Adhyaya 118
तीर्थयात्रा: सागरतीर्थ-शूर्पारक-प्रभासगमनम् (Pilgrimage to Sea Tīrthas, Śūrpāraka, and Prabhāsa)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Pilgrimage Circuit) — Coastal and Western Sacred Sites
Vaiśaṃpāyana describes Yudhiṣṭhira’s sequential visitation of sacred fords and coastal holy places. The king, accompanied by his brothers and Draupadī, performs repeated ritual bathings (abhiṣeka), offerings to ancestors and deities, and substantial gifts to Brahmin specialists, while also commemorating Arjuna’s extraordinary feats and gaining joy through sage-approval. The itinerary moves through Draviḍa regions toward ocean-associated tīrthas, including Agastya-related sanctuaries, the Godāvarī’s sea-ward course, and the highly praised Śūrpāraka, where revered altars and divine abodes are enumerated (Vasus, Maruts, Aśvins, Indra, Viṣṇu, Savitṛ, Soma, Rudra, Sarasvatī, Siddhas, Pūṣan, and others). After diverse fasts and donations, the party reaches the famed Prabhāsa, where Yudhiṣṭhira undertakes a twelve-day austerity with minimal sustenance and ritual fire observances. Hearing of this intense tapas, Balarāma and Kṛṣṇa arrive with Vṛṣṇi chiefs; seeing the Pandavas’ hardship and Draupadī’s undeserved suffering, they respond with visible grief, then exchange formal honors and receive a full account of the exile and Arjuna’s mission for celestial weapons.
Chapter Arc: लोमश ऋषि परीक्षितनन्दन जनमेजय को बताते हैं कि सदाचारी पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर, भाइयों सहित अभिषिक्त-सा संयम धारण करके, समुद्रगामिनी पुण्य-धारा की ओर तीर्थयात्रा में आगे बढ़ते हैं। → युधिष्ठिर गोदावरी-प्रवाह और समुद्र-संबद्ध अनेक तीर्थों में क्रमशः स्नान-दान करते हुए देवगणों (वसु, मरुत, आदित्य), इन्द्र-विष्णु-सविता, चन्द्र-दिवाकर, वरुण, साध्य, धाता, पितृगण, रुद्र-गण तथा सरस्वती-सिद्धगण आदि के पुण्यायतनों का दर्शन करते हैं—यात्रा का विस्तार उनके मन में ‘कृतकृत्यता’ और ‘अभीष्ट-प्राप्ति’ की तीव्र आकांक्षा जगाता है। → समुद्र-तीर्थों का क्रम पूर्ण करते हुए वे शूर्पारक जैसे परमपुण्य स्थल का दर्शन करते हैं; वहीं तीर्थ-सम्पदा का समुच्चय उनके भीतर ‘धर्म-यात्रा’ की पराकाष्ठा बनकर उभरता है—देवताओं का तर्पण, ब्राह्मणों का सत्कार, और मन का परिपूर्ण होना। → युधिष्ठिर अपने भाइयों को उन महापुरुषों के वन-वास, पराक्रम और इन्द्र-लोक-गमन जैसी कथाओं/प्रसंगों का स्मरण कराते हैं; यह सुनकर पाण्डव (और साथ के महात्मा) दुःखार्ति से आँसू बहाते हैं—तीर्थयात्रा बाह्य से अंतर्मुखी शुद्धि में परिणत होती है। → प्रभास-तीर्थ में आगे ‘यादव-पाण्डव समागम’ का प्रसंग सन्निकट है, जहाँ तीर्थयात्रा का फल मानवीय मिलन और राजधर्म के नए संकेतों में बदलने वाला है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशती र्थयात्राके प्रस॑ंगमें कार्तवीर्योपाख्यानविषयक एक सौ सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ११७ ॥। हि मय ० | है >> अष्टादशाधिकशततमोब&् ध्याय: युधिष्ठिरका विभिन्न तीथॉमें 24% प्रभासक्षेत्रमें पहुँचकर तपस्यामें प्रवृत्त होना और [का पाण्डवोंसे मिलना वैशम्पायन उवाच गच्छन् स तीर्थानि महानुभाव: पुण्यानि रम्याणि ददर्श राजा | सर्वाणि विप्रैरुषशोभितानि क्वचित् क्वचिद् भारत सागरस्य
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! മുന്നോട്ട് യാത്രചെയ്യുമ്പോൾ മഹാനുഭാവനായ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ സമുദ്രതീരത്തിലെ പുണ്യവും മനോഹരവുമായ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും ദർശിച്ചു. അവിടവിടെയായി പാർക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാർ അവയെ കൂടുതൽ ശോഭിപ്പിച്ചു.
