Adhyaya 142
Dhanañjaya-viraha-śoka and the Resolve to Enter Gandhamādana (धनंजय-विरह-शोकः गन्धमादन-प्रवेश-संकल्पश्च)
Upa-parva: Gandhamādana-gamana / Dhanañjaya-didarśanānvēṣaṇa Episode (Search toward Mount Gandhamādana)
Yudhiṣṭhira addresses Bhīma, the twins (Nakula and Sahadeva), and Draupadī, countering mutual discouragement by asserting continuity of being and survival in hardship, using their forest life as evidence of endurance. He then discloses an intense, bodily-felt grief at not seeing Arjuna (Dhanañjaya/Phalguna), repeatedly praising Arjuna’s martial competence, ethical restraint, protective disposition toward the surrendered, and his role as the Pāṇḍavas’ refuge and prosperity-bringer in earlier times. The discourse transitions from lament to strategy: the group will proceed toward Mount Gandhamādana, linked with Viśālā Badarī and the Nara-Nārāyaṇa āśrama, and toward Kubera’s lotus-lake guarded by rākṣasas. Entry into that region is presented as conditional upon tapas and moral fitness—rejecting cruelty, greed, and agitation—thereby making disciplined conduct a prerequisite for geographic and narrative progression. The chapter closes with a collective commitment to regulated living (niyatātman, mitāhāra) and armed readiness while seeking Arjuna’s traces.
Chapter Arc: गन्धमादन-प्रवेश की तैयारी के बीच युधिष्ठिर का मन अर्जुन के न दिखने से जल उठता है—पाँच वर्ष बीत गये, फिर भी धनंजय का सान्निध्य नहीं। → युधिष्ठिर भीम से कहते हैं कि दुर्बलता और क्लेश के बावजूद अर्जुन-दर्शन की उत्कट चाह उन्हें असंभव-सा मार्ग भी अपनाने को बाध्य करती है; प्रतीक्षा की आग भीतर-भीतर तूलराशि को भस्म करने वाले अनल-सी देह को दहकाती है। → युधिष्ठिर अर्जुन के गुणों का स्मरण कर उसे ‘शरणागत-वत्सल’, ‘रण में शत्रु-प्रमर्दक’, ‘सबका आश्रय’ और ‘सुखावह’ बताकर अपने हृदय की पीड़ा को चरम पर ले आते हैं—जिस वीर पर सबका भरोसा है, वही दृष्टि से दूर है। → समाधान के रूप में वे संयम और मिताहार का व्रत लेकर गन्धमादन पर्वत में प्रवेश का निश्चय करते हैं—कुबेर-नलिनी और राक्षस-सेवित रम्य प्रदेश की ओर बढ़ने का संकल्प। → गन्धमादन के भीतर कौन-से विघ्न (राक्षस, वन्य पशु, दैवी परीक्षा) प्रतीक्षा कर रहे हैं और क्या वहाँ अर्जुन का संकेत मिलेगा—यह अनकहा रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
हि >> न (0) है एकचत्वारिंशर्दाधिकशततमो< ध्याय: युधिष्ठिरका भीमसेनसे अर्जुनको न देखनेके कारण मानसिक चिन्ता प्रकट करना एवं उनके गुणोंका स्मरण करते हुए गन्धमादन पर्वतपर जानेका दृढ़ निश्चय करना युधिछिर उवाच भीमसेन यमौ चोभौ पाञज्चालि च निबोधत । नास्ति भूतस्य नाशो वै पश्यतास्मान् वनेचरान्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഭീമസേന, നിങ്ങൾ ഇരട്ടയമജരും പാഞ്ചാലിയും ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക. സംഭവിച്ചതിന് നാശമില്ല; മുൻകൃത കർമ്മം അനുഭവിക്കാതെ നശിക്കുകയില്ല. നമ്മളെ തന്നെ നോക്കൂ—രാജകുമാരന്മാരായിട്ടും നാം കാടുകാട് അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു; ഇതെല്ലാം കർമ്മഫലത്തിന്റെ പ്രേരണയാൽ തന്നെയാണ്.
Verse 2
दुर्बला: क्लेशिता: स्मेति यद् ब्रुवामेतरेतरम् । अशक्येडपि व्रजामो यद् धनंजयदिदृक्षया
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—നാം ദുർബലരും ക്ലേശപീഡിതരുമാണെന്ന് പരസ്പരം പറയുന്നു; എങ്കിലും ഉത്സാഹം പകരുന്ന വാക്കുകളാൽ ഒരുവൻ മറ്റൊരുവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്നു. പോകാൻ അസാധ്യമായി തോന്നുന്ന വഴിയിലേക്കും ധനഞ്ജയനെ കാണണമെന്ന ആഗ്രഹം കൊണ്ടാണ് നാം കടന്നുചെല്ലുന്നത്. കാരണം ഒന്നേ ഉള്ളൂ—നമ്മളൊക്കെയും ഹൃദയത്തിൽ അർജുനനെ കാണാനുള്ള അത്യന്തം ആകാംക്ഷ വഹിക്കുന്നു.
