Adhyaya 135
Gaṅgā-Tīrtha Darśana and the Prelude to the Yavakrīta–Indra Exemplum (लोमश-युधिष्ठिर संवादः)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā: Gaṅgā-Samaṅgā–Kanakhala–Raibhyāśrama Context (Lomāśa’s itinerary teaching)
Lomāśa identifies a sequence of sacred locales visible to Yudhiṣṭhira: Madhuvilā and the river Samaṅgā, associated with ritual cleansing and the removal of misfortune (alakṣmī). He references mythic precedents—Indra’s purification after slaying Vṛtra, and Aditi’s ritual cooking in Maināka’s region—framing the landscape as a moral archive. Lomāśa advises the Pāṇḍavas to ascend the mountain to dispel reputational darkness and misfortune, then points out Kanakhala and the Gaṅgā, noting Sanatkumāra’s attainment and promising liberation from sins through bathing. Further sites are named (Apāṃ-hrada, Bhṛgutunga), with a directive to approach in silence and with restraint, explicitly renouncing pride and anger. The narrative then shifts as Lomāśa indicates the illustrious Raibhyāśrama, where the sage Yavakrīta met destruction. Yudhiṣṭhira asks how Bharadvāja became distinguished and why Yavakrīta perished. Lomāśa begins the backstory: friendship between Bharadvāja and Raibhya, Raibhya’s sons Arvāvasu and Parāvasu, and Yavakrīta’s resentment at his father’s lack of honor compared to Raibhya. Seeking Vedic knowledge through severe tapas rather than traditional study, Yavakrīta confronts Indra, who warns that bypassing the teacher is an improper path. Persisting, Yavakrīta forces a negotiation; Indra employs a didactic analogy (building a sand-bridge across the Gaṅgā) to demonstrate the futility of certain aims, finally granting the boon that the Vedas will appear to Yavakrīta and his father as desired, and inviting further requests—ending this chapter on the threshold of subsequent consequences.
Chapter Arc: Lomasha resumes the tirtha-journey tale and draws Yudhishthira into the famed disputation where Vandi—proud of his victories—faces the unbending resolve of Ashtavakra, while the shadow of abducted sages hangs over the assembly. → Vandi’s taunts and warnings sharpen the stakes: he likens waking a sleeping danger to rousing a venomous serpent, and mocks the challenger’s confidence—suggesting that arrogance shatters its own hand against an unscarred mountain. → The verbal duel reaches its crest as Vandi’s bravado is met with steadiness and fearless counter-speech; the contest becomes not merely of meters and meanings, but of dharma—who may bind the learned, and who has the right to liberate them. → The narrative turns from the heat of debate to the sanctified aftermath: the rescued and honored brahmins are worshipped by the great Varuna, and all rise to approach King Janaka; the chapter widens into the grandeur of Janaka’s rite where sacred chants and offerings flourish. → Lomasha points the Pandavas onward to the newly sanctified Samanga river—where bathing is said to cleanse sin—inviting Yudhishthira and his brothers to enter the next tirtha and its promised merit.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ३१ श्लोक हैं) #ड.7 ऋण (_) हि ० चतुस्त्रिंशर्दाधिकशततमो< ध्याय: बन्दी और अष्टावक्रका शानच्त्रार्थ
അഷ്ടാവക്രൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! ഇവിടെ ഉഗ്രസേനകളോടുകൂടിയ ഈ സഭയിൽ, അപരിമിത പ്രതാപമുള്ള രാജാക്കന്മാർ ഒന്നിച്ചുകൂടിയിരിക്കെ, വാദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ബന്ദിയെ ഞാൻ ഇതുവരെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. എന്നാൽ അവനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞാൽ, മഹാജലത്തിൽ ഹംസം ഇര പിടിക്കുന്നതുപോലെ ഞാൻ അവനെ പിടിച്ചെടുക്കും.
Verse 2
न मेड्द्य वक्ष्यस्यतिवादिमानिन् ग्लहं प्रपन्न: सरितामिवागम: । हुताशनस्येव समिद्धतेजस: स्थिरो भवस्वेह ममाद्य बन्दिन्
അഷ്ടാവക്രൻ പറഞ്ഞു—അതിവാദത്തിൽ അഹങ്കരിക്കുന്ന ബന്ദീ! ഇന്ന് നിന്റെ വാക്ക് നിലനിൽക്കുകയില്ല; നിന്റെ വചനപ്രവാഹം എന്റെ മുമ്പിൽ തടയപ്പെടും. സമിദ്ധമായി ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ സമീപത്ത് എത്തിയാൽ നദികളുടെ ഒഴുക്ക് വറ്റുന്നതുപോലെ, എന്റെ മുമ്പിൽ വന്നാൽ നിന്റെ വാദശക്തി അണഞ്ഞുപോകും. ഹേ ബന്ദീ, ഇന്ന് എന്റെ മുമ്പിൽ സ്ഥിരമായി ഇരിക്ക.
