Adhyaya 121
Gaya’s Seven Aśvamedhas, Payoṣṇī Snāna, and the Śaryāti Sacrifice Locale (Lomaśa–Yudhiṣṭhira Dialogue)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā Upa-Parva (Lomaśa–Yudhiṣṭhira pilgrimage discourse)
This chapter, narrated within the pilgrimage discourse, begins with Lomaśa recounting extraordinary sacrificial patronage associated with royal exemplars. Indra (Puraṃdara) is described as being gratified by Soma offerings connected to a yajamāna tradition (with the narrative focusing on King Gaya’s famed rites). Gaya is credited with seven Aśvamedha sacrifices in which ritual implements are portrayed as resplendent and golden; even the gods, ‘with Indra,’ are said to elevate the luminous golden yūpas. The scale of dakṣiṇā is emphasized through similes of innumerability (like sand grains, stars, and rain-streams), and brahmins from many regions are satisfied with gifts, including crafted golden cows attributed to Viśvakarman’s workmanship. The narrative then transitions from exemplum to instruction: Lomaśa states that Gaya attained Indra’s worlds by that karma, and that one who bathes at the Payoṣṇī tīrtha attains association with that realm; he urges Yudhiṣṭhira to bathe there with his brothers for purification. Vaiśaṃpāyana resumes the narration: Yudhiṣṭhira bathes at Payoṣṇī and proceeds with his brothers to Vaiḍūrya mountain and the Narmadā. Lomaśa points out a significant junction of yugas (Tretā–Dvāpara) and identifies the locale of Śaryāti’s sacrifice where Kauśika drank Soma with the Aśvins. The chapter closes with Yudhiṣṭhira’s inquiry into how Indra was ‘checked’ (viṣṭambhita) by Cyavana, why the Bhārgava became angry, and how the Nāsatyas came to drink Soma—setting up the subsequent explanatory narrative.
Chapter Arc: लोमश ऋषि पाण्डवों को एक ऐसे तीर्थ-प्रदेश में ले आते हैं जहाँ देवताओं और प्रजापतियों ने महान यज्ञ किए थे—भूमि स्वयं यज्ञ-ध्वनि और दान-धर्म की स्मृति से दीप्त है। → वैशम्पायन के वर्णन में पाण्डव पयोष्णी में स्नान कर वैदूर्य पर्वत और नर्मदा के पुण्य-स्थानों की ओर बढ़ते हैं; वे जहाँ-जहाँ जाते हैं, सहस्रों ब्राह्मणों को दान देते हैं। इसी यात्रा में शर्याति के यज्ञ-स्थल का संकेत मिलता है और कौशिक (च्यवन) के सोमपान का प्रसंग उठता है—यहाँ से एक पुराने विवाद की छाया फैलती है। → च्यवन भृगुवंशी महातपस्वी का क्रोध प्रकट होता है—वे इन्द्र (वज्रधर) को स्तम्भित कर देते हैं और सुकन्या को पत्नी रूप में प्राप्त करते हैं; साथ ही अश्विनीकुमारों (नासत्यौ) को सोमपान का अधिकारी बनाने का प्रश्न उभर आता है। → अध्याय का अंत ‘कथा-आरम्भ’ के रूप में होता है: जनमेजय/श्रोता की जिज्ञासा तीव्र हो उठती है कि अश्विनों को सोमपान कैसे मिला और च्यवन-सुकन्या का वृत्तांत क्या है—वर्णनकर्ता आगे विस्तार का आश्वासन देता है। → जनमेजय पूछते हैं—“हे ब्रह्मन्, नासत्यौ को सोमपीथिनौ कैसे बनाया गया? समस्त वृत्तांत यथावत कहिए।”
Shlokas
Verse 1
हि लय ० () है ० एकविशर्त्याधेकशततमो< ध्याय: राजा गयके यज्ञकी प्रशंसा
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—രാജൻ യുധിഷ്ഠിരാ! ഇവിടെ പയോഷ്ണീ നദീതീരത്ത് രാജാവ് നൃഗൻ സോമയാഗം നടത്തുമ്പോൾ സോമാർപ്പണത്താൽ പുരന്ദരനായ ഇന്ദ്രൻ തൃപ്തനായി എന്നു കേൾക്കപ്പെടുന്നു. ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ പൂർണ്ണമായി തൃപ്തനായി ആനന്ദം പ്രാപിച്ചു.
