Adhyaya 148
Bhīma–Hanūmān Dialogue on Yugas (युगवर्णनम्)
Upa-parva: Bhīma–Hanūmat-saṃvāda (Yuga-vyākhyāna episode)
Vaiśaṃpāyana reports Bhīma’s respectful address to Hanūmān after recognition of kinship. Bhīma declares his good fortune at meeting an elder and requests a vision of Hanūmān’s unparalleled form from the ocean-crossing episode. Hanūmān refuses, stating that the temporal condition (kāla-avasthā) has changed and that beings’ strength and manifestation vary across yugas. Bhīma then asks for yuga enumeration and the norms of conduct, including dharma, kāma, artha, bodily power, and their waxing/waning. Hanūmān outlines Kṛta-yuga as a period of stable dharma and minimal ritualized striving, with absence of various social frictions and afflictions; he describes Tretā as introducing sacrificial activity and diversified ritual action with a partial reduction of dharma; Dvāpara as further division—especially the Veda’s fourfold articulation and increased inconsistency in truth and practice; and Kali as a tamasic phase where dharma stands on a single ‘foot,’ with decline in Vedic conduct and rise of disturbances and ailments. The chapter concludes by emphasizing cyclical recurrence: as yugas turn, dharma and social conditions turn correspondingly, and long-lived beings track these transitions.
Chapter Arc: कदलीवन के एकांत में भीमसेन का सामना एक विचित्र वानर-देहधारी वृद्ध से होता है; क्षत्रिय-गर्व से भरा भीम पूछ बैठता है—“आप कौन हैं, और वानर-रूप क्यों?” → भीम अपना वंश-परिचय और वायुपुत्र होने का गर्व प्रकट करता है; वानरेन्द्र (हनुमान) मंद मुसकान के साथ उसकी परीक्षा लेते हैं, और भीम भीतर-ही-भीतर अपने बाहुबल-दर्प पर चोट लगते देख असहज होता है। → भीम, जो पहले चुनौती की मुद्रा में था, अंततः विनय धारण कर ‘शिष्यवत्’ प्रश्न करता है—यदि गुप्त न हो तो अपना समस्त परिचय और रहस्य बताइए; तब हनुमान स्वीकार करते हैं और विस्तार से अपना वृत्तांत सुनाने को उद्यत होते हैं। → हनुमान भीम की जिज्ञासा को धर्मसम्मत दिशा देते हुए कहते हैं कि जो कौतूहल है वह अखिल रूप से सुनो; भीम का अहं पिघलकर श्रद्धा और शिष्यभाव में बदलता है। → हनुमान के मुख से रामकथा/पूर्ववृत्त (मारीच आदि प्रसंग) का आरंभ—आगे के अध्याय में उनका विस्तृत उपदेश और भीम के लिए वर/आशीर्वाद का संकेत।
Shlokas
Verse 1
आटा: छा () है 7 सप्तचत्वारिशंर्दाधिकशततमो< ध्याय: श्रीहनुमान् और भीमसेनका संवाद वैशम्पायन उवाच एतच्छुत्वा वचस्तस्य वानरेन्द्रस्य धीमत: । भीमसेनस्तदा वीर: प्रोवाचामित्रकर्षण:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! അത്യന്തം ബുദ്ധിമാനായ വാനരേന്ദ്രൻ (ഹനുമാൻ) പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ശത്രുക്കളെ തകർക്കുന്ന വീരൻ ഭീമസേനൻ അപ്പോൾ ഇങ്ങനെ മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 2
भीम उवाच को भवान् कि निमित्तं वा वानरं वपुरास्थित: । ब्राह्मणानन्तरो वर्ण: क्षत्रियस्त्वां तु पृष्छति
ഭീമൻ പറഞ്ഞു—നീ ആരാണ്? എന്ത് കാരണത്താൽ വാനരദേഹം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു? ഞാൻ ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ പിന്നാലെയുള്ള വർണ്ണമായ ക്ഷത്രിയൻ; നിന്റെ പരിചയം ചോദിക്കുന്നു.