Verse 2
स वृत्तवांस्तेषु कृताभिषेक: सहानुजः: पार्थिवपुत्रपौत्र: । समुद्रगां पुण्यतमां प्रशस्तां जगाम पारिक्षित पाण्डुपुत्र:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ പുണ്യ തീർത്ഥങ്ങളിൽ വിധിപൂർവ്വം സ്നാനവിധികൾ നിർവഹിച്ചു, ധർമ്മാത്മാവായ പാണ്ഡുപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരൻ—രാജവംശപരമ്പരയിലെ വംശജൻ—ഇളയ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു, ഹേ പരീക്ഷിത്, സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്ന അത്യന്തം പുണ്യവും പ്രസിദ്ധവുമായ ഒരു നദീതീരത്തെത്തി।
Verse 3
तत्रापि चाप्लुत्य महानुभाव: संतर्पयामास सका सुरांश्व । द्विजातिमुख्येषु धनं गोदावरीं सागरगामगच्छत्
അവിടെയും ആ മഹാനുഭാവൻ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവന്മാർക്കും പിതൃക്കൾക്കും തർപ്പണം അർപ്പിച്ചു; ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണർക്കു ധനം ദാനം നൽകി സമുദ്രഗാമിനിയായ ഗോദാവരിയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു।
Verse 4
ततो विपाप्मा द्रविडेषु राजन् समुद्रमासाद्य च लोकपुण्यम् । अगस्त्यतीर्थ च महापवित्रं नारीतीर्थान्यथ वीरो ददर्श
പിന്നീട്, ഹേ രാജാവേ, പാപമുക്തനായ ആ വീരൻ ദ്രാവിഡദേശങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ലോകത്തിന് പുണ്യം പകരുന്ന സമുദ്രതീരത്തെത്തി. അവിടെ സ്നാനാദി ആചാരങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു, പരമപവിത്രമായ അഗസ്ത്യതീർത്ഥവും മറ്റു നാരീതീർത്ഥങ്ങളും ദർശിച്ചു।
Verse 5
तत्रार्जुनस्थाग्रय धनुर्धरस्य निशम्य तत् कर्म नरैरशक्यम् | सम्पूज्यमान: परमर्षिसड्घै: परां मुर्द पाण्डुसुत: स लेभे
അവിടെ, അഗ്രഗണ്യ ധനുര്ധരനായ അർജുനന്റെ—സാധാരണ മനുഷ്യർക്കു അസാധ്യമായ—ആ കൃത്യം കേട്ടപ്പോൾ പാണ്ഡുപുത്രൻ (യുധിഷ്ഠിരൻ) പരമാനന്ദം പ്രാപിച്ചു. മഹർഷിസമൂഹങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തെ ആദരിച്ചു പൂജിച്ചതിനാൽ ആ ഹർഷം കൂടുതൽ വർധിച്ചു।
Verse 6
स तेषु तीर्थेष्वभिषिक्तगात्र: कृष्णासहाय: सहितो<्नुजैश्न । सम्पूजयन् विक्रममर्जुनस्य रेमे महीपाल पति: पृथिव्या:
ആ തീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധദേഹനായിട്ട്, കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി)യെ കൂടെക്കൊണ്ട്, ഇളയ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം, ഭൂമിപതിയായ യുധിഷ്ഠിരൻ അർജുനന്റെ വിക്രമത്തെ ആദരിച്ചു പുകഴ്ത്തിക്കൊണ്ട് അവിടെ ആനന്ദത്തോടെ വിഹരിച്ചു।
Verse 7
ततः सहस्राणि गवां प्रदाय तीर्थेषु तेष्वम्बुधरोत्तमस्य । हृष्ट: सह भ्रातृभिरर्जुनस्य संकीर्तयामास गवां प्रदानम्
അതിനുശേഷം മഹാസമുദ്രതീരത്തുള്ള ആ തീർത്ഥങ്ങളിൽ ആയിരക്കണക്കിന് പശുക്കൾ ദാനം ചെയ്തിട്ട്, സഹോദരന്മാരോടുകൂടെ ഹർഷിതനായ യുധിഷ്ഠിരൻ അർജുനന്റെ ഗോദാനത്തെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രസിദ്ധപ്പെടുത്തി പുകഴ്ത്തി.
