Adhyaya 119
Prabhāsa-tīrthe Vṛṣṇi–Pāṇḍava-saṅgamaḥ; Halī Rāmasya dharma-vimarśaḥ (Meeting at Prabhāsa and Balarāma’s Reflection on Dharma)
Upa-parva: Prabhāsa-tīrtha Episode (Pilgrimage Discourse at Prabhāsa)
Janamejaya asks what the Vṛṣṇis and the Pandavas did and discussed upon reaching Prabhāsa. Vaiśaṃpāyana describes the arrival at the sacred ocean-side tīrtha and the Vṛṣṇis surrounding the Pandava heroes. Balarāma, portrayed with luminous imagery, addresses Kṛṣṇa and laments the ethical inversion whereby Yudhiṣṭhira—devoted to dharma—endures ascetic hardship while Duryodhana governs without apparent instability. He articulates a civic dilemma: when adharma seems to succeed, people become uncertain about proper action. He questions how respected elders and teachers could accept the Pandavas’ expulsion, intensifying the theme of institutional complicity. The speech highlights the martial capacities and past achievements of Bhīma, Sahadeva, and Arjuna, contrasting their former victories with their current austere condition, and extends sympathy to Draupadī’s suffering. The chapter closes with a cosmological-political anxiety: if dharma’s son (Yudhiṣṭhira) is defeated while Duryodhana prospers, even the earth itself appears to ‘sink’ under moral disorder.
Chapter Arc: प्रभास के समुद्र-समीप पुण्यतीर्थ में पाण्डवों का आगमन—जहाँ तीर्थ की शान्ति के भीतर ही राजवंशों की पुरानी आग और भविष्य की छाया दोनों धड़कती हैं। → वृष्णिवीर (यादव) पाण्डवों को घेरकर आदर-सत्कार करते हैं; पर सत्कार के बीच बलराम के वचन और स्मृतियाँ—परशुराम द्वारा सहस्रार्जुन-वध, प्रभास की पुराकथा, और पाण्डवों के वनवास-यथार्थ—सभा-पराजय, दुर्योधन का उत्कर्ष, और राज्य-हरण की टीस को उभार देती हैं। → बलराम का तीखा, धर्म-आधारित कथन—राज्य से वंचित, शस्त्रधारी, दीर्घभुज पाण्डवों का अन्याय सहना असह्य है; भीम के नाम-मात्र से शत्रु-सेना काँपती है—ऐसे वीरों का वन में भटकना पृथ्वी के लिए भी लज्जा है। → यादव-पाण्डव मैत्री की पुष्टि होती है; तीर्थ-यात्रा का बाह्य प्रयोजन भीतर के संकल्प में बदलता है—वनवास की अवधि पूरी कर न्यायोचित पुनर्प्राप्ति की दिशा में मन स्थिर होता है। → बलराम के वचनों से भविष्य का संकेत—क्या यह मिलन केवल सांत्वना है, या आने वाले महासंग्राम की भूमिका, जहाँ वृष्णि-पाण्डव संबंध निर्णायक बनेंगे?
Shlokas
Verse 1
हि >> आय न [हुक माप्टआ अप्ा८् - पाँच अप्सराओं के तीर्थ। भगवान् परशुरामद्वारा सहस्रार्जुनका वध प्रभास क्षेत्रमें पाण्डवोंकी यादवोंसे भेंट एकोनविशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: प्रभासतीर्थमें बलरामजीके पाण्डवोंके प्रति सहानुभूतिसूचक दु:खपूर्ण उद्बार जनमेजय उवाच प्रभासतीर्थमासाद्य पाण्डवा वृष्णयस्तथा । किमकुर्वन् कथाश्रैषां कास्तत्रासंस्तपोधन
ജനമേജയൻ ചോദിച്ചു—തപോധനേ! പ്രഭാസതീർത്ഥത്തിലെത്തിയ പാണ്ഡവരും വൃഷ്ണിവംശക്കാരും എന്തു ചെയ്തു? അവിടെ അവരുടെ ഇടയിൽ എങ്ങനെയുള്ള സംഭാഷണം നടന്നു?