Verse 3
कौरव: सोमवंशीय: कुन्त्या गर्भेण धारित: । पाण्डवो वायुतनयो भीमसेन इति श्रुत:
ഭീമസേനൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ സോമവംശീയനായ കൗരവൻ; കുന്തിയുടെ ഗർഭത്തിൽ ധരിക്കപ്പെട്ട് ജനിച്ചവൻ. ഞാൻ പാണ്ഡവനും—വായുപുത്രനും—‘ഭീമസേനൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനും ആകുന്നു.
Verse 4
स वाक्यं कुरुवीरस्य स्मितेन प्रतिगृह्म तत् । हनूमान् वायुतनयो वायुपुत्रमभाषत,कुरुवीर भीमसेनका वह वचन मन्द मुसकानके साथ सुनकर वायुपुत्र हनुमानजीने वायुके ही पुत्र भीमसेनसे इस प्रकार कहा
കുരുവീരനായ ഭീമസേനന്റെ വാക്കുകൾ മന്ദസ്മിതത്തോടെ സ്വീകരിച്ച വായുപുത്രൻ ഹനുമാൻ, വായുവിന്റെ തന്നെ പുത്രനായ ഭീമസേനനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 5
हनूमानुवाच वानरोऊहं न ते मार्ग प्रदास्यामि यथेप्सितम् | साधु गच्छ निवर्तस्व मा त्वं प्राप्स्यसि वैशसम्
ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു—സഹോദരാ! ഞാൻ വാനരൻ; നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളപോലെ വഴി ഞാൻ തരുകയില്ല. നല്ലത്, ഇവിടെ നിന്നുതന്നെ മടങ്ങിപ്പോ; അല്ലെങ്കിൽ നീ മഹാവിപത്തിൽപ്പെടും.
Verse 6
भीमसेन उवाच वैशसं वास्तु यद्वान्यन्न त्वां पृच्छामि वानर । प्रयच्छ मार्गमुनत्तिष्ठ मा मत्त: प्राप्स्यसे व्यथाम्
ഭീമസേനൻ പറഞ്ഞു—വാനരാ! എന്റെ ജീവൻ അപകടത്തിലാകുമോ, മറ്റേതെങ്കിലും ദോഷഫലം വരുമോ എന്നതിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ നിന്നോട് ചോദിക്കുന്നില്ല. എഴുന്നേറ്റ് എനിക്ക് വഴി തരിക; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ എന്റെ കൈകൊണ്ട് നിനക്ക് യാതൊരു ദുഃഖവും ഉണ്ടാകില്ല.
Verse 7
हनूमानुवाच नास्ति शक्तिमममोत्थातुं व्याधिना क्लेशितो हाहम् । यद्यवश्यं प्रयातव्यं लड्घयित्वा प्रयाहि माम्
ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു—സഹോദരാ! ഞാൻ രോഗം മൂലം കഷ്ടപ്പെടുന്നു; എഴുന്നേൽക്കാൻ എനിക്ക് ശക്തിയില്ല. നീ നിർബന്ധമായി പോകേണ്ടതാണെങ്കിൽ, എന്നെ കടന്നുപോയി മുന്നോട്ട് പോകുക.
Verse 8
भीम उवाच निर्गुण: परमात्मा तु देहं व्याप्यावतिष्ठते । तमहं ज्ञानविज्ञेयं नावमन्ये न लड्घये
ഭീമൻ പറഞ്ഞു—നിർഗുണനായ പരമാത്മാവ് ദേഹമൊട്ടാകെ വ്യാപിച്ച് അകത്ത് അധിഷ്ഠിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു. അവൻ സത്യജ്ഞാനത്തിലൂടെയേ അറിയപ്പെടൂ; അതിനാൽ ഞാൻ അവനെ അപമാനിക്കുകയില്ല, അവന്റെ ധർമ്മം ലംഘിക്കുകയുമില്ല.
Verse 9
यद्यागमैर्न विद्यां च तमहं भूतभावनम् । क्रमेयं त्वां गिरिं चैव हनूमानिव सागरम्
ഭീമൻ പറഞ്ഞു—ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും ആഗമങ്ങളുടെയും വഴി ഭൂതഭാവനനായ ആ ഭഗവാന്റെ സ്വരൂപജ്ഞാനം എനിക്കുണ്ടായില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ, ഞാൻ നിന്നെയും ഈ പർവതത്തെയും ഹനുമാൻ സമുദ്രം ലംഘിച്ചതുപോലെ ലംഘിച്ചുപോകുമായിരുന്നു.