Verse 3
तन्मे दहति गात्राणि तूलराशिमिवानल: । यच्च वीरं न पश्यामि धनंजयमुपान्तिकात्
ഈ ആശങ്ക തീ പഞ്ഞിക്കൂമ്പാരത്തെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ എന്റെ അവയവങ്ങളെ കത്തിക്കുന്നു; എത്ര ശ്രമിച്ചിട്ടും എന്റെ സമീപത്ത് വീര ധനഞ്ജയനെ (അർജുനനെ) ഞാൻ കാണുന്നില്ല.
Verse 4
तस्य दर्शनतृष्णं मां सानुजं वनमास्थितम् । याज्ञसेन्या: परामर्श: स च वीर दहत्युत
അവനെ കാണാനുള്ള തൃഷ്ണയോടെ ഞാൻ ഇളയ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ഈ വനത്തിലേക്ക് വന്നിരിക്കുന്നു; ഓ വീരാ, യാജ്ഞസേനി (ദ്രൗപദി)യോട് നടന്ന അത്യന്തം അപമാനകരമായ ദുരാചാരത്തിന്റെ ഓർമ്മയും എന്നെ കൂടുതൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 5
नकुलात् पूर्वजं पार्थ न पश्याम्यमितौजसम् | अजेयमुग्रधन्वानं तेन तप्ये वृकोदर
ഓ പാർഥാ, നകുലനേക്കാൾ മൂത്തവനായ, അപാരശക്തിയുള്ള, അജേയനും ഭയങ്കര ധനുസ്സുധാരിയുമായ അർജുനനെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട്, ഓ വൃകോദരാ, ഞാൻ അത്യന്തം വ്യഥയിൽ ദഹിക്കുന്നു.
Verse 6
तीर्थानि चैव रम्याणि वनानि च सरांसि च । चरामि सह युष्माभिस्तस्य दर्शनकाड्क्षया,अर्जुनको देखनेकी ही अभिलाषासे मैं तुमलोगोंके साथ विभिन्न तीर्थोर्में, रमणीय वनोंमें और सुन्दर सरोवरोंके तटपर विचर रहा हूँ
അർജുനനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹം കൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ നിങ്ങളോടൊപ്പം പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളും മനോഹര വനങ്ങളും സുന്ദര തടാകങ്ങളുടെ തീരങ്ങളും ചുറ്റി സഞ്ചരിക്കുന്നു.
Verse 7
पज्चवर्षाण्यहं वीरं सत्यसंधं धनंजयम् । यन्न पश्यामि बीभत्सुं तेन तप्ये वृकोदर
ഓ വൃകോദരാ, അഞ്ചു വർഷങ്ങളായി ഞാൻ സത്യസന്ധനായ വീര ധനഞ്ജയനെ—ബീഭത്സു അർജുനനെ—കണ്ടിട്ടില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ വ്യഥയിൽ ദഹിക്കുന്നത്.