Verse 2
ते हि सर्वे महात्मान: सर्वशास्त्रविशारदा: । वृष्णय: पाण्डवाश्रैव सुहृदश्च॒ परस्परम्
കാരണം അവർ എല്ലാവരും—വൃഷ്ണിവംശക്കാരും പാണ്ഡവരും—മഹാത്മാക്കളും സർവശാസ്ത്രവിശാരദരും, പരസ്പരം സത്യസുഹൃത്തുക്കളുമാണ്.
Verse 3
वैशम्पायन उवाच प्रभासतीर्थ सम्प्राप्य पुण्यं तीर्थ महोदथे: । वृष्णय: पाण्डवान् वीरा: परिवार्योपतस्थिरे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! മഹാസമുദ്രതീരത്തുള്ള പ്രഭാസതീർത്ഥം അത്യന്തം പുണ്യമുള്ളതാണ്. അവിടെ എത്തിച്ചേർന്ന വൃഷ്ണിവംശീയ വീരന്മാർ പാണ്ഡവരെ നാലുവശവും ചുറ്റി ആദരഭക്തിയോടെ സമീപത്തു നിന്നു സേവിച്ചു.
Verse 4
ततो गोक्षीरकुन्देन्दुमूणालरजतप्रभ: । वनमाली हली रामो बभाषे पुष्करेक्षणम्
അതിനുശേഷം പശുപാൽ, കുന്ദപുഷ്പം, ചന്ദ്രൻ, മൃണാളം, വെള്ളി എന്നിവയെപ്പോലെയുള്ള കാന്തിയോടെ ദീപ്തനായ, വനമാലാഭൂഷിതനായ ഹലധരൻ ബലരാമൻ പദ്മനയനനായ ശ്രീകൃഷ്ണനോട് പറഞ്ഞു.
Verse 5
बलदेव उवाच न कृष्ण धर्मश्चरितो भवाय जन्तोरधर्मश्षु पराभवाय । युधिष्छिरो यत्र जटी महात्मा वनाश्रय: क्लिश्यति चीरवासा:
ബലദേവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കൃഷ്ണാ! ആചരിച്ച ധർമ്മം പോലും ജീവിക്ക് നിർബന്ധമായി ക്ഷേമം നൽകുന്നില്ലെന്നും, ചെയ്ത അധർമ്മം പോലും നിർബന്ധമായി പരാജയം വരുത്തുന്നില്ലെന്നും തോന്നുന്നു. കാരണം ഇവിടെ മഹാത്മാവായ യുധിഷ്ഠിരൻ ജടാധാരിയായി, ചീരവസ്ത്രം ധരിച്ചു, വനാശ്രയം എടുത്തിട്ടും കഠിന ക്ലേശം അനുഭവിക്കുന്നു.
Verse 6
दुर्योधनश्नापि महीं प्रशास्ति न चास्य भूमिर्विवरं ददाति । धर्मादधर्मश्षरितो वरीया- नितीव मन्येत नरोडल्पबुद्धि:
മറ്റൊരുവശത്ത് ദുര്യോധനൻ ഭൂമിയെ ഭരിക്കുന്നു; അവനുവേണ്ടി ഭൂമി പിളരുന്നതുമില്ല. ഇത് കണ്ടാൽ അൽപബുദ്ധിയുള്ളവർ ‘ധർമ്മാചരണത്തേക്കാൾ അധർമ്മാചരണമാണ് ശ്രേഷ്ഠം’ എന്നു കരുതിപ്പോകും.
Verse 7
दुर्योधने चापि विवर्धमाने युधिष्ठिरे चासुखमात्तराज्ये । किं त्वत्र कर्तव्यमिति प्रजाभि: शड़्का मिथ: संजनिता नराणाम्
ദുര്യോധനൻ വളർന്നു വരുകയും, രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട യുധിഷ്ഠിരൻ ദുഃഖം അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, പ്രജകളിൽ പരസ്പരം ‘ഇവിടെ എന്ത് ചെയ്യണം?’ എന്ന വലിയ സംശയം ജനിച്ചു—ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിക്കണോ, അധർമ്മത്തെ പിന്തുടരണോ?
Verse 8
अयं स धर्मप्रभवो नरेन्द्रो धर्मे धृत: सत्यधृति: प्रदाता । चलेद्धि राज्याच्च सुखाच्च पार्थो धर्मादपेतस्तु कथं विवर्धेत्
ഈ രാജാവ് സാക്ഷാൽ ധർമ്മത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവൻ; ധർമ്മത്തിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നവൻ. സത്യത്തിൽ അചഞ്ചലൻ, ദാനശീലൻ. കുന്തീപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരൻ രാജ്യവും സുഖങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കാം; പക്ഷേ ധർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കില്ല. ധർമ്മത്തിൽ നിന്നു മാറിയവൻ എങ്ങനെ അഭ്യുദയം പ്രാപിക്കും?