Verse 2
इह देवै: सहेन्द्रैश्ष॒ प्रजापतिभिरेव च । इष्ट बहुविधेर्यज्ञैर्महद्धिभभूरिदक्षिणै:
ഇവിടെ ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരും പ്രജാപതിമാരും, ധാരാളം ദക്ഷിണകളാൽ സമൃദ്ധമായ പലവിധ മഹായജ്ഞങ്ങളിലൂടെ പ്രഭുവിനെ ആരാധിച്ചിട്ടുണ്ട്.
Verse 3
आमूर्तरयसश्रेह राजा वज्रधरं प्रभुम् । तर्पयामास सोमेन हयमेथेषु सप्तसु,अमूर्तरयाके पुत्र राजा गयने भी यहाँ सात अश्वमेधयज्ञोंका अनुष्ठान करके उनमें सोमरसके द्वारा वज्रधारी इन्द्रको संतुष्ट किया था
അമൂർത്തരയന്റെ പുത്രനായ പ്രതാപശാലി രാജാവ് ഗയനും ഇവിടെ ഏഴ് അശ്വമേധയാഗങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച്, അവയിൽ സോമാർപ്പണത്താൽ വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി.
Verse 4
तस्य सप्तसु यज्ञेषु सर्वमासीद्धिरण्मयम् । वानस्पत्यं च भौम॑ च यद् द्रव्यं नियतं मखे
അവന്റെ ഏഴ് യാഗങ്ങളിലും എല്ലാം സ്വർണമയമായിരുന്നു. യാഗത്തിൽ നിയമപ്രകാരം മരത്തിലോ മണ്ണിലോ ഉണ്ടാകേണ്ട ദ്രവ്യങ്ങളും അവിടെ സ്വർണത്തിൽ തന്നെയായിരുന്നു നിർമ്മിച്ചത്.
Verse 5
चषालयूपचमसा: स्थाल्य: पात्र्य: खुच: सख्रुवा: तेष्वेव चास्य यज्ञेषु प्रयोगा: सप्त विश्रुता:
ചഷാലം, യൂപം, ചമസം, സ്ഥാലി, പാത്രി, സഖ്രുവ, ഖുച—യാഗങ്ങളിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്ന ഈ ഏഴ് ഉപകരണങ്ങൾ പ്രസിദ്ധമാണ്. രാജാവ് ഗയന്റെ ആ ഏഴ് യാഗങ്ങളിൽ ഇവയൊക്കെയും സ്വർണത്തിൽ തന്നെയായിരുന്നു എന്നു കേൾക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 6
सप्तैकैकस्य यूपस्य चषालाश्लोपरि स्थिता: । तस्य सम यूपान् यज्ञेषु भ्राजमानान् हिरण्मयान्
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—ഏഴ് യൂപങ്ങളിൽ ഓരോ യൂപത്തിന്റെയും മുകളിൽ ഏഴ് ഏഴ് ചഷാലങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചിരുന്നതായിരുന്നു. ആ യാഗങ്ങളിൽ ഒരേ രൂപത്തിൽ ദീപ്തിയോടെ തിളങ്ങുന്ന സ്വർണമയ യൂപങ്ങൾ ശോഭിച്ചു; ഇന്ദ്രപ്രമുഖ ദേവന്മാർ തന്നെ അവ സ്വഹസ്തം സ്ഥാപിച്ചതായിരുന്നു. ഭൂമിപതി ഗയന്റെ ആ ഉത്തമ യാഗങ്ങളിൽ ഇന്ദ്രൻ സോമപാനം ചെയ്തു, ബ്രാഹ്മണർ അപാര ദക്ഷിണകൾ ലഭിച്ചതാൽ ആനന്ദോന്മത്തരായി; ദക്ഷിണയായി ലഭിച്ച ധനസമൂഹം എണ്ണിത്തീരാത്തത്ര വലുതായിരുന്നു.