Verse 10
हनूमानुवाच क एष हनुमान् नाम सागरो येन लड्घितः । पृच्छामि त्वां नरश्रेष्ठ कथ्यतां यदि शक््यते
ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു—നരശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ നിന്നോടു ചോദിക്കുന്നു: സമുദ്രം ലംഘിച്ച ‘ഹനുമാൻ’ എന്നവൻ ആരായിരുന്നു? കഴിയുമെങ്കിൽ അവനെക്കുറിച്ച് പറയുക.
Verse 11
भीम उवाच भ्राता मम गुणश्लाध्यो बुद्धिसत्त्वबलान्वित: । रामायणे5तिविख्यात: श्रीमान् वानरपुड्रव:
ഭീമൻ പറഞ്ഞു—ശ്രീമാനായ വാനരപുംഗവൻ ഹനുമാൻ എന്റെ ജ്യേഷ്ഠ സഹോദരനാണ്. അവൻ സദ്ഗുണങ്ങളാൽ പ്രശംസനീയൻ; ബുദ്ധി, ധൈര്യം, ബലം എന്നിവയാൽ യുക്തൻ; രാമായണത്തിൽ അത്യന്തം പ്രശസ്തൻ.
Verse 12
रामपत्नीकृते येन शतयोजनविस्तृत: । सागर: प्लवगेन्द्रेण क्रमेणैकेन लड्घित:,वे वानरश्रेष्ठ हनुमान् श्रीरामचन्द्रजीकी पत्नी सीताजीकी खोज करनेके लिये सौ योजन विस्तृत समुद्रको एक ही छलाँगमें लाँध गये थे
ഭീമൻ പറഞ്ഞു—രാമന്റെ പത്നിയായ സീതയ്ക്കായി വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ആ പ്ലവഗേന്ദ്രൻ ശതയോജന വ്യാപ്തിയുള്ള സമുദ്രം ഒരൊറ്റ ചാട്ടത്തിൽ ലംഘിച്ചു; അവനാണ് ഹനുമാൻ.
Verse 13
स मे भ्राता महावीर्यस्तुल्यो5हं तस्य तेजसा । बले पराक्रमे युद्धे शक्तोडहं तव निग्रहे
അവൻ എന്റെ സഹോദരൻ—മഹാവീര്യൻ; തേജസ്സിൽ ഞാനും അവനോടു തുല്യൻ. ബലത്തിലും പരാക്രമത്തിലും യുദ്ധത്തിലും നിന്നെ കീഴടക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയും.
Verse 14
उत्तिष्ठ देहि मे मार्ग पश्य मे चाद्य पौरुषम् । मच्छासनमकुर्वाणं त्वां वा नेष्ये यमक्षयम्
എഴുന്നേൽക്കുക, എനിക്ക് വഴി തരിക; ഇന്നെന്റെ പൗരുഷം നിന്റെ കണ്ണാൽ തന്നെ കാണുക. എന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിക്കാതിരുന്നാൽ നിന്നെ യമന്റെ അക്ഷയ ലോകത്തിലേക്ക് അയക്കും.
Verse 15
वैशम्पायन उवाच विज्ञाय तं बलोन्मत्तं बाहुवीर्येण दर्पितम् | हृदयेनावहस्यैनं हनूमान् वाक्यमब्रवीत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! ബലമദത്തിൽ മത്തനായി, ഭുജവീര്യത്തിന്റെ ഗർവത്തിൽ നിറഞ്ഞ ഭീമസേനനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, ഹനുമാൻ ഉള്ളിൽ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് അവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 16
हनूमानुवाच प्रसीद नास्ति मे शक्तिरुत्थातुं जरयानघ । ममानुकम्पया त्वेतत् पुच्छमुत्सार्य गम्यताम्
ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു—അനഘാ! പ്രസന്നനാകുക; വാർദ്ധക്യം കാരണം എനിക്ക് എഴുന്നേൽക്കാനുള്ള ശക്തിയില്ല. അതുകൊണ്ട് എന്നോടു കരുണ കാണിച്ച് ഈ വാൽ മാറ്റി വഴിപോവുക.