Verse 9
कथं नु भीष्मश्न कृपश्च विप्रो द्रोणश्न॒ राजा च कुलस्य वृद्धः । प्रव्राज्य पार्थान् सुखमाप्रुवन्ति धिक् पापबुद्धीन् भरतप्रधानान्
പിതാമഹൻ ഭീഷ്മൻ, ബ്രാഹ്മണൻ കൃപൻ, ദ്രോണൻ, കൂടാതെ കുലത്തിലെ വൃദ്ധരാജാവ്—ഇവർ പാണ്ഡവരെ അവരുടെ അവകാശത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കി എങ്ങനെ സുഖം കണ്ടെത്തുന്നു? പാപബുദ്ധിയിലേക്കു തിരിഞ്ഞ ഭാരതവംശത്തിലെ ഈ പ്രധാനന്മാർക്ക് ധിക്കാരം!
Verse 10
कि नाम वक्ष्यत्यवनिप्रधान: पितृन् समागम्य परत्र पाप: । पुत्रेषु सम्यक् चरितं मयेति पुत्रानपापान् व्यपरोप्य राज्यात्
ആ പാപിയായ രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ പരലോകത്തിൽ പിതൃന്മാരെ കണ്ടുമുട്ടുമ്പോൾ അവരുടെ മുമ്പിൽ എന്ത് പറയും? ‘ഞാൻ പുത്രന്മാരോട് നീതിയായി പെരുമാറി’ എന്ന് എങ്ങനെ പറയാൻ കഴിയും—നിഷ്പാപരായ ആ പുത്രന്മാരെ രാജ്യം നിന്ന് അകറ്റിയിരിക്കെ?
Verse 11
नासौ धिया सम्प्रति पश्यति सम कि नाम कृत्वाहमचक्षुरेवम् । जात: पृथिव्यामिति पार्थिवेषु प्रत्राज्य कौन्तेयमिति सम राज्यात्
അവൻ ഇപ്പോഴും ബുദ്ധിയെന്ന കണ്ണുകൊണ്ട് വ്യക്തമായി കാണുന്നില്ല—ഏത് പാപകർമ്മം കൊണ്ടാണ് ഞാൻ ഇങ്ങനെ അന്ധനായത് എന്ന്. പിന്നെ കുന്തീപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരനെ രാജ്യം നിന്ന് പുറത്താക്കി, ഞാൻ വീണ്ടും ഭൂമിയിൽ രാജാക്കന്മാരിൽ ജനിച്ചാൽ, അപ്പോൾ എന്റെ ഗതി എന്തായിരിക്കും?
Verse 12
नूनं समृद्धान् पितृलोक भूमौ चामीकराभान् क्षितिजान् प्रफुल्लान् | विचित्रवीर्यस्य सुतः सपुत्र: कृत्वा नृशंसं बत पश्यति सम
നിശ്ചയമായും, ഈ ക്രൂരകൃത്യം ചെയ്ത ശേഷം വിചിത്രവീര്യന്റെ പുത്രൻ ധൃതരാഷ്ട്രൻ തന്റെ പുത്രന്മാരോടുകൂടെ സ്വപ്നത്തിൽ പിതൃലോകഭൂമിയിൽ സ്വർണ്ണംപോലെ തിളങ്ങുന്ന, സമൃദ്ധവും പുഷ്പിതവുമായ വൃക്ഷങ്ങളെ കാണുന്നു.
Verse 13
व्यूढोत्तरांसान् पृथुलोहिताक्षान् नेमान् सम पृच्छन् स शूणोति नूनम् । प्रास्थापयद् यत् सवनं सशड्को युधिष्ठिरं सानुजमात्तशस्त्रम्
ബലരാമൻ പറഞ്ഞു—വ്യാപകമായ തോളുകളും വലിയ ചുവന്ന കണ്ണുകളും ഉള്ള ഇവർ ഉപദേശം തേടുന്നതുപോലെ ചോദിച്ചാലും, കേട്ടത് തീർച്ചയായും അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് ആയുധധാരിയായ, അനുജന്മാരോടുകൂടിയ യുധിഷ്ഠിരനോടുപോലും സംശയം പുലർത്തി അവനെ വനത്തിലേക്ക് അയച്ചത്.