Verse 3
बन्द्ुवाच व्याप्रं शयानं प्रति मा प्रबोधय आशीविषं सृक्किणी लेलिहानम् । पदाहतस्येह शिरो5भिहत्य नादष्टो वै मोक्ष्यसे तन्निबोध
ബന്ദീ പറഞ്ഞു—ഉറങ്ങുന്ന കടുവയെന്ന് കരുതി എന്നെ ഉണർത്തരുത്; താടികൾ നക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന വിഷസർപ്പമെന്നു എന്നെ അറിയുക. നീ ഇവിടെ കാലടിയാൽ എന്റെ തല ചതച്ചിരിക്കുന്നു; ഇത് നന്നായി അറിഞ്ഞുകൊൾക—നിനക്ക് ദംശം ഏൽക്കുന്നതുവരെ നിനക്ക് മോചനം ഇല്ല.
Verse 4
यो वै दर्पात् संहननोपपन्न: सुदुर्बल: पर्वतमाविहन्ति । तस्यैव पाणि: सनखो विदीर्यते न चैव शैलस्य हि दृश्यते व्रण:
അത്യന്തം ദുർബലനായ മനുഷ്യനും അഹങ്കാരവശാൽ കൈകൊണ്ട് പർവ്വതത്തെ അടിച്ചാൽ, അവന്റെ കൈയും നഖങ്ങളും തന്നെയാണ് പിളർന്ന് രക്തം വരുന്നത്; പക്ഷേ പാറയിൽ ഒരു മുറിവും കാണപ്പെടുന്നില്ല.
Verse 5
अद्टावक्र उवाच सर्वे राज्ञो मैथिलस्य मैनाकस्येव पर्वता: । निकृष्टभूता राजानो वत्सा अनडुहो यथा
അഷ്ടാവക്രൻ പറഞ്ഞു—മൈനാകപർവതത്തോടു താരതമ്യപ്പെടുത്തുമ്പോൾ മറ്റു പർവതങ്ങൾ എല്ലാം ചെറുതാണ്; പൂർണ്ണവളർന്ന കാളകളോടു താരതമ്യപ്പെടുത്തുമ്പോൾ കിടാക്കൾ ബലത്തിൽ ഹീനരാണ്; അതുപോലെ ഭൂമണ്ഡലത്തിലെ എല്ലാ രാജാക്കളും മിഥിലാധിപൻ മഹാരാജ ജനകനോടു താരതമ്യപ്പെടുത്തുമ്പോൾ താഴ്ന്ന നിലയിലുള്ളവരാണ്।
Verse 6
यथा महेन्द्र: प्रवर: सुराणां नदीषु गड्जा प्रवरा यथैव । तथा नृपाणां प्रवरस्त्वमेको बन्दिं समभ्यानय मत्सकाशम्
ദേവന്മാരിൽ മഹേന്ദ്രൻ ശ്രേഷ്ഠനാകുന്നതുപോലെ, നദികളിൽ ഗംഗ ശ്രേഷ്ഠയായിരിക്കുന്നതുപോലെ, രാജാക്കന്മാരിൽ ഏകമായി ശ്രേഷ്ഠൻ നീയത്രേ. രാജാവേ, ബന്ദിയെ എന്റെ അടുക്കലേക്ക് വിളിച്ചു കൊണ്ടുവരിക.
Verse 7
लोगमश उवाच एवमष्टावक्र: समितौ हि गर्जन्- जातक्रोधो बन्दिनमाह राजन् । उक्ते वाक्ये चोत्तरं मे ब्रवीहि वाक्यस्य चाप्युत्तरं ते ब्रवीमि
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാ യുധിഷ്ഠിരാ! സഭയിൽ ഗർജ്ജിച്ചുകൊണ്ട്, ക്രോധം ജ്വലിച്ച അഷ്ടാവക്രൻ ബന്ദിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു—“ഞാൻ ചോദിക്കുന്ന വാക്കിന് നീ ഉത്തരം പറയുക; നിന്റെ വാക്കിന് ഉത്തരം ഞാൻ പറയും.”
Verse 8
बन्द्युवाच एक एवाग्निर्बहुधा समिध्यते एक: सूर्य: सर्वमिदं विभाति । एको वीरो देवराजो5रिहन्ता यम: पितृणामीश्वरश्वैक एव
ബന്ദി പറഞ്ഞു—ഒരേയൊരു അഗ്നി പലവിധമായി ജ്വലിക്കുന്നു; ഒരേയൊരു സൂര്യൻ ഈ സമസ്ത ലോകത്തെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. ശത്രുഹന്താവായ ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ ഒരേയൊരു വീരൻ; പിതൃകളുടെ അധിപനായ യമനും ഒരേയൊരുവനാണ്.
