രാജ്യത്തിൽ സുഗ്രീവനെ രാജാഭിഷേകം ചെയ്തു.
Verse 3
स राज्यं प्राप्य सुग्रीव: सीताया: परिमार्गणे | वानरान् प्रेषयामास शतशो5थ सहसत्रश:,राज्य पाकर सुग्रीवने सीताजीकी खोजके लिये सौ-सौ तथा हजार-हजार वानरोंकी टोली इधर-उधर भेजी
രാജ്യം ലഭിച്ച ശേഷം സുഗ്രീവൻ സീതയെ തേടുവാൻ തുടങ്ങി. അവളെ കണ്ടെത്താൻ നൂറുകളായും ആയിരങ്ങളായും വാനരസൈന്യങ്ങളെ വിവിധ ദിക്കുകളിലേക്ക് അയച്ചു.
Verse 4
ततो वानरकोटीभि: सहितो<हं नरर्षभ । सीतां मार्गन् महाबाहो प्रयातो दक्षिणां दिशम्,नरश्रेष्ठ॒ महाबाहो! उस समय करोड़ों वानरोंके साथ मैं भी सीताजीका पता लगाता हुआ दक्षिण दिशाकी ओर गया
അതിനുശേഷം, ഹേ നരശ്രേഷ്ഠ മഹാബാഹോ! കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാരോടൊപ്പം ഞാനും സീതയെ തേടി തെക്കുദിക്കിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു.
Verse 5
ततः प्रवृत्ति: सीताया गृप्रेण सुमहात्मना । सम्पातिना समाख्याता रावणस्य निवेशने,तदनन्तर गृध्रजातीय महाबुद्धिमान् सम्पातिने सीताजीके सम्बन्धमें यह समाचार दिया कि वे रावणके नगरमें विद्यमान हैं
അതിനുശേഷം മഹാത്മാവായ ഗൃധ്രൻ സമ്പാതി സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള വാർത്ത അറിയിച്ചു—അവൾ രാവണന്റെ വാസസ്ഥാനത്താണെന്ന്.
Verse 6
ततोऊहं कार्यसिद्धयर्थ रामस्याक्लिष्टकर्मण: । शतयोजनविस्तीर्णमर्णवं सहसा55प्लुत:,तब मैं अनायास ही महान् कर्म करनेवाले श्रीरघुनाथजीकी कार्यसिद्धिके लिये सहसा सौ योजन विस्तृत समुद्रको लाँध गया
അതിനുശേഷം അക്ലിഷ്ടകർമ്മനായ ശ്രീരാമന്റെ കാര്യസിദ്ധിക്കായി ഞാൻ സഹസാ ശതയോജനവ്യാപ്തമായ സമുദ്രം ചാടി കടന്നു.
Verse 7
अहं स्ववीर्यादुत्तीर्य सागरं मकरालयम् । सुतां जनकराजस्य सीतां सुरसुतोपमाम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— എന്റെ സ്വന്തം പരാക്രമത്തെ ആശ്രയിച്ച് മകരാലയമായ സമുദ്രം കടന്ന്, അവിടെ ജനകരാജന്റെ പുത്രിയായ ദേവകന്യയെപ്പോലെ ദീപ്തിയുള്ള സീതയെ ഞാൻ കണ്ടുമുട്ടി.
Verse 8
दृष्टवान् भरतश्रेष्ठ रावणस्य निवेशने । समेत्य तामहं देवीं वैदेहीं राघवप्रियाम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! രാവണന്റെ വസതിയിൽ ഞാൻ രാഘവപ്രിയയായ ആ ദേവി വൈദേഹിയെ കണ്ടുമുട്ടി.
Verse 9
दग्ध्वा लड़कामशेषेण साट्टप्राकारतोरणाम् । प्रत्यागतश्वास्य पुनर्नाम तत्र प्रकाश्य वै
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അട്ടാലികകളും പ്രാകാരങ്ങളും തോരണദ്വാരങ്ങളും സഹിതം ലങ്കയെ മുഴുവനായി ദഹിപ്പിച്ച്, അവിടെ രാമനാമം പരസ്യമായി പ്രഖ്യാപിച്ച് ഞാൻ വീണ്ടും മടങ്ങിവന്നു.