Verse 17
वैशम्पायन उवाच एवमुक्ते हनुमता हीनवीर्यपराक्रमम् | मनसाचिन्तयद् भीम: स्वबाहुबलदर्पित:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, സ്വന്തം ഭുജബലത്തിന്റെ ദർപ്പത്തിൽ നിറഞ്ഞ ഭീമൻ മനസ്സിൽ തന്നെ അദ്ദേഹത്തെ ബലത്തിലും പരാക്രമത്തിലും ഹീനനെന്ന് കരുതി.
Verse 18
पुच्छे प्रगृह्दा तरसा हीनवीर्यपराक्रमम् । सालोक्यमन्तकस्यैनं नयाम्यद्येह वानरम्
വാൽ വേഗത്തിൽ പിടിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ മനസ്സിൽ തന്നെ നിശ്ചയിച്ചു—“ഇന്നിവിടെ തന്നേ, ബലവും പരാക്രമവും ഇല്ലാത്ത ഈ വാനരനെ അന്തകൻ (യമൻ)ന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് അയക്കും; മരണത്തോടൊപ്പം ഒരേ ലോകം പങ്കിടുന്നവനാക്കും.”
Verse 19
सावज्ञमथ वामेन स्मयग्जग्राह पाणिना । न चाशकच्चालयितुं भीम: पुच्छे महाकपे:
അങ്ങനെ വിചാരിച്ച് ഭീമൻ അവജ്ഞാഭാവത്തോടെ, പുഞ്ചിരിയോടെ, ഇടങ്കൈകൊണ്ട് ആ മഹാകപിയുടെ വാൽ പിടിച്ചു; എങ്കിലും അതിനെ അല്പം പോലും ഇളക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 20
उच्चिक्षेप पुनर्दोर्भ्यामिन्द्रायुधमिवोच्छितम् । नोद्धर्तुमशकद् भीमो दोर्भ्यामपि महाबल:
വീണ്ടും അവൻ ഇരുകൈകളും ഉപയോഗിച്ച് അതിനെ ഉയർത്താൻ ശ്രമിച്ചു—ഇന്ദ്രധനുസ്സുപോലെ ഉയർന്ന് നിന്നതിനെ; എങ്കിലും മഹാബലവാനായ ഭീമനും ഇരുകൈകളാലും അതിനെ ഉയർത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 21
तब महाबली भीमसेनने उनकी इन्द्रधनुषके समान ऊँची पूँछको दोनों हाथोंसे उठानेका पुनः प्रयत्न किया, परंतु दोनों हाथ लगा देनेपर भी वे उसे उठा न सके ।।
അപ്പോൾ മഹാബലവാനായ ഭീമസേനൻ ഇന്ദ്രധനുസ്സുപോലെ ഉയർന്നിരുന്ന ആ വാൽ ഇരുകൈകളാൽ വീണ്ടും ഉയർത്താൻ ശ്രമിച്ചു; എന്നാൽ ഇരുകൈകളും വെച്ചിട്ടും ഉയർത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അവന്റെ ഭ്രൂകൾ ഉയർന്നു, കണ്ണുകൾ വിസ്തരിച്ചു, മുഖത്ത് ഗാഢമായ ഭ്രൂകുടി തെളിഞ്ഞു, ശരീരം മുഴുവൻ വിയർപ്പിൽ നനഞ്ഞു; എങ്കിലും അതിനെ അല്പം പോലും ഇളക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 22
यत्नवानपि तु श्रीमॉल्लाडूलोद्धरणोद्धुर: । कपे: पार्श्रगतो भीमस्तस्थौ व्रीडानतानन:
ശ്രമശീലനും പ്രശസ്തനും ആയ ഭീമൻ, വാൽ ഉയർത്താനുള്ള പ്രയത്നത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച്, ആ കപിയുടെ അരികിൽ തന്നെ നിന്നു—ലജ്ജയാൽ മുഖം താഴ്ത്തി.
Verse 23
प्रणिपत्य च कौन्तेय: प्राउजलियवॉक्यमब्रवीत् । प्रसीद कपिशार्दूल दुरुक्त क्षम्यतां मम
പ്രണാമം ചെയ്ത് കൗന്തേയൻ കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു—“കപിശാർദൂലാ! പ്രസാദിക്കണമേ; ഞാൻ പറഞ്ഞ കടുത്ത വാക്കുകൾ ക്ഷമിക്കണമേ.”