Verse 9
जअद्टाावक्र उवाच द्वाविन्द्राग्नी चरतो वै सखायौ द्वौ देवर्षी नारदपर्वतौ च । द्वावश्विनौ द्वे रथस्यापि चक्रे भार्यापती द्वौ विहितौ विधात्रा
അഷ്ടാവക്രൻ പറഞ്ഞു—സഖാക്കളെപ്പോലെ കൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഇന്ദ്രനും അഗ്നിയും—രണ്ടു ദേവന്മാർ. പരസ്പര സഖ്യതയുള്ള ദേവർഷികൾ നാരദനും പർവതനും—ഇരുവരേ. അശ്വിനീകുമാരന്മാർ രണ്ടുപേർ; രഥത്തിന്റെ ചക്രങ്ങളും രണ്ടെണ്ണം; അതുപോലെ വിധാതാവ് ഭർത്താവും ഭാര്യയും എന്ന രണ്ടു ജീവിതസഹചാരികളെ നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 10
गा पप--> ' गा है | जज न् ६ “20 | / (5 एड ॥। है ॥ ब्द् बन्द्ुवाच त्रि: सूयते कर्मणा वै प्रजेय॑ त्रयो युक्ता वाजपेयं वहन्ति । अध्वर्यवस्त्रिसवनानि तन्वते त्रयो लोकास्त्रीणि ज्योतींषि चाहु:
ബന്ദി പറഞ്ഞു—കർമ്മവശാൽ പ്രജകൾ ത്രിവിധമായി ജനിക്കുന്നു: ദേവന്മാർ, മനുഷ്യർ, തിര്യക് (മൃഗാദികൾ). ഋക്, സാമ, യജുസ്—ഈ മൂന്ന് വേദങ്ങൾ ഒന്നായി വാജപേയാദി യാഗകർമ്മങ്ങളെ താങ്ങുന്നു. അധ്വര്യു പുരോഹിതരും യാഗത്തെ മൂന്ന് സവനങ്ങളായി വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു—പ്രാതഃ, മധ്യാഹ്ന, സായം. അതുപോലെ കർമ്മഫലഭോഗത്തിനായി മൂന്ന് ലോകങ്ങൾ പറയപ്പെടുന്നു—സ്വർഗം, മർത്ത്യലോകം, നരകം; മുനിമാർ മൂന്ന് ജ്യോതികളെയും പ്രസ്താവിക്കുന്നു—സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, അഗ്നി।
Verse 11
अष्टावक्र उवाच चतुष्टयं ब्राह्मणानां निकेत॑ं चत्वारो वर्णा यज्ञमिमं वहन्ति । दिशश्वतस्रो वर्णचतुष्टयं च चतुष्पदा गौरपि शश्रचदुक्ता
അഷ്ടാവക്രൻ പറഞ്ഞു—ബ്രാഹ്മണർക്കു ആശ്രമങ്ങൾ നാല്. ഈ യജ്ഞക്രമത്തിന്റെ ഭാരം വഹിക്കുന്ന വർണങ്ങളും നാല്. പ്രധാന ദിക്കുകളും നാല്. അതുപോലെ ‘ചതുഷ്ടയം’ വീണ്ടും പ്രസ്താവിക്കുന്നു—‘ഗോ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന വാക് (വാണി) എന്നും നാല് ‘പാദ’ (നില) ഉള്ളതായാണ് പറയപ്പെടുന്നത്.
Verse 12
बन्द्ुवाच पज्चाग्नय: पञ्चपदा च पड्क्ति- ्यज्ञा: पञज्चैवाप्यथ पज्चेन्द्रियाणि । दृष्टा वेदे पज्चचूडाप्सराश्न लोके ख्यातं पञ्चनदं च पुण्यम्
ബന്ദി പറഞ്ഞു—പവിത്ര അഗ്നികൾ അഞ്ചെന്ന് പറയുന്നു; പങ്ക്തി ഛന്ദസ്സും അഞ്ചു പാദങ്ങളാൽ രൂപപ്പെടുന്നു. യജ്ഞങ്ങളും അഞ്ചു—ദേവയജ്ഞം, പിതൃയജ്ഞം, ഋഷിയജ്ഞം, ഭൂതയജ്ഞം, മനുഷ്യയജ്ഞം; ഇന്ദ്രിയങ്ങളും അഞ്ചുതന്നെ. വേദത്തിൽ അഞ്ചു വേണികളാൽ അലങ്കരിച്ച അപ്സരസിന്റെ പരാമർശം കാണാം; ലോകത്തിൽ ‘പഞ്ചനദ’—അഞ്ചു നദികളുള്ള പുണ്യഭൂമി—പ്രസിദ്ധമാണ്.
Verse 13
अष्टावक्र उवाच षडाधाने दक्षिणामाहुरेके षट् चैवेमे ऋतव: कालचक्रम् । षडिन्न्द्रियाण्युत षट् कृत्तिकाश्न षट् साद्यस्का: सर्ववेदेषु दृष्टा:
അഷ്ടാവക്രൻ പറഞ്ഞു—ചില ആചാര്യർ പറയുന്നു: അഗ്നിസ്ഥാപന വേളയിൽ ദക്ഷിണയായി ആറു പശുക്കൾ നൽകണം. ഈ ആറു ഋതുക്കളാണ് വർഷരൂപമായ കാലചക്രത്തെ പൂർണ്ണമാക്കുന്നത്. മനസ്സോടുകൂടിയ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ആറായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. കൃത്തികകളും ആറാണ്; സർവ്വവേദങ്ങളിലും സാദ്യസ്ക യജ്ഞങ്ങളും ആറെന്നുതന്നെ കാണപ്പെടുന്നു.