Verse 14
यो<यं परेषां पृतनां समृद्धां निरायुधो दीर्घभुजो निहन्यात् | श्रुत्वैव शब्दं हि वृकोदरस्य मुछ्चन्ति सैन्यानि शकृत् समूत्रम्
ബലരാമൻ പറഞ്ഞു—ദീർഘഭുജനായ ഭീമസേനൻ ആയുധമില്ലാതെയും ശത്രുക്കളുടെ സമൃദ്ധമായ സൈന്യത്തെ സംഹരിക്കാൻ കഴിയും. വൃകോദരന്റെ ഗർജ്ജനം കേട്ടാൽ മാത്രം എതിര്പക്ഷ സൈന്യം മലമൂത്രം വിട്ടുപോകുന്നു; അങ്ങനെ ഇരിക്കെ കൗരവർ പാണ്ഡവരെ എങ്ങനെ നേരിടും?
Verse 15
स क्षुत्पिपासाध्वकृशस्तरस्वी समेत्य नानायुधबाणपाणि: । वने स्मरन् वासमिमं सुघोरं शेषं न कुर्यादिति निश्चितं मे
ക്ഷുധയും ദാഹവും വഴിശ്രമവും കൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും ആ വേഗശാലിയായ ഭീമൻ, നാനാവിധ ആയുധങ്ങളും അമ്പുകളും കൈയിൽ പിടിച്ച് ശത്രുക്കളെ ആക്രമിക്കുമ്പോൾ, ഈ ഭീകര വനവാസം ഓർത്ത് ഒരാളെയും ജീവനോടെ വിടുകയില്ല—ഇതാണ് എന്റെ നിശ്ചയം.
Verse 16
न हास्य वीर्येण बलेन कश्रित् सम: पृथिव्यामपि विद्यतेडन्य: । स शीतवातातपकर्शिताड्रो न शेषमाजावसुद्वत्सु कुर्यात्
ബലരാമൻ പറഞ്ഞു—വീര്യത്തിലും ബലത്തിലും ഈ ഭൂമിയിൽ അവനോട് തുല്യനായ മറ്റാരുമില്ല. ശീതവും കാറ്റും ചൂടും കൊണ്ടുള്ള കഷ്ടങ്ങൾ ശരീരം ക്ഷീണിപ്പിച്ചാലും, യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളിൽ ഒരാളെയും ശേഷിപ്പിക്കുകയില്ല.
Verse 17
प्राच्यां नृूपानेकरथेन जित्वा वृकोदर: सानुचरान् रणेषु । स्वस्त्यागमद् योडतिरथस्तरस्वी सो<यं वने क्लिश्यति चीरवासा:
ബലരാമൻ പറഞ്ഞു—കിഴക്കുദിക്കിൽ ഒരൊറ്റ രഥം കൊണ്ടു യുദ്ധങ്ങളിൽ അനേകം രാജാക്കളെ അവരുടെ അനുചരന്മാരോടുകൂടി ജയിച്ച് കുശലമായി മടങ്ങിയ ആ വേഗശാലിയായ അതിരഥൻ വൃകോദരൻ, ഇന്നോ ചീരവസ്ത്രം ധരിച്ചു വനത്തിൽ ക്ലേശം അനുഭവിക്കുന്നു.
Verse 18
यः सिन्धुकूले व्यजयन्नूदेवान् समागतान् दाक्षिणात्यान् महीपान् | तं पश्यतेमं सहदेवमद्य तरस्विनं तापसवेषरूपम्
സിന്ധു തീരത്ത് എതിർത്ത് വന്ന ദക്ഷിണ ദിക്കിലെ രാജാക്കന്മാരെ എല്ലാം ജയിച്ചവൻ തന്നെയല്ലോ—ആ വേഗശാലിയായ സഹദേവനെ നോക്കൂ; ഇന്ന് തപസ്വിയുടെ വേഷം ധരിച്ചു വനത്തിൽ കഷ്ടം അനുഭവിക്കുന്നു.