Verse 8
त॑ वै श्याम गुडाकेशं सिंहविक्रान्तगामिनम् | न पश्यामि महाबाहुं तेन तप्ये वृकोदर
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ഹേ വൃകോദരാ! സിംഹത്തെപ്പോലെ നിർഭയഗതിയോടെ നടക്കുന്ന, ശ്യാമവർണ്ണനായ, നിദ്രയെ ജയിച്ച ഗുഡാകേശൻ—മഹാബാഹു അർജുനനെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ അത്യന്തം വ്യഥയിൽ ദഹിക്കുന്നു।
Verse 9
कृतास्त्र निपुणं युद्धे5प्रतिमानं धनुष्मताम् । न पश्यामि कुरुश्रेष्ठ तेन तप्ये वृकोदर
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ, ഹേ വൃകോദരാ! അസ്ത്രവിദ്യയിൽ നിപുണനും യുദ്ധത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനും ധനുർധരന്മാരിൽ അപ്രതിമനുമായ അർജുനനെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ വ്യഥയിൽ തപിക്കുന്നു।
Verse 10
चरन्तमरिसंघेषु काले क्रुद्धमिवान्तकम् । प्रभिन्नमिव मातडुं सिंहस्कन्ध॑ं धनंजयम्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— യുദ്ധസമയത്ത് ശത്രുസംഘങ്ങളുടെ നടുവിൽ ക്രുദ്ധകാലനെപ്പോലെ മരണരൂപമായി സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, സിംഹസ്കന്ധനായും മദധാര ഒഴുകുന്ന മത്തഗജരാജനെപ്പോലെ ദീപ്തനായും ഉള്ള ധനഞ്ജയനെ ഞാൻ ഇതുവരെ കണ്ടുമുട്ടിയിട്ടില്ല; ഇത് എന്നെ ആഴമായ ദുഃഖത്തിൽ ആഴ്ത്തുന്നു।
Verse 11
यः स शक्रादनवरो वीर्येण द्रविणेन च । यमयो: पूर्वज: पार्थ: श्वेताश्वोडमितविक्रम:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ഹേ വൃകോദരാ! വീര്യത്തിലും സമ്പത്തിലും ശക്രനോട് (ഇന്ദ്രനോട്) ഒട്ടും കുറവില്ലാത്ത, യമജന്മാർക്ക് (നകുല-സഹദേവന്മാർക്ക്) അഗ്രജനായ, ശ്വേതാശ്വങ്ങൾ വലിക്കുന്ന രഥമുള്ള, അമിതവിക്രമനായ, ഉഗ്രധനുർധരനും അജേയനും ആയ ആ പാർത്ഥൻ—വീരശ്രേഷ്ഠ അർജുനന്റെ ദർശനം എനിക്ക് ലഭിക്കുന്നില്ല. അതുകൊണ്ട് ഞാൻ മഹാദുഃഖത്തിൽ ആകുലനായി, ചിന്തയുടെ അഗ്നിയിൽ ദഹിക്കുന്നു।
Verse 12
दुःखेन महताविष्टस्तं न पश्यामि फाल्गुनम् । अजेयमुग्रधन्वानं तेन तप्ये वृकोदर
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— മഹാദുഃഖത്തിൽ ആകുലനായി ഞാൻ ആ ഫാൽഗുനനെ കാണുന്നില്ല—അവൻ അജേയനും ഉഗ്രധനുർധരനും ആകുന്നു. ഹേ വൃകോദരാ! അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ തപിക്കുന്നത്।
Verse 13
सततं य: क्षमाशील: क्षिप्पमाणो5प्यणीयसा । ऋजुमार्गप्रपन्नस्य शर्मदाताभयस्य च
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—എപ്പോഴും ക്ഷമാശീലനായും ചെറുപ്പക്കാരുടെ പരിഹാസം പോലും സഹിക്കുന്നവനുമായും, നേരായ വഴിയിൽ ശരണം തേടിവരുന്നവർക്കു ആശ്രയം നൽകി സുഖവും അഭയവും നൽകുന്നവനുമായിരിക്കുന്ന ആ പുരുഷൻ തന്നെയാണ്, ഹേ അർജുനാ, ആരെങ്കിലും വക്രമാർഗം ആശ്രയിച്ച് വഞ്ചനയും കപടതയും കൊണ്ട് അവനെ പ്രഹരിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ, ആ ആക്രമിക്കുവാൻ വരുന്നവന് കാലനും വിഷവും പോലെ ഭയങ്കരനാകുന്നത്—ആ ആക്രമി വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രൻ തന്നെയായാലും പോലും।
Verse 14
सतु जिद्दाप्रवृत्तस्य माययाभिजिघांसत: । अपि वज्रधरस्यापि भवेत् कालविषोपम:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—എന്നാൽ വൈരത്തിൽ മുങ്ങി മായയും വഞ്ചനയും കൊണ്ട് കൊല്ലാൻ ശ്രമിക്കുന്നവനോടു അവൻ കാലനും വിഷവും പോലെ ആകുന്നു—വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രനോടും പോലും ഭയങ്കരൻ.
Verse 15
शत्रोरपि प्रपन्नस्य सोडनृशंस: प्रतापवान् । दाताभयस्य बीभत्सुरमितात्मा महाबल:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുവെങ്കിലും ശരണം തേടി വന്നാൽ, ആ പ്രതാപശാലിയായ വീരൻ ക്രൂരനാകുന്നില്ല; കരുണയോടെ അവന് അഭയം നൽകുന്നു. അളവറ്റ ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ള മഹാബലനായ ഭീഭത്സ അർജുനൻ തന്നെയാണ് ഞങ്ങളുടെ ആശ്രയം.