Verse 7
स्वयमुत्थापयामारसुर्देवा: सेन्द्रा युधिष्ठिर । तेषु तस्य मखाग्रयेषु गयस्य पृथिवीपते:
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—യുധിഷ്ഠിരാ, ഇന്ദ്രപ്രമുഖ ദേവന്മാർ ഭൂമിപതി ഗയന്റെ ആ ശ്രേഷ്ഠ യാഗങ്ങളിൽ യൂപങ്ങളെ സ്വയം ഉയർത്തി സ്ഥാപിച്ചു.
Verse 8
अमाद्यदिन्द्र: सोमेन दक्षिणाभिद्धिजातय: । प्रसंख्यानानसंख्येयान् प्रत्यगृह्लनन् द्विजातय:
ഇന്ദ്രൻ സോമപാനംകൊണ്ട് ഉന്മേഷിതനായി; ദ്വിജ ബ്രാഹ്മണർ ദക്ഷിണകളാൽ ഹർഷിതരായി. അവർ സ്വീകരിച്ച ധനദക്ഷിണകൾ എണ്ണിത്തീരാത്തത്ര അപാരമായിരുന്നു.
Verse 9
सिकता वा यथा लोके यथा वा दिवि तारका: । यथा वा वर्षतो धारा असंख्येया: सम केनचित्
ലോകത്തിലെ മണൽകണങ്ങൾ പോലെ, ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങൾ പോലെ, മഴ പെയ്യുമ്പോൾ വീഴുന്ന ധാരകൾ പോലെ—അവയെ ആരാലും എണ്ണിത്തീരാൻ കഴിയില്ല.
Verse 10
तथैव तदसंख्येयं धनं यत् प्रददौ गय:ः । सदस्येभ्यो महाराज तेषु यज्ञेषु सप्तसु
മഹാരാജാ! അതുപോലെ തന്നെ, ആ ഏഴ് യാഗങ്ങളിൽ ഗയൻ അംഗങ്ങൾക്കു നൽകിയ ധനവും എണ്ണിത്തീരാത്തത്ര അപാരമായിരുന്നു.
Verse 11
भवेत् संख्येयमेतद्धि यदेतत् परिकीर्तितम् । न तस्य शक््या: संख्यातुं दक्षिणा दक्षिणावत:
ഇവിടെ വിവരിച്ചതെല്ലാം എണ്ണി അളക്കാവുന്നതാണ്; എന്നാൽ ദക്ഷിണാദാനത്തിൽ അഗ്രഗണ്യനായ രാജാവ് ഗയന്റെ ദക്ഷിണകളെ എണ്ണിപ്പറയാൻ കഴിയില്ല.
Verse 12
हिरण्मयीभिगें भिश्व कृताभिवविश्वकर्मणा । ब्राह्मणांस्तर्पयामास नानादिग्भ्य: समागतान्
വിശ്വകർമ്മൻ നിർമ്മിച്ച സ്വർണമയമായ പശുക്കൾ ദാനമായി നൽകി, നാനാദിക്കുകളിൽ നിന്നെത്തിയ ബ്രാഹ്മണരെ അദ്ദേഹം തൃപ്തിപ്പെടുത്തി. ഹേ യുധിഷ്ഠിരാ! മഹാമനസ്സനായ രാജാവ് ഗയൻ അനവധി സ്ഥലങ്ങളിൽ യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തിയതിനാൽ, അവന്റെ രാജ്യത്ത് യജ്ഞമണ്ഡപമില്ലാത്ത ഭൂമി വളരെ കുറച്ചേ ശേഷിച്ചിരുന്നുള്ളൂ.
Verse 13
अल्पावशेषा पृथिवी चैत्यैरासीन्महात्मन: । गयस्य यजमानस्य तत्र तत्र विशाम्पते
ഹേ ജനാധിപതേ (യുധിഷ്ഠിരാ)! മഹാത്മാവായ യജമാനൻ രാജാവ് ഗയന്റെ ചൈത്യചിഹ്നങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും നിലകൊണ്ടതിനാൽ, ഭൂമിയിൽ വളരെ ചെറിയ ഭാഗം മാത്രമേ അവശേഷിച്ചിരുന്നുള്ളൂ; കാരണം അദ്ദേഹം സ്ഥലസ്ഥലങ്ങളിൽ യജ്ഞം നടത്തി.