Verse 14
बन्द्ुवाच सप्त ग्राम्या: पशव: सप्त वन्या: सप्तच्छन्दांसि क्रतुमेक॑ वहन्ति । सप्तर्षय: सप्त चाप्यर्हणानि सप्ततन्त्री प्रथिता चैव वीणा
ബന്ദി പറഞ്ഞു—ഗ്രാമ്യ (ഗൃഹപാലിത) മൃഗങ്ങൾ ഏഴ്, വന്യ മൃഗങ്ങളും ഏഴ്. ഛന്ദസ്സുകൾ ഏഴ്; അവ യജ്ഞകർമ്മത്തെ തത്തത് രീതിയിൽ താങ്ങുന്നു. സപ്തർഷികളും ഏഴ്, പൂജയുടെ പ്രധാന ഉപചാരങ്ങളും ഏഴ്; വീണയും ഏഴ് തന്ത്രികളാൽ (തന്തികളാൽ) പ്രസിദ്ധമാണ്.
Verse 15
अष्टावक्र उवाच अष्टौ शाणा: शतमानं वहन्ति तथाष्टपाद: शरभ: सिंहघाती । अष्टौ वसूज्शुश्रुम देवतासु यूपश्चाष्टस्रिविहित: सर्वयज्ञे
അഷ്ടാവക്രൻ പറഞ്ഞു—തുലാസിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്ന കയറുകൾ എട്ടേ ഉള്ളൂ; എങ്കിലും അവ ശതമാനം വരെ ഭാരമേറ്റു തൂക്കം നിർണ്ണയിക്കുന്നു. സിംഹത്തെ വീഴ്ത്താൻ കഴിവുള്ള ശരഭനും അഷ്ടപാദനാണ്. ദേവന്മാരിൽ വസുക്കൾ എട്ടാണെന്ന് കേട്ടിട്ടുണ്ട്. എല്ലാ യജ്ഞങ്ങളിലും യൂപം അഷ്ടകോണമായിട്ടാണ് നിർമ്മിക്കുന്നത്॥
Verse 16
बन्द्ुवाच नवैवोक्ता: सामिधेन्य: पितृणां तथा प्राहुर्नवयोगं विसर्गम् | नवाक्षरा बृहती सम्प्रदिष्टा नवयोगो गणनामेति शश्वत्
ബന്ദി പറഞ്ഞു—പിതൃയജ്ഞത്തിൽ സമിധ അർപ്പിച്ച് അഗ്നിയെ പ്രജ്വലിപ്പിക്കാൻ പാരായണം ചെയ്യുന്ന സാമിധേനി ഋച്ചകൾ ഒമ്പതാണെന്ന് പ്രസിദ്ധം. അതുപോലെ സൃഷ്ടിയുടെ വിസർഗം ‘നവയോഗം’—ഒമ്പതു തത്ത്വങ്ങളുടെ സംയോഗം—മൂലമാണെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. ബൃഹതീ ഛന്ദസ്സിന്റെ ഓരോ പാദത്തിലും ഒമ്പതു അക്ഷരങ്ങളെന്ന് നിർദ്ദേശം; എണ്ണലിലും ഒന്നുമുതൽ ഒമ്പതുവരെയുള്ള ശ്രേണിയാണ് നിത്യാധാരം॥
Verse 17
अष्टावक्र उवाच दिशो दशोक्ता: पुरुषस्य लोके सहस्रमाहुर्दशपूर्ण शतानि । दशैव मासान् बिश्रति गर्भवत्यो दशैरका दश दाशा दशार्हा:
അഷ്ടാവക്രൻ പറഞ്ഞു—മനുഷ്യനുവേണ്ടി ഈ ലോകത്തിൽ ദിക്കുകൾ പത്താണെന്ന് പറയുന്നു. പത്ത് നൂറുകൾ ചേർന്നാൽ ആയിരം എന്നു വിളിക്കുന്നു. ഗർഭിണികൾ പത്ത് മാസം ഗർഭം ധരിക്കുന്നു. സൂര്യന്മാരും പത്ത് എന്നു പറയുന്നു; ‘ദാശ’കളും പത്ത്; പൂജ്യരും പത്ത് എന്നു പ്രസിദ്ധം॥
Verse 18
बन्द्ुवाच एकादशैकादशिन: पशूना- मेकादशैवात्र भवन्ति यूपा: । एकादश प्राणभृतां विकारा एकादशोक्ता दिवि देवेषु रुद्रा:
ബന്ദി പറഞ്ഞു—പ്രാണധാരികളായ ജീവികൾക്കുള്ള അനുഭവമേഖലകൾ പതിനൊന്ന്; അവയെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന ഇന്ദ്രിയങ്ങളും പതിനൊന്നേ. യജ്ഞങ്ങളിൽ യൂപങ്ങളും പതിനൊന്ന് എന്നു പറയുന്നു. ദേഹധാരികളുടെ വികാരങ്ങളും പതിനൊന്ന്; ദിവിയിൽ ദേവന്മാരിൽ രുദ്രന്മാരും പതിനൊന്ന് എന്നു പ്രഖ്യാപിതം॥
Verse 19
अद्टावक्र उवाच संवत्सरं द्वादशमासमाहु- ज॑गत्या: पादो द्वादशैवाक्षराणि । द्वादशाह: प्राकृतो यज्ञ उक्तो द्वादशादित्यान् कथयन्तीह धीरा:
അഷ്ടാവക്രൻ പറഞ്ഞു—ഒരു സംവത്സരം പന്ത്രണ്ട് മാസങ്ങളാണെന്ന് പറയുന്നു. ജഗതീ ഛന്ദസ്സിന്റെ ഓരോ പാദത്തിലും പന്ത്രണ്ട് അക്ഷരങ്ങൾ. പ്രാകൃത യജ്ഞം പന്ത്രണ്ട് ദിവസമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ധീരന്മാർ പന്ത്രണ്ട് ആദിത്യന്മാരെ വിവരിക്കുന്നു॥