Verse 16
सर्वेषामाश्रयो<स्माकं रणे<४रीणां प्रमर्दिता । आहर्ता सर्वरत्नानां सर्वेषां न: सुखावह:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—അവൻ തന്നെയാണ് ഞങ്ങളൊക്കെയുടെയും ആശ്രയം; യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ തകർക്കുന്നവൻ. അവൻ തന്നെയാണ് എല്ലാ രത്നങ്ങളും കൊണ്ടുവരുന്നവൻ; ഞങ്ങളൊക്കെയ്ക്കും സുഖം പകരുന്നവൻ.
Verse 17
रत्नानि यस्य वीर्येण दिव्यान्यासन् पुरा मम | बहूनि बहुजातीनि यानि प्राप्त: सुयोधन:,जिसके पराक्रमसे हमारे पास पहले अनेक प्रकारकी असंख्य रत्नराशि संचित हो गयी थी, जिसे सुयोधनने ले लिया
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ആരുടെയോ വീര്യത്താൽ ഒരുകാലത്ത് പലവിധങ്ങളായ അനവധി ദിവ്യരത്നങ്ങൾ എനിക്ക് ലഭിച്ചിരുന്നു—അവ തന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ സുയോധനൻ കൈവശമാക്കിയിരിക്കുന്നത്.
Verse 18
यस्य बाहुबलाद वीर सभा चासीत् पुरा मम | सर्वरत्नमयी ख्याता त्रिषु लोकेषु पाण्डव,वीर भीमसेन! जिसके बाहुबलसे पहले मेरे अधिकारमें सम्पूर्ण रत्नोंकी बनी हुई त्रिभुवनविख्यात सभा थी
വീര പാണ്ഡവ ഭീമസേനാ! ആരുടെ ഭുജബലത്താൽ പണ്ടെ എന്റെ അധികാരത്തിൽ ആ സഭാമണ്ഡപം നിലകൊണ്ടിരുന്നുവോ—അത് സർവ്വരത്നമയമായി, ത്രിലോകത്തിലും പ്രസിദ്ധമായിരുന്നു.
Verse 19
वासुदेवसमं वीर्ये कार्तवीर्यसमं युधि । अजेयममितं युद्धे तं न पश्यामि फाल्गुनम्
പരാക്രമത്തിൽ അവൻ വാസുദേവനോട് സമം; യുദ്ധത്തിൽ കാർത്തവീര്യനോട് സമം. സമരത്തിൽ അജേയൻ; ഒരുത്തനായിട്ടും അമിതനെന്നപോലെ തോന്നുന്ന ആ വീര ഫാൽഗുണനെ (അർജുനനെ) ഞാൻ പല ദിവസങ്ങളായി കാണുന്നില്ല.
Verse 20
संकर्षणं महावीर्य त्वां च भीमापराजितम् । अनुयात: स्ववीर्येण वासुदेवं च शत्रुहा
ഭീമസേനാ! ശത്രുഹന്താവായ അർജുനൻ തന്റെ തന്നെ പരാക്രമബലത്തിൽ മഹാവീര്യനായ സംകർഷണൻ (ബലരാമൻ), നീ അപ്രാജിതനായ ഭീമൻ, കൂടാതെ വാസുദേവൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) — ഇവരോടും ശക്തിയിൽ തുല്യനാകാൻ കഴിവുള്ളവൻ.
Verse 21
यस्य बाहुबले तुल्य: प्रभावे च पुरंदर: । जवे वायुर्मुखे सोम: क्रोधे मृत्यु: सनातन:
മഹാബാഹോ! ആരുടെ ഭുജബലത്തിലും പ്രഭാവത്തിലും പുരന്ദരൻ (ഇന്ദ്രൻ) തുല്യനോ; ആരുടെ വേഗം വായുവുപോലെ, മുഖം സോമൻ (ചന്ദ്രൻ) പോലെ, ക്രോധത്തിൽ സനാതനമൃത്യു വസിക്കുന്നുവോ—ആ നരശ്രേഷ്ഠനായ അർജുനനെ കാണാനുള്ള ആകാംക്ഷയോടെ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ഇന്ന് ഗന്ധമാദനപർവതത്തിന്റെ താഴ്വരകളിൽ പ്രവേശിക്കും.
Verse 22
ते वयं त॑ नरव्याप्रं सर्वे वीर दिदृक्षव: । प्रवेक्ष्यामो महाबाहो पर्वतं गन्धमादनम्
മഹാബാഹോ! ആ നരവ്യാഘ്രനായ വീര അർജുനനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ഇന്ന് ഗന്ധമാദനപർവതത്തിലേക്ക് (അതിന്റേതായ താഴ്വരകളിലേക്ക്) പ്രവേശിക്കും.