Verse 14
स लोकान प्राप्तवानैन्द्रान् कर्मणा तेन भारत । सलोकतां तस्य गच्छेत् पयोष्ण्यां य उपस्पृशेत्
ഹേ ഭാരതാ! ആ കർമത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ അദ്ദേഹം ഇന്ദ്രലോകാദി ലോകങ്ങൾ പ്രാപിച്ചു. പയോഷ്ണീ നദിയിൽ സ്നാനം (ഉപസ്പർശം) ചെയ്യുന്നവനും അദ്ദേഹത്തെപ്പോലെ പുണ്യലോകത്തിന്റെ പങ്കാളിയാകും.
Verse 15
तस्मात् त्वमत्र राजेन्द्र भ्रातृभि: सहितो<च्युत । उपस्पृश्य महीपाल धूतपाप्मा भविष्यसि,अतः राजेन्द्र! तुम भाइयोंसहित इसमें स्त्रान करके सब पापोंसे मुक्त हो जाओगे
അതുകൊണ്ട്, ഹേ രാജേന്ദ്രാ! ഹേ അച്യുതാ! നീ ഇവിടെ സഹോദരന്മാരോടുകൂടെ സ്നാനം (ഉപസ്പർശം) ചെയ്യുക. ഹേ മഹീപാലാ! പാപം കഴുകി നീ നിർമലനാകും.
Verse 16
वैशम्पायन उवाच स पयोष्ण्यां नरश्रेष्ठ: स्नात्वा वै भ्रातृभि: सह । वैदूर्यपर्वतं चैव नर्मदां च महानदीम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—നിഷ്പാപനായ ജനമേജയാ! നരശ്രേഷ്ഠനായ യുധിഷ്ഠിരൻ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം പയോഷ്ണീ നദിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, വൈദൂര്യപർവ്വതത്തെയും മഹാനദിയായ നർമദയെയും ലക്ഷ്യമാക്കി അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 17
(उदिश्य पाण्डवश्रेष्ठ: स प्रतस्थे महीपति: ।) समागमत तेजस्वी भ्रातृभि: सहितोडनघ । तत्रास्य सर्वाण्याचख्यौ लोमशो भगवानृषि:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—നിഷ്പാപനായ ജനമേജയാ! പാണ്ഡവശ്രേഷ്ഠനായ ആ തേജസ്വിയായ ഭൂപതി ലക്ഷ്യം നിശ്ചയിച്ച് സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു; യഥാകാലം ഗമ്യസ്ഥാനത്തെത്തി. അവിടെ ഭഗവാൻ ഋഷി ലോമശൻ അവനോട് എല്ലാ രമണീയ തീർത്ഥങ്ങളെയും പവിത്ര ദേവായതനങ്ങളെയും വിശദീകരിച്ചു.
Verse 18
तीर्थानि रमणीयानि पुण्यान्यायतनानि च । यथायोगं यथाप्रीति प्रययौ भ्रातृभि: सह । तत्र तत्राददाद् वित्तं ब्राह्मणेभ्य: सहस्रश:
അവൻ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം രമണീയ തീർത്ഥങ്ങളിലൂടെയും പുണ്യ ദേവായതനങ്ങളിലൂടെയും യഥായോഗ്യവും യഥാപ്രീതിയും യാത്ര ചെയ്തു; അവിടവിടെയായി ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ആയിരക്കണക്കിന് ധനം ദാനമായി നൽകി.
Verse 19
लोगश उवाच देवानामेति कौन्तेय तथा राज्ञां सलोकताम् | वैदूर्यपर्वतं दृष्टवा नर्मदामवतीर्य च
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കൗന്തേയ! വൈദൂര്യപർവ്വതം ദർശിച്ച് നർമദയിൽ അവഗാഹനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ ദേവന്മാരുടേയും പുണ്യരാജാക്കന്മാരുടേയും സമാനമായ ലോകങ്ങളെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 20
संधिरेष नरश्रेष्ठ त्रेताया द्वापरस्य च । एनमासाद्य कौन्तेय सर्वपापै: प्रमुच्यते,नरश्रेष्ठ! यह वैदूर्यपर्वत त्रेता और द्वापरकी सन्धिमें प्रकट हुआ है, इसके निकट जाकर मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है
ഹേ നരശ്രേഷ്ഠ കൗന്തേയ! ഇത് ത്രേതായുഗത്തിന്റെയും ദ്വാപരയുഗത്തിന്റെയും പുണ്യസന്ധിയാണ്; ഇതിന്റെ സാന്നിധ്യം പ്രാപിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനാകുന്നു.