Verse 8
स तानि तीर्थानि च सागरस्य पुण्यानि चान्यानि बहूनि राजन । क्रमेण गच्छन् परिपूर्णकाम: शूर्पारक॑ पुण्यतमं ददर्श
രാജാവേ! സമുദ്രബന്ധമുള്ളതും മറ്റും ആയ അനേകം പുണ്യതീർത്ഥങ്ങൾ ക്രമമായി സന്ദർശിച്ചുകൊണ്ട്, ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞ യുധിഷ്ഠിരൻ അത്യന്തം പുണ്യമായ ശൂർപ്പാരക തീർത്ഥം ദർശിച്ചു.
Verse 9
तत्रोदथे: कंचिदतीत्य देशं ख्यातं पृथिव्यां वनमाससाद । तप्तं सुरैस्तत्र तपः पुरस्ता- दिष्टं तथा पुण्यपरैनरिन्द्रै:
അവിടെ സമുദ്രത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം കടന്ന് അവർ ഭൂമണ്ഡലമൊട്ടാകെ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു വനത്തിലെത്തി. പുരാതനകാലത്ത് അവിടെ ദേവന്മാർ തപസ്സു ചെയ്തിരുന്നു; പുണ്യശീലരായ രാജാക്കന്മാർ യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചിരുന്നു.
Verse 10
स तत्र तामग्रयधनुर्धरस्य वेदीं ददर्शायतपीनबाहु: । ऋचीकपुत्रस्थ तपस्विसड्चै: समावृतां पुण्यकृदर्चनीयाम्
അവിടെ ദീർഘവും ദൃഢവുമായ ഭുജങ്ങളുള്ള യുധിഷ്ഠിരൻ ആ വനത്തിൽ ധനുര്ധരന്മാരിൽ അഗ്രഗണ്യനായ, ഋചീകവംശജനായ പരശുരാമന്റെ വേദി ദർശിച്ചു. അത് പുണ്യാത്മാക്കൾക്ക് ആരാധ്യമായിരുന്നു; തപസ്വികളുടെ സംഘങ്ങൾ അതിനെ എപ്പോഴും ചുറ്റിപ്പറ്റി നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 11
ततो वसूनां वसुधाधिप: स मरुठ्गणानां च तथाश्रिनोशक्ष । वैवस्वतादित्य धने श्वराणा- मिन्द्रस्य विष्णो: सवितुर्विभोश्व
രാജാവേ! തുടർന്ന് ആ മഹാത്മ രാജാവ് വസുക്കൾ, മരുത്ഗണങ്ങൾ, അശ്വിനീകുമാരന്മാർ, യമൻ, ആദിത്യന്മാർ, ധനാധിപനായ കുബേരൻ, ഇന്ദ്രൻ, വിഷ്ണു, ഭഗവാൻ സവിതൃ, ശിവൻ, ചന്ദ്രനും സൂര്യനും, വരുണൻ, സാധ്യഗണങ്ങൾ, ധാതാവ്, പിതൃഗണങ്ങൾ, തന്റെ ഗണങ്ങളോടുകൂടെ രുദ്രൻ, സരസ്വതി, സിദ്ധസമൂഹം എന്നിവരുടേയും മറ്റു ശുഭദേവതകളുടേയും അതിപവിത്രവും മനോഹരവുമായ ക്ഷേത്രങ്ങൾ ദർശിച്ചു.
Verse 12
भवस्य चन्द्रस्य दिवाकरस्य पतेरपां साध्यगणस्य चैव । धातु: पितृणां च तथा महात्मा रुद्रस्य राजन् सगणस्य चैव
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! തുടർന്ന് ആ മഹാത്മാവായ രാജാവ് ഭവൻ (ശിവൻ), ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, ജലങ്ങളുടെ അധിപനായ വരുണൻ, സാധ്യഗണം, ധാതാവ്, പിതൃഗണം, കൂടാതെ ഗണങ്ങളോടുകൂടിയ മഹാത്മാവായ രുദ്രൻ—ഇവരുടെ പരമപവിത്രവും മനോഹരവും ആയ ക്ഷേത്രങ്ങൾ ദർശിച്ചു.
Verse 13
सरस्वत्या: सिद्धगणस्य चैव पुण्याश्न ये चाप्यमरास्तथान्ये । पुण्यानि चाप्यायतनानि तेषां ददर्श राजा सुमनोहराणि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവ് സരസ്വതി, സിദ്ധഗണം, കൂടാതെ പുണ്യാഹുതികൾ സ്വീകരിക്കുന്ന മറ്റു അമരദേവന്മാർ—ഇവരുടെ പരമപവിത്രവും അതിമനോഹരവും ആയ ആലയങ്ങളും ദർശിച്ചു.