Verse 20
बन्द्युवाच त्रयोदशी तिथिरुक्ता प्रशस्ता त्रयोदशद्वीपवती मही च । बन्दीने कहा--त्रयोदशी तिथि उत्तम बतायी गयी है तथा यह पृथ्वी तेरह द्वीपोंसे युक्त है। लोगश उवाच एतावदुक्त्वा विर॒राम बन्दी श्लोकस्यार्ध व्याजहाराष्ट्रवक्र: । लोमशजी कहते हैं--इतना कहकर बन्दी चुप हो गया। तब शेष आधे श्लोककी पूर्ति अष्टावक्रने इस प्रकार की। अद्टावक्र उवाच त्रयोदशाहानि ससार केशी त्रयोदशादीन्यतिच्छन्दांसि चाहु:
അഷ്ടാവക്രൻ പറഞ്ഞു—കേശി എന്ന ദാനവൻ ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിനോടു പതിമൂന്ന് ദിവസം യുദ്ധം ചെയ്തു. കൂടാതെ വേദത്തിൽ ‘അതി-’ എന്ന ഉപസർഗ്ഗംകൊണ്ട് വിശിഷ്ടമായ ഛന്ദസ്സുകൾ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവയുടെ ഓരോ പാദവും പതിമൂന്ന് അക്ഷരങ്ങളിൽ ആരംഭിച്ച് അതിനപ്പുറം വർധിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ബന്ദിൻ അപൂർണ്ണമായി വിട്ട അർദ്ധശ്ലോകം ഞാൻ പൂരിപ്പിച്ചു.
Verse 21
ततो महानुदतिष्ठन्निनाद- स्तृष्णींभूतं सूतपुत्र॑ निशम्य | अधोमुखं ध्यानपरं तदानी- मष्टावक्रं चाप्युदीर्यन्तमेव
അപ്പോൾ വലിയ കോലാഹലം ഉയർന്നു. അത് കേട്ട സൂതപുത്രൻ ബന്ദിൻ മൗനമായി; മുഖം താഴ്ത്തി ഗാഢചിന്തയിൽ ലീനനായി നിന്നു. മറുവശത്ത് അഷ്ടാവക്രൻ തുടർച്ചയായി സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ഇതെല്ലാം കണ്ടുകൂടിയിരുന്ന ദർശകരും ശ്രോതാക്കളും വലിയ മുഴക്കത്തോടെ കലശലിച്ചു.
Verse 22
तस्मिंस्तथा संकुले वर्तमाने स्फीते यज्ञे जनकस्योत राज्ञ: | अष्टावक्रं पूजयन्तो< भ्युपेयु- विंप्रा: सर्वे प्राजजलय: प्रतीता:
ജനകന്റെ സമൃദ്ധമായ യജ്ഞം ജനക്കൂട്ടത്താൽ കോലാഹലപൂർണ്ണമായി നടക്കുമ്പോഴും, എല്ലാ ബ്രാഹ്മണരും കൈകൂപ്പി, ശാന്തരായി, ശ്രദ്ദയോടെ അഷ്ടാവക്രന്റെ അടുക്കൽ എത്തി, ആദരപൂർവ്വം അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ചു.
Verse 23
अष्टावक्र उवाच अनेनैव ब्राह्मणा: शुश्रुवांसो वादे जित्वा सलिले मज्जिता: प्राक् । तानेव धर्मानयमद्य बन्दी प्राप्रोतु गृह्दाप्सु निमज्जयैनम्
അഷ്ടാവക്രൻ പറഞ്ഞു—ഇവനാണ് മുമ്പ് അനേകം വേദവിദ്വാൻ ബ്രാഹ്മണരെ വാദത്തിൽ ജയിച്ച് വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിച്ചിട്ടത്. അതിനാൽ ഇന്ന് ബന്ദിനും അവൻ മറ്റുള്ളവർക്കു മേൽ ചുമത്തിയ അതേ നിയമഫലം അനുഭവിക്കട്ടെ. ഇവനെ പിടിച്ച് വേഗം ജലത്തിൽ മുങ്ങിക്കളയുക.
Verse 24
बन्द्ुवाच अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञ- स्तत्रास सत्रं द्वादशवार्षिकं वै । सत्रेण ते जनक तुल्यकालं तदर्थ ते प्रहिता मे द्विजाग्रया:
ബന്ദിൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനക മഹാരാജാവേ! ഞാൻ വരുണരാജന്റെ പുത്രനാണ്. എന്റെ പിതാവിന്റെ ലോകത്തും നിങ്ങളുടെ യജ്ഞത്തോടു സമകാലമായി പന്ത്രണ്ടുവർഷം നീളുന്ന സത്രം നടന്നുകൊണ്ടിരുന്നു. ആ സത്രത്തിന്റെ ആവശ്യത്തിനായി തന്നെയാണ് ഞാൻ ചില ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണരെ—ജലത്തിൽ മുങ്ങിക്കും എന്ന വ്യാജേന—വരുണലോകത്തിലേക്ക് അയച്ചത്.