Verse 21
एष शर्यातियज्ञस्य देशस्तात प्रकाशते । साक्षाद् यत्रापिबत् सोममश्रिभ्यां सह कौशिक:
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—മകനേ, ഇതാ രാജാവ് ശർയ്യാതിയുടെ യാഗസ്ഥലം വ്യക്തമായി കാണുന്നു; ഇവിടെ തന്നെയാണ് കൗശികൻ അശ്വിനീകുമാരന്മാരോടൊപ്പം സോമപാനം ചെയ്തത്.
Verse 22
चुकोप भार्गवश्वापि महेन्द्रस्य महातपा: । संस्तम्भयामास च तं वासवं च्यवन: प्रभु: | सुकन्यां चापि भार्या स राजपुत्रीमवाप्तवान्
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—ഇവിടെയായിരുന്നു മഹാതപസ്വിയായ ഭൃഗുവംശജനായ പ്രഭു ച്യവനൻ മഹേന്ദ്രനോട് ക്രോധിച്ചത്; ഇതേ സ്ഥലത്ത് വാസവനായ ഇന്ദ്രനെ അദ്ദേഹം സ്തംഭിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇവിടെയായിരുന്നു രാജകുമാരി സുകന്യയെ ഭാര്യയായി ലഭിച്ചത്; കൂടാതെ, ഹേ മഹാഭാഗ, ഇവിടെയായിരുന്നു നാസത്യന്മാരായ അശ്വിനീകുമാരന്മാർക്ക് യാഗത്തിൽ സോമപാനാധികാരം നൽകിയത്.
Verse 23
युधिछिर उवाच कथं विष्टम्भितस्तेन भगवान् पाकशासन: । किमर्थ भार्गवश्चलापि कोप॑ चक्रे महातपा:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—മുനേ, ഭഗവാൻ പാകശാസനനായ ഇന്ദ്രനെ അദ്ദേഹം എങ്ങനെ തടഞ്ഞു സ്തംഭിപ്പിച്ചു? മഹാതപസ്വിയായ ഭാർഗവ ച്യവനന് ഇന്ദ്രനോടു ക്രോധം വന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?
Verse 24
नासत्यौ च कथं ब्रह्मन् कृतवान् सोमपीथिनौ । एतत् सर्व यथावृत्तमाख्यातु भगवान् मम
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ബ്രാഹ്മണനേ, നാസത്യന്മാരായ അശ്വിനീകുമാരന്മാർക്ക് യാഗത്തിൽ സോമപാനാധികാരം നിങ്ങൾ എങ്ങനെ നൽകി? സംഭവിച്ചതെല്ലാം യഥാർത്ഥമായി എനിക്ക് വിവരിക്കണമേ.
Verse 120
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशती थयात्राप्रसंगमें यादवगमनविषयक एक सौ बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വത്തിനകത്തുള്ള തീർത്ഥയാത്രാപർവ്വത്തിൽ, ലോമശന്റെ തീർത്ഥയാത്രാ-പ്രസംഗത്തിൽ, യാദവഗമനം സംബന്ധിച്ച നൂറ്റി ഇരുപത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 121
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां सौकन्ये एकविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിലെ തീർത്ഥയാത്രാപർവത്തിൽ, ലോമശന്റെ തീർത്ഥയാത്രാവിവരണത്തിൽ, സൗകന്യാ-പ്രസംഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നൂറ്റി ഇരുപത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts power with patronage: the ethical question is how kingship is validated—through coercive capacity or through dharmic expenditure (yajña, dakṣiṇā, and care for ritual specialists) that is framed as generating lasting merit.
Merit is presented as cumulative and transmissible through disciplined action: exemplary generosity and correct ritual intention are linked to ‘lokaprāpti,’ while tīrtha-bathing is framed as a practical, accessible purification aligned with karmic causality.
Yes. Lomaśa asserts that bathing at the Payoṣṇī tīrtha leads to attaining association with Gaya’s achieved realm (salokatā), functioning as a localized phalaśruti tied to the pilgrimage itinerary.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.