Verse 19
यः पार्थिवानेकरथेन जिग्ये दिशं प्रतीचीं प्रति युद्धशौण्ड: । सो<यं वने मूलफलेन जीव- उ्जटी चरत्यद्य मलाचिताड्र:
യുദ്ധത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള നകുലൻ ഒരു രഥം മാത്രം ആശ്രയിച്ച് പടിഞ്ഞാറ് ദിക്കിലെ രാജാക്കന്മാരെയെല്ലാം ജയിച്ചിരുന്നു—അവൻ തന്നെയാണ് ഇന്ന് വനത്തിൽ മൂലഫലങ്ങൾ കഴിച്ച് ജീവിച്ച്, ജട ധരിച്ചു, മലിനദേഹത്തോടെ സഞ്ചരിക്കുന്നത്.
Verse 20
सत्रे समृद्धेडतिरथस्य राज्ञो वेदीतलादुत्पतिता सुता या । सेयं वने वासमिमं सुदुःखं कथं सहत्यद्य सती सुखाहा
അതിരഥിയായ രാജാവ് ദ്രുപദന്റെ സമൃദ്ധ യാഗത്തിൽ വേദീതലത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ആ പുത്രി—സുഖാർഹയായ സതി ദ്രൗപദി—ഇന്ന് വനവാസത്തിന്റെ ഈ മഹാദുഃഖം എങ്ങനെ സഹിക്കുന്നു?
Verse 21
त्रिवर्गमुख्यस्थ समीरणस्य देवेश्वरस्याप्यथवाश्रिनोश्र । एषां सुराणां तनया: कथं नु वने5चरन् हास्तसुखा: सुखाहा:
ധർമ്മൻ, വായു, ഇന്ദ്രൻ, അശ്വിനീകുമാരന്മാർ തുടങ്ങിയ ദേവന്മാരുടെ പുത്രന്മാരായ ഇവർ—സുഖാർഹരായിട്ടും—ഇന്ന് എല്ലാ സുഖങ്ങളിൽ നിന്നും വഞ്ചിതരായി വനത്തിൽ എങ്ങനെ സഞ്ചരിക്കുന്നു?
Verse 22
जिते हि धर्मस्य सुते सभार्ये सभ्रातृके सानुचरे निरस्ते । दुर्योधने चापि विवर्धमाने कथं न सीदत्यवनि: सशैला
ധർമ്മപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരൻ ഭാര്യയോടും സഹോദരന്മാരോടും അനുചരന്മാരോടും കൂടി ചൂതിൽ തോറ്റു രാജ്യത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെട്ടിരിക്കെ, മറുവശത്ത് അധർമ്മത്തിൽ മുങ്ങിയ ദുര്യോധനൻ വളരുന്നു—ഇങ്ങനെയിരിക്കെ പർവ്വതങ്ങളോടുകൂടിയ ഈ ഭൂമി ലജ്ജയിൽ എന്തുകൊണ്ട് പിളരുകയോ താഴ്ന്നുപോകുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല?
Verse 118
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशतीर्थयात्राके प्रसंगमें प्रभासक्षेत्रके भीतर यादव-पाण्डव-समायगमविषयक एक सौ अठारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിനകത്തുള്ള തീർത്ഥയാത്രാപർവത്തിൽ, ലോമശന്റെ തീർത്ഥയാത്രാ-പ്രസംഗത്തിൽ, പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ യാദവ–പാണ്ഡവ സമാഗമവർണ്ണനവിഷയമായ നൂറ്റി പതിനെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 119
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां बलरामवाक्ये एकोनविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ തീർത്ഥയാത്രാപർവത്തിൽ ലോമശതീർത്ഥയാത്രയിൽ ബലരാമവാക്യവിഷയക നൂറ്റി പത്തൊമ്പതാം അധ്യായം।
Frequently Asked Questions
The dilemma is interpretive and civic: when a dharmic ruler suffers exile and an ethically compromised ruler prospers, communities struggle to determine what conduct is truly ‘effective’ or ‘right,’ risking confusion between outcome and righteousness.
The chapter underscores that dharma is not validated solely by immediate political outcomes; ethical legitimacy persists beyond short-term success, and public order depends on recognizing the difference between power and moral authority.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-level function is indirect—using lament and critique to position exile as a test of dharma and to sharpen the epic’s evaluation of legitimacy, complicity, and moral causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.