Verse 25
ते तु सर्वे वरुणस्योत यज्ञं द्रष्ट गता इह आयान्ति भूय: । अष्टावक्रं पूजये पूजनीयं यस्य हेतोर्जनितारं समेष्ये
അവർ എല്ലാവരും ഇവിടെ നിന്ന് വരുണന്റെ യാഗം കാണാൻ പോയി, ഇപ്പോൾ വീണ്ടും മടങ്ങിവരുന്നു. ഞാൻ വന്ദ്യനായ ബ്രാഹ്മണൻ അഷ്ടാവക്രനെ ആദരിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാരണത്താലാണ് എനിക്ക് പിതാവുമായി പുനർമേളനം സംഭവിക്കുക.
Verse 26
अद्टावक्र उवाच विप्रा: समुद्राम्भसि मज्जिता ये वाचा जिता मेधया वा विदाना: । तां मेधया वाचमथोज्जहार यथा वाचमवचिन्वन्ति सन्त:
അഷ്ടാവക്രൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ബന്ദി തന്റെ വാക്കിനാലോ മേധയാലോ ജയിച്ച് സമുദ്രജലത്തിൽ മുങ്ങിച്ചിട്ട പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണന്മാരെക്കുറിച്ച്, അവന്റെ അതേ വാക്ശക്തിയെ ഞാൻ എന്റെ ബുദ്ധിയാൽ എങ്ങനെ പിഴുതെറിഞ്ഞുവെന്നത്—ഈ സഭയിൽ ഇരിക്കുന്ന ജ്ഞാനികൾ എന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടതുമാത്രത്തിൽ തന്നെ മനസ്സിലാക്കിയിട്ടുണ്ടാകും.
Verse 27
अन्निर्दहज्जातवेदा: सतां गृहान् विसर्जयंस्तेजसा न सम धाक्षीत् बालेषु पुत्रेषु कृपणं वदत्सु तथा वाचमवचिन्वन्ति सन्त:
അഗ്നി സ്വഭാവത്തിൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നവൻ തന്നെയെങ്കിലും ജാതവേദനായി എല്ലാം അറിയുന്നവൻ ആകുന്നു; എങ്കിലും പരീക്ഷണസമയത്ത് സത്പുരുഷന്മാരുടെ ഗൃഹങ്ങളെ (ദേഹങ്ങളെ) വിട്ടൊഴിയുന്നു, തന്റെ തേജസ്സാൽ അവരെ ദഹിപ്പിക്കുന്നില്ല. അതുപോലെ, ബാലപുത്രന്മാർ വിനയത്തോടെ, അല്പം ഭീതിയോടെ പോലും സംസാരിച്ചാലും, സജ്ജനർ അവരുടെ വാക്കുകളിൽ നിന്ന് സത്യവും ഹിതവും ഉള്ളത് തിരഞ്ഞെടുത്തെടുക്കുന്നു. അതിനാൽ എന്റെ വാക്കുകളുടെ അഭിപ്രായം ഗ്രഹിച്ച് സ്വീകരിക്കണം.
Verse 28
श्लेष्मातकी क्षीणवर्चा: शृणोषि उताहो त्वां स्तुतयों मादयन्ति । हस्तीव त्वं जनक विनुद्यमानो न मामिकां वाचमिमां शूणोषि
അഷ്ടാവക്രൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനകാ! ശ്ലേഷ്മാതകീ വൃക്ഷത്തിന്റെ ഇലകളോ ഫലമോ കഴിച്ചതിനാൽ നിന്റെ തേജസ് ക്ഷീണിച്ചോ? അല്ലെങ്കിൽ ചാട്ടുകാരുടെ സ്തുതികൾ നിന്നെ മദിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ? അതുകൊണ്ടുതന്നെ അങ്കുശംകൊണ്ട് തള്ളിയാലും വഴങ്ങാത്ത മദിച്ച ആനയെപ്പോലെ നീ എന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേൾക്കുന്നില്ല, രാജാവേ.
Verse 29
जनक उवाच शृणोमि वाचं तव दिव्यरूपा- ममानुषीं दिव्यरूपो5सि साक्षात् | अजैषीर्यद् बन्दिनं त्वं विवादे निसृष्ट एष तव कामोउद्य बन्दी
ജനകൻ പറഞ്ഞു—ബ്രാഹ്മണനേ! മനുഷ്യാതീതവും ദിവ്യരൂപവുമായ നിന്റെ വാക്കുകൾ ഞാൻ കേൾക്കുന്നു; നീ സാക്ഷാൽ ദിവ്യസ്വഭാവൻ. ശാസ്ത്രവാദത്തിൽ നീ ബന്ദിയെ ജയിച്ചു; ഇന്ന് നിന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറുന്നു. നോക്കുക—ഇതാ, നിനക്കാൽ ജയിക്കപ്പെട്ട ബന്ദി.