Verse 14
तेषूपवासान् विबुधानुपोष्य दत्त्वा च रत्नानि महान्ति राजा । तीर्थेषु सर्वेषु परिप्लुताड़: पुन: स शूर्पारकमाजगाम
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ തീർത്ഥങ്ങളുടെ സമീപത്തു വസിച്ച പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ ഉപവാസങ്ങൾക്ക് യഥോചിതമായി സഹായം നൽകി, അവരെ വസ്ത്രാഭരണങ്ങളാൽ ആദരിച്ചു, അമൂല്യ രത്നങ്ങൾ ദാനം ചെയ്ത്, രാജാവ് എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും സ്നാനം ചെയ്തു; പിന്നെ വീണ്ടും ശൂർപ്പാരക പ്രദേശത്തേക്ക് മടങ്ങി.
Verse 15
स तेन तीर्थन तु सागरस्य पुन: प्रयातः सह सोदरीयै: । द्विजै: पृथिव्यां प्रथितं महद्ि- स्तीर्थ प्रभासं समुपाजगाम
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—സമുദ്രതീരത്തിലെ ആ തീർത്ഥം ദർശിച്ച ശേഷം, അവൻ സഹോദരന്മാരോടുകൂടെ വീണ്ടും പുറപ്പെട്ടു; തീരദേശ തീർത്ഥമാർഗ്ഗം പിന്തുടർന്ന്, ഭൂമിയാകെ പ്രസിദ്ധമായ പ്രഭാസ തീർത്ഥത്തിലെത്തി—മഹാനായ ദ്വിജന്മാരുടെ സാന്നിധ്യം കൊണ്ടു പ്രത്യേകിച്ച് പ്രശസ്തമായത്.
Verse 16
तत्राभिषिक्त: पृथुलोहिताक्ष: सहानुजैर्देवगणान् पितृश्न । संतर्पयामास तथैव कृष्णा ते चापि विप्रा: सह लोमशेन
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത ശേഷം വിശാലവും ചുവന്നതുമായ കണ്ണുകളുള്ള രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ അനുജന്മാരോടുകൂടെ ദേവഗണങ്ങൾക്കും പിതൃകൾക്കും തർപ്പണം അർപ്പിച്ചു. അതുപോലെ ദ്രൗപദിയും, കൂടെ വന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാരും, മഹർഷി ലോമശനും അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് തർപ്പണം നടത്തി.
Verse 17
स द्वादशाहं जलवायुभक्ष: कुर्वन् क्षपाह:सु तदाभिषेकम् । समन्ततोःग्नीनुपदीपयित्वा तेपे तपो धर्मभूतां वरिष्ठ:
ധർമ്മാത്മാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ യുധിഷ്ഠിരൻ അവിടെ പന്ത്രണ്ടുദിവസം ജലവും വായുവും മാത്രമാഹാരമാക്കി പാർത്തു. പകലും രാത്രിയും ആവർത്തിച്ച് സ്നാനവിധികൾ അനുഷ്ഠിച്ച്, ചുറ്റുമെങ്ങും അഗ്നികൾ തെളിയിച്ച്, ധർമ്മമൂലമായ കഠിനതപസ്സിൽ ലീനനായി.
Verse 18
तमुग्रमास्थाय तपश्चरन्तं शुश्राव रामश्न जनार्दनश्व । तौ सर्ववृष्णिप्रवरौ ससैन्यौ युधिष्ठिरं जग्मतुराजमीढम्
അപ്പോൾ രാമനും ജനാർദനനും (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) മഹാരാജ യുധിഷ്ഠിരൻ ഉഗ്രവ്രതം സ്വീകരിച്ച് കഠിനതപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവെന്ന് കേട്ടു. വൃഷ്ണിവംശത്തിലെ ആ രണ്ടുപ്രവരന്മാർ സൈന്യസഹിതം ആജമീഢവംശഭൂഷണനായ യുധിഷ്ഠിരനെ കാണാൻ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 19
ते वृष्णय: पाण्डुसुतान् समीक्ष्य भूमौ शयानान् मलदिग्धगात्रान् अनर्तहतीं द्रौपदी चापि दृष्टवा सुदु:खिताश्लुक्रुशुरातनादम्
അവിടെ ചെന്ന വൃഷ്ണികൾ പാണ്ഡുപുത്രന്മാർ ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നതും അവരുടെ ശരീരങ്ങൾ ധൂളി-മലിനതയിൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതും കണ്ടു. അത്തരം കഷ്ടം സഹിക്കാനാവാതെ ഭീകരദുരവസ്ഥയിൽ പതിച്ച ദ്രൗപദിയെയും കണ്ടപ്പോൾ അവർ അത്യന്തം ദുഃഖിതരായി ആർത്തനാദത്തോടെ വിലപിച്ചു.