Verse 24
यद्यपि श्रीमान् भीमसेन उस पूँछको उठानेमें सर्वथा समर्थ थे और उसके लिये उन्होंने बहुत प्रयत्न भी किया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ശ്രീമാൻ ഭീമസേനൻ ആ വാൽ ഉയർത്താൻ സർവ്വശക്തിയോടെ ഏറെ പരിശ്രമിച്ചിട്ടും വിജയിച്ചില്ല. ലജ്ജകൊണ്ട് അവന്റെ മുഖം താഴ്ന്നു. പിന്നെ കുന്തീപുത്രൻ ഭീമൻ ഹനുമാനുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങളിൽ പ്രണാമം ചെയ്ത്, കൈകൂപ്പി നിന്നുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു—“കപിപ്രവരാ! ഞാൻ പറഞ്ഞ കടുത്ത വാക്കുകൾ ക്ഷമിക്കണമേ; എനിക്കു പ്രസാദിക്കണമേ. നിങ്ങൾ സിദ്ധനോ, ദേവനോ, ഗന്ധർവനോ, ഗുഹ്യകനോ? പരിചയം അറിയുവാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ ചോദിക്കുന്നു—വാനരരൂപം ധരിച്ചിരിക്കുന്ന നിങ്ങൾ ആരാണ്?”
Verse 25
न चेद् गुहां महाबाहो श्रोतव्यं चेद् भवेन््मम । शिष्यवत् त्वां तु पृष्छामि उपपन्नो5स्मि तेडनघ
“മഹാബാഹോ! ഇത് രഹസ്യമല്ലയും എനിക്ക് കേൾക്കാൻ യോഗ്യമാണെങ്കിൽ പറയണമേ. അനഘാ! ഞാൻ നിങ്ങളുടെ ശരണത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നു; ശിഷ്യഭാവത്തോടെ ചോദിക്കുന്നു—കൃപ ചെയ്ത് വിശദീകരിക്കണമേ.”
Verse 26
हनूमानुवाच यत् ते मम परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम । तत् सर्वमखिलेन त्वं शृणु पाण्डवनन्दन
ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു—“അരിന്ദമാ! എന്റെ പരിചയം അറിയുവാനുള്ള നിന്റെ കൗതുകം, പാണ്ഡവനന്ദനാ, പൂർണ്ണമായി കേൾക്കുക; ഞാൻ എല്ലാം സമഗ്രമായി പറയും.”
Verse 27
हनुमानजी बोले--शत्रुदमन पाण्डुनन्दन! तुम्हारे मनमें मेरा परिचय प्राप्त करनेके लिये जो कौतूहल हो रहा है उसकी शान्तिके लिये सब बातें विस्तारपूर्वक सुनो ।।
ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു—“ശത്രുദമന പാണ്ഡുനന്ദനാ! എന്റെ പരിചയം അറിയുവാനുള്ള നിന്റെ കൗതുകം ശമിക്കേണ്ടതിന് വിശദമായി കേൾക്കുക. കമലനയന ഭീമാ! വാനരശ്രേഷ്ഠനായ കേസരിയുടെ ദേശത്തിൽ, ലോകത്തിന്റെ പ്രാണസ്വരൂപനായ വായുദേവനാൽ ഞാൻ ജനിച്ചു. എന്റെ നാമം ഹനുമാൻ—വാനരങ്ങളിൽ അഗ്രഗണ്യൻ.”
Verse 28
सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम् । सर्वे वानरराजानस्तथा वानरयूथपा:
സൂര്യപുത്രൻ സുഗ്രീവനും ശക്രപുത്രൻ (ഇന്ദ്രകുമാരൻ) വാലിയും—ഇവരെ ചുറ്റി എല്ലാ വാനരരാജാക്കളും വാനരയൂഥപതികളും ഒന്നിച്ചുകൂടിയിരുന്നു.
Verse 29
उपतस्थुर्महावीर्या मम चामित्रकर्षण । सुग्रीवेणाभवत् प्रीतिरनिलस्याग्निना यथा
ഹേ ശത്രുസൂദനാ! ആ മഹാവീരന്മാർ എന്റെ സേവയിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നു; സുഗ്രീവനോടുള്ള എന്റെ പ്രീതി, വായുവിനും അഗ്നിക്കും ഇടയിലെ പ്രസിദ്ധമായ സൗഹൃദംപോലെ ഉദിച്ചു.