Verse 30
अष्टावक्र उवाच नानेन जीवता कक्रिदर्थों मे बन्दिना नूप । पिता यद्यस्य वरुणो मज्जयैनं जलाशये
അഷ്ടാവക്രൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഈ ബന്ദി ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതിൽ എനിക്ക് യാതൊരു പ്രയോജനവും ഇല്ല. അവന്റെ പിതാവ് സത്യത്തിൽ വരുണദേവനാണെങ്കിൽ, അവനെ പിതാവിന്റെ അടുക്കലേക്ക് അയയ്ക്കുക—നിശ്ചയമായി അവനെ ജലാശയത്തിൽ മുങ്ങിക്കളയുക.
Verse 31
बन्द्युवाच अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञो न मे भयं विद्यते मज्जितस्य । इमं मुहूर्त पितरं द्रक्ष्यते5य- मष्टावक्रश्चिरनष्टं कहोडम्
ബന്ദി പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഞാൻ സത്യത്തിൽ രാജാവായ വരുണന്റെ പുത്രനാണ്; അതിനാൽ വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിക്കളഞ്ഞാലും എനിക്ക് ഭയം ഇല്ല. ഈ നിമിഷം തന്നേ അഷ്ടാവക്രൻ ദീർഘകാലമായി അപ്രത്യക്ഷനായ തന്റെ പിതാവായ കഹോഡനെ കാണും.
Verse 32
लोगश उवाच ततस्ते पूजिता विप्रा वरुणेन महात्मना । उदतिष्ठंस्तत: सर्वे जनकस्य समीपत:
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—യുധിഷ്ഠിരാ! തുടർന്ന് മഹാത്മാവായ വരുണൻ ആദരിച്ച ആ എല്ലാ ബ്രാഹ്മണരും (ബന്ദി വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിച്ചവ) പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റ് രാജാവ് ജനകന്റെ സമീപത്ത് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 33
कहोड उवाच इत्यर्थमिच्छन्ति सुताञउ्जना जनक कर्मणा । यदहं नाशकं कर्तु तत् पुत्र: कृतवान् मम
കഹോഡൻ പറഞ്ഞു—ജനകരാജാവേ! അതുകൊണ്ടുതന്നെ ജനങ്ങൾ സത്കർമ്മങ്ങളാൽ പുത്രനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഞാൻ ചെയ്യാൻ കഴിയാതിരുന്ന കാര്യം എന്റെ പുത്രൻ എന്റെ വേണ്ടി ചെയ്തു തീർത്തു.
Verse 34
उताबलस्य बलवानुत बालस्य पण्डित: । उत वाविदुषो विद्वान् पुत्रो जनक जायते,जनकराज! कभी-कभी निर्बलके भी बलवान, मूर्खके भी पण्डित तथा अज्ञानीके भी ज्ञानी पुत्र उत्पन्न हो जाता है
ജനകരാജാവേ! ചിലപ്പോൾ ദുർബലനിലും ബലവാൻ, മൂഢനിലും പണ്ഡിതൻ, അജ്ഞനിലും ജ്ഞാനി എന്നിങ്ങനെ പുത്രൻ ജനിക്കുന്നു.
Verse 35
शितेन ते परशुना स्वयमेवान्तको नृप । शिरांस्यपाहरत्वाजौ रिपूणां भद्रमस्तु ते,राजन्! आपका कल्याण हो, युद्धमें स्वयं ही यमराज तीखे फरसेसे आपके शत्रुओंके मस्तक काटते रहें
കഹോഡൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നൃപാ! നിന്റെ മൂർച്ചയുള്ള പരശു കൈക്കൊണ്ട് സ്വയം അന്തകൻ (യമൻ) യുദ്ധത്തിൽ നിന്റെ ശത്രുക്കളുടെ തലകൾ വെട്ടിക്കൊണ്ടിരിക്കട്ടെ. രാജാവേ, നിനക്ക് മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ.
Verse 36
महदौक्थ्यं गीयते साम चाग्रयं सम्यक् सोम: पीयते चात्र सत्रे शुचीन् भगान् प्रतिजगृहुश्न हृष्टा: साक्षाद् देवा जनकस्योत राज्ञ:
കഹോഡൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജ ജനകന്റെ ഈ സത്രയാഗത്തിൽ മഹത്തായ ഔക്ഥ്യകർമ്മം നടക്കുന്നു; അഗ്ര്യ സാമഗാനം പാടപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ വിധിപൂർവ്വം സോമപാനം നടക്കുന്നു. ദേവന്മാർ സ്വയം പ്രത്യക്ഷമായി ആനന്ദത്തോടെ തങ്ങളുടെ ശുദ്ധ ഭാഗങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു.
Verse 37
लोगश उवाच समुत्थितेष्वथ सर्वेषु राजन् विप्रेषु तेष्वधिकं सुप्रभेषु । अनुज्ञातो जनकेनाथ राज्ञा विवेश तोयं सागरस्योत बन्दी
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിക്കിടന്ന ആ ബ്രാഹ്മണർ എല്ലാവരും അവിടെ കൂടുതൽ ദീപ്തിയോടെ ഉയർന്നു വന്നപ്പോൾ, രാജാ ജനകന്റെ അനുവാദം നേടി ബന്ദി സ്വയം സമുദ്രജലത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അതിൽ ലയിച്ചു.