Verse 10
मद्वाक्यं चावधार्याशु रामो राजीवलोचन: । स बुद्धिपूर्व सैन्यस्य बद्ध्वा सेतुं महोदधौ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— എന്റെ വാക്ക് വേഗത്തിൽ സ്വീകരിച്ച താമരക്കണ്ണനായ ശ്രീരാമൻ വിവേകപൂർവം ആലോചിച്ച് സൈന്യത്തിന്റെ ഉപദേശത്തോടെ മഹാസമുദ്രത്തിന്മേൽ സേതു പണിയിച്ചു. കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാർ ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹം ആ വിശാല സമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കയിലേക്കു മുന്നേറി. തുടർന്ന് വീരശ്രേഷ്ഠനായ ശ്രീരാമൻ യുദ്ധത്തിൽ എല്ലാ രാക്ഷസരെയും വധിച്ചു; ലോകങ്ങളെ കരയിപ്പിച്ച രാക്ഷസരാജൻ രാവണനെയും അവന്റെ സഹോദരന്മാർ, പുത്രന്മാർ, ബന്ധുക്കൾ എന്നിവരോടുകൂടി സംഹരിച്ചു.
Verse 11
वृतो वानरकोटीभि: समुत्तीर्णो महार्णवम् । ततो रामेण वीरेण हत्वा तान् सर्वराक्षसान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— കോടിക്കണക്കിന് വാനരന്മാർ ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹം മഹാസമുദ്രം കടന്നു. തുടർന്ന് വീരനായ രാമൻ ആ എല്ലാ രാക്ഷസരെയും വധിച്ച്, ലോകങ്ങളെ അത്യന്തം കരയിപ്പിച്ച രാവണനെയും അവന്റെ സഹോദരന്മാർ, പുത്രന്മാർ, ബന്ധുക്കൾ എന്നിവരോടുകൂടി യുദ്ധഭൂമിയിൽ സംഹരിച്ചു.
Verse 12
रणे तु राक्षसगणं रावणं लोकरावणम् । निशाचरेन्द्रं हत्वा तु सभ्रातृसुतबान्धवम्
യുദ്ധത്തിൽ ശ്രീരാമൻ രാക്ഷസസമൂഹത്തെ സംഹരിച്ച്, ലോകങ്ങളെ കരയിപ്പിച്ച കൃത്യങ്ങളാൽ പ്രസിദ്ധനായ നിശാചരേന്ദ്രൻ രാവണനെയും അവന്റെ സഹോദരന്മാർ, പുത്രന്മാർ, ബന്ധു-ബാന്ധവർ എന്നിവരോടുകൂടി വധിച്ചു. ഈ വിവരണം ബോധിപ്പിക്കുന്നത്—അധർമ്മത്തിന്റെ ഉന്മത്തബലം കുടുംബ-സഹായബലത്തോടെ നിലകൊണ്ടാലും, ധർമ്മനിഷ്ഠമായ അചഞ്ചല വീര്യത്തിന് മുന്നിൽ ഒടുവിൽ നാശത്തിലേക്കാണ് പതിക്കുന്നത്.
Verse 13
राज्येडभिषिच्य लड्कायां राक्षसेन्द्रे विभीषणम् । धार्मिक भक्तिमन्तं च भक्तानुगतवत्सलम्
അതിനുശേഷം ധർമ്മാത്മാവും ഭക്തിമാനുമായ, ഭക്തന്മാരോടും സേവകരോടും വാത്സല്യമുള്ള രാക്ഷസരാജൻ വിഭീഷണനെ ലങ്കാരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തു. പിന്നെ നഷ്ടപ്പെട്ട വൈദിക ശ്രുതിയെ വീണ്ടെടുത്തതുപോലെ അവിടെ നിന്ന് തന്റെ ഭാര്യ സീതയെ രക്ഷപ്പെടുത്തി, മഹായശസ്സുള്ള രഘുനന്ദനൻ ശ്രീരാമൻ സാദ്ധ്വിയായ ഭാര്യയോടുകൂടെ അത്യുത്സുകതയോടെ അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങി. തുടർന്ന് ശത്രുക്കളെയും വശപ്പെടുത്തുന്ന നൃപശ്രേഷ്ഠൻ ഭഗവാൻ ശ്രീരാമൻ അവധത്തിന്റെ സിംഹാസനത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി അജേയമായ അയോധ്യയിൽ വസിച്ചു. അപ്പോൾ ഞാൻ താമരനയനനായ ശ്രീരാമനോട് ഈ വരം അപേക്ഷിച്ചു—“ശത്രുസൂദന! നിങ്ങളുടെ കഥ ലോകത്തിൽ പ്രചരിക്കുന്നതോളം കാലം ഞാൻ നിർബന്ധമായി ജീവിച്ചിരിക്കട്ടെ.” ഭഗവാൻ “തഥാസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞു എന്റെ പ്രാർത്ഥന അംഗീകരിച്ചു.