Verse 30
निकृतः स ततो क्रात्रा कस्मिंश्चित् कारणान्तरे । ऋष्यमूके मया सार्ध सुग्रीवो न््यवसच्चिरम्,किसी कारणान्तरसे वालीने अपने भाई सुग्रीवको घरसे निकाल दिया, तब बहुत दिनोंतक वे मेरे साथ ऋष्यमूक पर्वतपर रहे
പിന്നീട് ഏതോ ഒരു നിമിത്തം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി അവൻ സ്വന്തം സഹോദരനാൽ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടു പുറത്താക്കപ്പെട്ടു; അതിനുശേഷം സുഗ്രീവൻ ദീർഘകാലം എന്റെ കൂടെ ഋഷ്യമൂക പർവതത്തിൽ പാർത്തു.
Verse 31
अथ दाशरथिरवीरो रामो नाम महाबल: । विष्णुर्मानुषरूपेण चचार वसुधातलम्,उस समय महाबली वीर दशरथनन्दन श्रीराम, जो साक्षात् भगवान् विष्णु ही थे, मनुष्यरूप धारण करके इस भूतलपर विचर रहे थे
അപ്പോൾ ദശരഥനന്ദനനായ മഹാബലവാനായ വീരൻ രാമൻ—സ്വയം വിഷ്ണു—മാനുഷരൂപം ധരിച്ചു ഭൂതലത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 32
स पितु: प्रियमन्विच्छन् सहभार्य: सहानुज: । सभथनुर्धन्विनां श्रेष्ठो दण्डकारण्यमाश्रित:
പിതാവിന് പ്രിയമായ ആജ്ഞ നിറവേറ്റുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, ഭാര്യയോടും അനുജനോടും കൂടി അവൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തെ ആശ്രയിച്ചു; ധനുര്ധരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ എപ്പോഴും ധനുസ്സും ബാണങ്ങളും ധരിച്ചു വനത്തിൽ പാർത്തു.
Verse 33
तस्य भार्या जनस्थानाच्छलेनापहता बलात् | राक्षसेन्द्रेण बलिना रावणेन दुरात्मना
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അനഘാ! ജനസ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് അവന്റെ ഭാര്യയെ വഞ്ചനയാൽ ബലപ്രയോഗത്തോടെ അപഹരിച്ചു—ബലവാനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ദുരാത്മാവ് രാവണൻ.
Verse 34
सुवर्णरत्नचित्रेण मृगरूपेण रक्षसा । वज्चयित्वा नरव्याप्र॑ं मारीचेन तदानघ
അനഘാ! സ്വർണ്ണ-രത്നങ്ങളാൽ വിചിത്രമായി അലങ്കരിച്ച മൃഗരൂപം ധരിച്ച രാക്ഷസൻ മാരീചൻ നരവ്യാഘ്രൻ (രാമൻ)നെ വഞ്ചിച്ചു.
Verse 146
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशतीर्थयात्राके प्रसंगमें भीमसेनका कदलीवनमें प्रवेशविषयक एक सौ छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വാന്തർഗതമായ തീർത്ഥയാത്രാപർവ്വത്തിൽ, ലോമശന്റെ തീർത്ഥയാത്രാ പ്രസംഗത്തിൽ, ഭീമസേനന്റെ കദലീവനപ്രവേശം വർണ്ണിക്കുന്ന നൂറ്റിനാൽപ്പത്താറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 147
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां हनुमद्धीमसंवादे सप्तचत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വാന്തർഗതമായ തീർത്ഥയാത്രാപർവ്വത്തിൽ, ലോമശതീർത്ഥയാത്രാ പ്രസംഗത്തിൽ, ഹനുമാൻ–ഭീമസേന സംവാദം വിവരിക്കുന്ന നൂറ്റിനാൽപ്പത്തേഴാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The tension lies between desire for extraordinary display and the appropriateness of inquiry: the chapter redirects attention from spectacle to principled understanding of kāla and yuga-conditioned duty.
Embodied capacities and social-religious norms are time-bound; therefore, ethical life requires alignment with present yuga-dharma and recognition that kāla is not overcome by personal will alone.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is instructional—positioning yuga theory as interpretive context for dharma, ritual change, and the limits of power within the epic’s moral framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.