Verse 38
अष्टावक्र: पितरं पूजयित्वा सम्पूजितो ब्राह्मणैस्तैर्यथावत् । प्रत्याजगामाश्रममेव चाग्रयं जित्वा सौतिं सहितो मातुलेन
അഷ്ടാവക്രൻ ആദ്യം പിതാവിനെ പൂജിച്ചു; പിന്നെ ആ ബ്രാഹ്മണർ അവനെയും യഥാവിധി ആദരിച്ചു. തുടർന്ന് സൂതപുത്രൻ (ബന്ദി)നെ വാദത്തിൽ ജയിച്ച്, പിതാവിനോടും മാതുലനോടും കൂടി തന്റെ ശ്രേഷ്ഠ ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
Verse 39
ततोडष्टावक्रमातुरथान्तिके पिता नदीं समड्जां शीघ्रमिमां विशस्व । प्रोवाच चैनं स तथा विवेश समैरद्जैश्वापि बभूव सद्य:
അതിനുശേഷം പിതാവ് കഹോഡൻ, മാതാവ് സുജാതയുടെ സമീപത്ത് നിന്നുകൊണ്ട്, അഷ്ടാവക്രനോട് പറഞ്ഞു—“മകനേ! വേഗം ഈ സമംഗാ നദിയിൽ കുളിക്കാനായി പ്രവേശിക്ക.” പിതാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അവൻ നദിയിൽ ഇറങ്ങി; ജലസ്പർശം ലഭിച്ചതുമാത്രത്തിൽ അവന്റെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും ഉടൻ തന്നെ നേരെയും സുസംഘടിതവുമായിത്തീർന്നു.
Verse 40
नदी समड् च बभूव पुण्या यस्यां स्नातो मुच्यते किल्बिषाद्धि | त्वमप्येनां सनानपानावगाहै: सभ्रातृक: सहभारयों विशस्व
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—യുധിഷ്ഠിരാ! ഈ സമംഗാ നദി പുണ്യനദിയായി മാറിയിരിക്കുന്നു; ഇതിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ നിശ്ചയമായും പാപമുക്തനാകും. അതുകൊണ്ട് നീയും നിന്റെ ഭാര്യയും സഹോദരന്മാരും കൂടെ സ്നാനം, ആചമനം, പൂർണ്ണ മുങ്ങൽ എന്നിവയ്ക്കായി ഈ നദിയിൽ പ്രവേശിക്കൂ.
Verse 41
अत्र कौन्तेय सहितो भ्रातृभिस्त्व॑ सुखोषित: सह विप्रै: प्रतीत: । पुण्यान्यन्यानि शुचिकर्मैकभक्ति- मया सार्थ चरितस्याजमीढ
കുന്തീനന്ദനാ! നീ സഹോദരന്മാരോടും ബ്രാഹ്മണന്മാരോടും കൂടി ഇവിടെ വിശ്വാസപൂർവം ഒരു രാത്രി സുഖമായി താമസിക്കൂ. പിന്നെ നാളെയിൽ നിന്ന് എന്റെ കൂടെ വീണ്ടും മറ്റു പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിലേക്കു യാത്ര ചെയ്യൂ—ശുചികർമങ്ങളിൽ സ്ഥിരനായി, ധർമ്മത്തിൽ ഏകനിഷ്ഠമായ അചല ശ്രദ്ധാ-ഭക്തിയോടെ. അജാമീഢകുലഭൂഷണാ! അങ്ങനെ തന്നേ ചെയ്യുക.
Verse 133
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशती र्थयात्राके प्रसंगमें अष्टावक्रीयोपाख्यानविषयक एक सौ तैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവാന്തർഗതമായ തീർത്ഥയാത്രാപർവത്തിൽ, ലോമശന്റെ തീർത്ഥയാത്രാ പ്രസംഗത്തിൽ അഷ്ടാവക്രീയോപാഖ്യാനവിഷയകമായ നൂറ്റിമുപ്പത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 134
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायामष्टावक्रीये चतुस्त्रिंशयदाधिकशततमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ തീർത്ഥയാത്രാപർവത്തിൽ, ലോമശന്റെ തീർത്ഥയാത്രയിൽ അഷ്ടാവക്രീയ പ്രസംഗത്തിന്റെ നൂറ്റിമുപ്പത്തിനാലാം അധ്യായം.
Frequently Asked Questions
Whether sacred knowledge can be legitimately obtained through self-willed austerity that bypasses the teacher-student discipline, especially when driven by resentment and status anxiety.
Certain objectives are structurally unsound when pursued by improper means; effort alone does not validate a method, and epistemic goals require appropriate pathways (adhyāyana, guidance, restraint).
Rather than a formal phalaśruti verse, the chapter embeds efficacy claims through tīrtha narration: bathing and disciplined conduct at Gaṅgā-linked sites are said to remove sins and misfortune, contingent on humility and anger-restraint.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.