Verse 14
ततः प्रत्याहता भार्या नष्टा वेदश्रुतिर्यथा । तयैव सहित: साध्व्या पत्न्या रामो महायशा:
അപ്പോൾ ഒരിക്കൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട ഭാര്യ—നഷ്ടപ്പെട്ട വൈദിക ശ്രുതിപോലെ—വീണ്ടും ലഭിച്ചു. മഹായശസ്സുള്ള രാമൻ ആ സാദ്ധ്വിയായ ഭാര്യയോടുകൂടെ തന്നെ ഒന്നായി. ലുപ്തമായ ശ്രുതി പുനഃലഭിക്കുന്നതുപോലെ, സീതയുടെ പുനഃപ്രാപ്തിയാൽ നഷ്ടപ്പെട്ടത് ധർമ്മപൂർവ്വം പുനഃസ്ഥാപിതമായി.
Verse 15
गत्वा ततो5तित्वरित: स्वां पुरी रघुनन्दन: । अध्यावसत् ततो<योध्यामयोध्यां द्विषतां प्रभु:
അതിനുശേഷം രഘുനന്ദനൻ ശ്രീരാമൻ അതിവേഗം തന്റെ നഗരിയിലേക്കു പോയി, ശത്രുക്കളുടെ മേൽ പ്രഭുവായി അജേയമായ അയോധ്യയിൽ വസിച്ചു. ധർമ്മസ്ഥാപനത്തിനായി ലങ്കയിൽ വിഭീഷണനെ രാജാവാക്കി, സീതയെ രക്ഷപ്പെടുത്തി, പിന്നെ വേഗത്തിൽ അയോധ്യയിൽ മടങ്ങി രാജ്യമുറപ്പിച്ചു.
Verse 16
ततः प्रतिष्ठितो राज्ये रामो नृपतिसत्तम: । वरं मया याचितो5सौ रामो राजीवलोचन:
അപ്പോൾ നൃപതിസത്തമനായ ശ്രീരാമൻ രാജ്യത്തിൽ ദൃഢമായി സ്ഥാപിതനായി. ആ സമയത്ത് താമരനയനനായ രാമനോട് ഞാൻ വരം അപേക്ഷിച്ചു—“നിങ്ങളുടെ കഥ ലോകത്തിൽ പ്രചരിക്കുന്നതോളം കാലം ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കട്ടെ.” അദ്ദേഹം “തഥാസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞു വരം നൽകി.
Verse 17
यावद् राम कथेयं ते भवेल्लोकेषु शत्रुहन् । तावज्जीवेयमित्येवं तथास्त्विति च सो5ब्रवीत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ ശത്രുഹൻ രാമാ! ലോകങ്ങളിൽ നിന്റെ ഈ കഥ എത്രകാലം പറയപ്പെടുന്നുവോ, അത്രകാലം ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കണമെന്നു ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.” അതിന് ഭഗവാൻ “തഥാസ്തു” എന്നു മറുപടി പറഞ്ഞു. തുടർന്ന് ധർമ്മാത്മാവും ഭക്തിമാനുമായ രാഘവൻ—ഭക്തന്മാരോടും പരിചാരകരോടും സ്നേഹമുള്ളവൻ—രാക്ഷസരാജൻ വിഭീഷണനെ ലങ്കയുടെ രാജ്യമേൽ അഭിഷേകം ചെയ്തു. പിന്നെ അവിടെ നിന്ന് തന്റെ ഭാര്യയെ രക്ഷപ്പെടുത്തി—നഷ്ടമായ വൈദിക ശ്രുതിയെ വീണ്ടെടുത്തതുപോലെ—മഹായശസ്വിയായ രഘുനന്ദനൻ ശ്രീരാമൻ സാധ്വിയായ സീതയോടുകൂടെ അതിവേഗം അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങി. അതിനുശേഷം ശത്രുക്കളെയും വശപ്പെടുത്താൻ ശേഷിയുള്ള നൃപശ്രേഷ്ഠനായ ഭഗവാൻ ശ്രീരാമൻ അജേയമായ അയോധ്യയിലെ രാജസിംഹാസനത്തിൽ ആസീനനായി അവിടെ വസിച്ചു. അപ്പോൾ ഞാൻ കമലനയനനായ രാമനോടു ഈ വരം അപേക്ഷിച്ചു— “ഹേ ശത്രുസൂദന! നിന്റെ ഈ ചരിതം ലോകത്തിൽ പ്രചരിക്കുന്നതോളം കാലം ഞാൻ നിശ്ചയമായി ജീവിക്കട്ടെ.” ഭഗവാൻ “തഥാസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞു എന്റെ പ്രാർത്ഥന സ്വീകരിച്ചു.