Verse 23
विशाला बदरी यत्र नरनारायणाश्रम: । त॑ सदाध्युषितं यक्षैद्रेक्ष्यामो गिरिमुत्तमम्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—വലിയ ബദരിവൃക്ഷമുള്ളിടത്ത് നര-നാരായണരുടെ ആശ്രമമുണ്ട്. യക്ഷന്മാർ സദാ വസിക്കുന്ന ആ ഉത്തമപർവ്വതം—ഗന്ധമാദനവും—നാം ദർശിക്കും.
Verse 24
कुबेरनलिनीं रम्यां राक्षसैरभिसेविताम् । पद्धिरेव गमिष्यामस्तप्यमाना महत् तप:
നാം പാദയാത്രയായി മാത്രം, മഹത്തായ തപസ്സു സഹിച്ചുകൊണ്ട്, രാക്ഷസന്മാർ സേവിച്ചു കാത്തിരിക്കുന്ന കുബേരന്റെ മനോഹര നലിനി (പദ്മസരോവർ) വരെ പോകും.
Verse 25
न च यानवता शक्यो गन्तुं देशो वृकोदर । न नृशंसेन लुब्धेन नाप्रशान्तेन भारत
വൃകോദരാ! ആ ദേശത്ത് യാതൊരു വാഹനത്തിലൂടെയും പോകാൻ കഴിയില്ല. ഭാരതാ! ക്രൂരനും ലാഭിയും അശാന്തനും ആയവനും അവിടെ എത്താൻ കഴിയുകയില്ല.
Verse 26
तत्र सर्वे गमिष्यामो भीमार्जुनगवेषिण: । सायुधा बद्धनिस्त्रिंशा: सार्ध विप्रैर्महाव्रतै:
അവിടെ നാം എല്ലാവരും, ഭീമനെയും അർജുനനെയും അന്വേഷിച്ച്, ആയുധസജ്ജരായി—വാൾ കെട്ടി—ഈ മഹാവ്രതധാരികളായ ബ്രാഹ്മണന്മാരോടൊപ്പം പോകും.
Verse 27
मक्षिकादंशमशकानू् सिंहान् व्याप्रान् सरीसूपान् | प्राप्रोत्यनियत: पार्थ नियतस्तान् न पश्यति
ഓ പാർത്ഥാ! നിയന്ത്രണമില്ലാത്തവൻ അവിടെ ചെന്നാൽ ഈച്ച, കടിയുന്ന കീടങ്ങൾ, കൊതുകുകൾ, സിംഹങ്ങൾ, കടുവകൾ, സർപ്പാദി സരീസൃപങ്ങൾ എന്നിവയെ നേരിടും; എന്നാൽ നിയമ-സംയമത്തോടെ ജീവിക്കുന്നവൻ അവയെ കാണുകയും ചെയ്യില്ല.
Verse 28
ते वयं नियतात्मान: पर्वतं गन्धमादनम् । प्रवेक्ष्यामो मिताहारा धनंजयदिदृक्षव:,अतः हमलोग भी अर्जुनको देखनेकी इच्छासे अपने मनको संयममें रखकर स्वल्पाहार करते हुए गन्धमादनकी पर्वतमालाओंमें प्रवेश करेंगे
അപ്പോൾ ഞങ്ങളും—ആത്മനിയന്ത്രണത്തോടെ, അല്പാഹാരികളായി—ധനഞ്ജയനെ (അർജുനനെ) കാണുവാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ഗന്ധമാദന പർവതത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കും.
Verse 141
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशती र्थयात्रायां गन्धमादनप्रवेशे एकचत्वारिंशदधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിലെ തീർത്ഥയാത്രാപർവത്തിൽ, ലോമശന്റെ തീർത്ഥയാത്രാ-വിവരണത്തിൽ, ഗന്ധമാദനപ്രവേശ പ്രസംഗത്തിൽ നൂറ്റിനാല്പത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപിച്ചു.
Frequently Asked Questions
How to respond to separation-induced despair without collapsing into inaction: Yudhiṣṭhira must balance grief and dependence on Arjuna with responsible leadership, converting emotion into a disciplined, ethically constrained plan.
Endurance and purposeful action are compatible when governed by restraint: access to difficult or “guarded” goals—literal and symbolic—requires tapas-like self-regulation, calmness, and rejection of cruelty and greed.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is practical-ethical—linking narrative movement to moral qualification—positioning disciplined conduct as the implicit ‘fruit’ enabling progress in the exile itinerary.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.