Verse 20
ततः स रामं॑ च जनार्दनं च कार्ष्णि च साम्बं च शिनेश्व पौत्रम् अन्यांश्व वृष्णीनुपगम्य पूजां चक्रे यथाधर्ममहीनसत्त्व:
പിന്നീട് ആ മഹാസങ്കടത്തിലും മനോബലം ചോരാത്ത യുധിഷ്ഠിരൻ രാമൻ, ജനാർദനൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ), കാർഷ്ണി (പ്രദ്യുമ്നൻ), സാംബൻ, ശിനിയുടെ പൗത്രൻ (സാത്യകി) എന്നിവരെയും മറ്റു വൃഷ്ണികളെയും സമീപിച്ച്, ധർമ്മാനുസാരം ഓരോരുത്തർക്കും യഥോചിതമായ പൂജയും സൽക്കാരവും നടത്തി.
Verse 21
ते चापि सर्वान् प्रतिपूज्य पार्था- स्तै: सत्कृता: पाण्डुसुतैस्तथैव । युधिष्ठिरं सम्परिवार्य राज- न्लुपाविशन् देवगणा यथेन्द्रम्
രാജൻ! പാണ്ഡുപുത്രന്മാർ സൽക്കരിച്ചതിനാൽ വൃഷ്ണികളും എല്ലാവർക്കും യഥോചിതമായി പ്രതിപൂജ നടത്തി. പിന്നെ അവർ ധർമ്മരാജ യുധിഷ്ഠിരനെ ചുറ്റുമെല്ലാം വലംവെച്ച് ഇരുന്നു—ദേവഗണങ്ങൾ ഇന്ദ്രനെ ചുറ്റി ഉപവിഷ്ടരാകുന്നതുപോലെ.
Verse 22
तेषां स सर्व चरित॑ परेषां वने च वासं परमप्रतीत: । अस्त्रार्थमिन्द्रस्य गतं च पार्थ निवेशनं हृष्टमना: शशंस
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവൻ പൂർണ്ണവിശ്വാസത്തോടെ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരനോട് ശത്രുക്കളുടെ മുഴുവൻ പ്രവർത്തനങ്ങളും കുതന്ത്രങ്ങളും, കൂടാതെ വനവാസത്തിന്റെ എല്ലാ വിവരങ്ങളും വിശദമായി അറിയിച്ചു. തുടർന്ന് പ്രത്യാശയാൽ ഹർഷിതമായ മനസ്സോടെ—പാർത്ഥൻ (അർജുനൻ) ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ നേടുന്നതിനായി ഇന്ദ്രലോകത്തിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു എന്നും അറിയിച്ചു; ഇത് ആക്രമണത്തിനല്ല, വരാനിരിക്കുന്ന വൈരസമയത്ത് ധർമ്മസംരക്ഷണത്തിനായുള്ള ദൂരദർശിയായ ഒരുക്കമാണെന്നും പറഞ്ഞു.
Verse 23
श्रुत्वा तु ते तस्य वच: प्रतीता- स्तांक्षापि दृष्टवा सुकुशानतीव । नेत्रोद्धवं सम्मुमुचुर्महार्हा दुःखार्तिजं वारि महानुभावा:
യുധിഷ്ഠിരന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ അവർക്കു കുറെ ആശ്വാസം ലഭിച്ചു; എന്നാൽ പാണ്ഡവർ അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ച് ദുർബലരായിരിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ ആ പരമപൂജ്യ മഹാത്മ വീരന്മാർ ദുഃഖവേദന അടക്കാൻ കഴിയാതെ കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് ശോകജലം ഒഴുക്കി.
Verse 118
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां प्रभासे यादवपाण्डवसमागमे अष्टादशाधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിലെ തീർത്ഥയാത്രാപർവത്തിൽ, ലോമശന്റെ തീർത്ഥയാത്രാവൃത്താന്തത്തിൽ, പ്രഭാസത്തിൽ യാദവ-പാണ്ഡവ സമാഗമപ്രസംഗമായ നൂറ്റി പതിനെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
How a dispossessed ruler sustains public legitimacy: Yudhiṣṭhira reasserts kingship through purification rites, generosity, and controlled austerity rather than through immediate political power or coercion.
Dharma is practiced through consistent, observable disciplines—pilgrimage, offerings, and restraint—so that personal suffering is converted into communal stability and moral credibility.
No explicit standalone phalaśruti is stated in these verses; merit is conveyed implicitly through repeated emphasis on purification (abhiṣeka), sanctioned tīrthas, proper gifting, and the esteem of sages and allied leaders.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.