Verse 18
सीताप्रसादाच्च सदा मामिहस्थमरिंदम । उपतिष्ठन्ति दिव्या हि भोगा भीम यथेप्सिता:,शत्रुओंका दमन करनेवाले भीमसेन! श्रीसीताजीकी कृपासे यहाँ रहते हुए ही मुझे इच्छानुसार सदा दिव्य भोग प्राप्त हो जाते हैं
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ അരിന്ദമ ഭീമാ! ശ്രീസീതാദേവിയുടെ പ്രസാദത്താൽ, ഞാൻ ഇവിടെ തന്നെയിരിക്കുമ്പോഴും, എന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം സദാ ദിവ്യഭോഗങ്ങൾ എനിക്ക് ലഭിക്കുന്നു.
Verse 19
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । राज्यं कारितवान् रामस्ततः स्वभवनं गत:,श्रीरामजीने ग्यारह हजार वर्षोतक इस पृथ्वीपर राज्य किया, फिर वे अपने परमधामको चले गये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— രാമൻ പത്തായിരം വർഷവും, പിന്നെ പത്ത് വർഷങ്ങളുള്ള നൂറു കാലവും രാജ്യം നടത്തിച്ചു; അതിനുശേഷം അദ്ദേഹം തന്റെ സ്വധാമത്തിലേക്കു പോയി.
Verse 20
तदिहाप्सरसस्तात गन्धर्वाश्ष सदानघ । तस्य वीरस्य चरितं गायन्तो रमयन्ति माम्,निष्पाप भीम! इस स्थानपर गन्धर्व और अप्सराएँ वीरवर रघुनाथजीके चरित्रोंको गाकर मुझे आनन्दित करते रहते हैं
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ സദാനഘനായ പ്രിയശിഷ്യാ! ഇവിടെ അപ്സരസ്സുകളും ഗന്ധർവന്മാരും ആ വീരന്റെ ചരിതം പാടി എന്നെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 21
अयं च मार्गों मर्त्यानामगम्य: कुरुनन्दन । ततोऊहं रुद्धवान् मार्ग तवेमं देवसेवितम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ കുരുനന്ദന! ഈ പാത മർത്ത്യർക്കു അഗമ്യമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ നിനക്കായി ഈ ദേവസേവിത മാർഗം തടഞ്ഞിരുന്നു—ഇത് ദേവന്മാരുടെ ദിവ്യപഥം; മനുഷ്യർ ഇതിലൂടെ പോകാറില്ല; ഇതിലൂടെ പോയാൽ നിനക്ക് അവമാനം വരുകയോ ശാപം ലഭിക്കുകയോ ചെയ്യുമെന്ന ഭയം. ഹേ ഭാരതാ! നീ തേടി വന്ന സരോവർ ഇവിടെ തന്നെയുണ്ട്.
Verse 22
धर्षयेद् वा शपेद् वापि मा कश्चिदिति भारत । दिव्यो देवपथो होष नात्र गच्छन्ति मानुषा: । यदर्थमागतश्चासि अत एव सरश्न तत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ആരും നിന്നെ അപമാനിക്കുകയോ ശപിക്കുകയോ ചെയ്യാതിരിക്കാനാണ് ഞാൻ ഈ വഴി തടഞ്ഞത്. ഇത് ദേവന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന ദിവ്യദേവപഥം; ഇവിടെ മനുഷ്യർ പോകുന്നില്ല. ഹേ കുരുനന്ദനാ! നീ വന്ന തടാകം ഇതാ ഇവിടെ തന്നെയുണ്ട്.
Verse 148
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां हनुमद्धीमसंवादे अष्टचत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വത്തിനകത്തെ തീർത്ഥയാത്രാപർവ്വത്തിൽ, ലോമശന്റെ തീർത്ഥയാത്രാ-പ്രസംഗത്തിൽ, “ഹനുമാൻ–ഭീമസേന സംവാദം” എന്ന നൂറ്റിനാൽപ്പത്തെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The tension between capability and propriety: Bhīma confronts overwhelming power and must choose humility and disciplined conduct over impulsive assertion, while Hanūmān frames restraint as ethically necessary to preserve rightful credit and social order.
Dharma is sustained through disciplined conduct, informed counsel, and proportional governance; social stability depends on Vedic-ritual norms (trayī), economic maintenance (vārttā), and just discipline (daṇḍanīti), all applied without anger, greed, or partiality.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is pedagogical—embedding a normative primer on kingship, secrecy, adviser selection, and restraint within a revelatory encounter to anchor instruction in narrative authority.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.