Adhyaya 101
देव–विष्णु–संवादः । कालेयगणस्य समुद्राश्रयः । अगस्त्योपसर्पणम् (Devas and Viṣṇu on the Kāleyas; Approach to Agastya)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā / Ṛṣi–Deva Saṃvāda Episode (Agastya-focused arc)
Chapter 101.0 opens with the devas articulating a doctrine of reciprocity: from giving and offering, the fourfold communities continue, and offerings (havis and kavya) sustain the divinities who in turn sustain the worlds. They report an acute destabilization—brāhmaṇas are being killed at night by unknown agents—arguing that depletion of brāhmaṇas leads to the decline of the earth and, by extension, the heavenly worlds. Viṣṇu responds with diagnostic clarity, identifying the cause as the Kāleya host, described as exceedingly formidable, who—after witnessing Vṛtra’s defeat by the wise Sahasrākṣa (Indra)—entered Varuṇa’s domain and took refuge in the dangerous ocean. From this maritime sanctuary they conduct nocturnal killings of munis to erode the worlds. Viṣṇu notes the operational constraint: they cannot be eliminated while ocean-sheltered, and proposes that the devas consider the ‘drying’ (śoṣaṇa) of the sea, a feat no one can accomplish except Agastya. Consequently, the devas, after consulting Parameṣṭhin (Brahmā), proceed to Agastya’s āśrama, where they behold the radiant Maitrāvaruṇi honored by ṛṣis. The devas then begin their petition, recalling Agastya’s prior interventions in cosmic crises (including restraining the Vindhya and relieving world-distress), and request a boon as their refuge in fear.
Chapter Arc: लोमश ऋषि तीर्थयात्रा के प्रसंग में देवासुर-संग्राम का वृत्तान्त उठाते हैं—इन्द्र वज्रधारी होकर वृत्रासुर की ओर बढ़ता है, पर वृत्र के चारों ओर कालकेय दैत्य पर्वत-से अडिग पहरा देते हैं। → कालकेयों की घेराबंदी में देवगण फँसते हैं; उठे हुए खड्गों और परिघों की टकराहट से रण-ध्वनि गूँजती है। स्वर्ण-कवचधारी, परिघायुध कालकेय ‘दावाग्नि से जले पर्वतों’ की तरह त्रिदशों पर टूट पड़ते हैं, और युद्ध का पलड़ा असुरों की ओर झुकता दिखता है। → इन्द्र का वज्र निर्णायक बनता है—वज्राघात से सुवर्णमालाधारी महान् असुर धराशायी होता है, जैसे विष्णु के हाथ से छूटा मन्दर पर्वत गिर पड़े; इस प्रहार से असुर-बल की रीढ़ टूटती है और वृत्र-पक्ष में भय की लहर दौड़ती है। → असुर पीछे हटकर दीर्घकाल तक उपाय-चिन्तन करते हैं और एक घोर नीति पर पहुँचते हैं—तपस्वियों और धर्मज्ञों का पहले विनाश किया जाए, क्योंकि लोक तप से ही प्रिय और सुरक्षित रहते हैं; इस प्रकार युद्धभूमि से षड्यन्त्र-भूमि की ओर कथा मुड़ती है। → असुरों की मन्त्रणा स्पष्ट लक्ष्य तय करती है—धरती पर जो भी तपस्वी, विद्वान, धर्मवेत्ता हैं, उन्हें खोजकर नष्ट करना; आगे यह अधर्म-योजना किस पर और कैसे टूटेगी, इसका संकट छाया रहता है।
Shlokas
Verse 1
/ अपना स२ (0 अवज असल एकाधिकशततमो< ध्याय: वृत्रासुरका वध और असुरोंकी भयंकर मन्त्रणा लोगश उवाच ततः स वज्री बलिभिवदैंवतैरभिरक्षित: । आससाद ततो वृत्रं स्थितमावृत्य रोदसी
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രൻ ശക്തിമാനായ ദേവന്മാർ കാവലായി നിന്നിരിക്കെ വൃത്രന്റെ നേരെ മുന്നേറി. ആ അസുരൻ ഭൂമിയെയും ആകാശത്തെയും പൊതിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നത്ര വലിപ്പത്തോടെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 2
कालकेयैर्महाकायै: समन्तादभिरक्षितम् । समुद्यतप्रहरणै: सशृज्जैरिव पर्वतैः
അവനെ ചുറ്റും മഹാകായരായ കാലകേയ ദൈത്യന്മാർ കാവലായി നിന്നിരുന്നു; ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച ആയുധങ്ങളോടെ അവർ കൊമ്പുകളുള്ള പർവതങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നി.
Verse 3
कालकेय नामवाले विशालकाय दैत्य, जो हाथोंमें हथियार लिये होनेके कारण शुंगयुक्त पर्वतोंके समान जान पड़ते थे, चारों ओरसे उसकी रक्षा कर रहे थे ।।
കാലകേയ എന്ന പേരുള്ള മഹാകായ ദൈത്യന്മാർ—കൈകളിൽ ആയുധങ്ങൾ ധരിച്ചു, ശിഖരമുള്ള പർവതങ്ങളെപ്പോലെ—ചുറ്റും നിന്നു അവനെ കാത്തു. തുടർന്ന്, ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും തമ്മിൽ മഹായുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു; അത് ഒരു മുഹൂർത്തം നീണ്ടു, ലോകങ്ങളെ ഭീതിയിലാഴ്ത്തുന്നതായിരുന്നു.
Verse 4
उद्यतप्रतिपिष्टानां खड्गानां वीरबाहुभि: । आसीत् सुतुमुल: शब्द: शरीरेष्वभिपात्यताम्
വീരന്മാരുടെ ശക്തിയേറിയ ഭുജങ്ങൾ ഉയർത്തിയ ഖഡ്ഗങ്ങൾ ശത്രുക്കളുടെ ശരീരങ്ങളിൽ ഇടിച്ചുവീഴുമ്പോൾ, മാരക പ്രഹാരങ്ങളുടെ നടുവിൽ ആയുധങ്ങൾ കൂട്ടിയിടിച്ച് തകർന്നുപോകുന്ന അത്യന്തം തുമുലമായ ഘോരധ്വനി ഉയർന്നു.
Verse 5
शिरोश्रि: प्रपतद्धिश्चाप्यन्तरिक्षान्महीतलम् | तालैरिव महाराज व॒न्ताद् भ्रष्टरदृश्यत
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വീഴുന്ന യോദ്ധാക്കളുടെ ശിരസ്സുകളാൽ ഭൂമി മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ തോന്നി; തണ്ടിൽ നിന്ന് ഒടിഞ്ഞു വീഴുന്ന പനഫലങ്ങളെപ്പോലെ അവ താഴേക്ക് പതിച്ചു।
Verse 6
ते हेमकवचा भूत्वा कालेया: परिघायुधा: । त्रिदशानभ्यवर्तन्त दावदग्धा इवाद्रय:
സ്വർണ്ണകവചം ധരിച്ചു, പരിഘം ആയുധമാക്കി കാളേയർ ത്രിദശന്മാരുടെ നേരെ പാഞ്ഞുവന്നു; കാട്ടുതീയിൽ ദഗ്ധമായ പർവ്വതങ്ങളെപ്പോലെ അവർ തോന്നി।
Verse 7
कालकेयोंने सोनेके कवच धारण करके हाथोंमें परिघ लिये देवताओंपर धावा किया। उस समय वे दानव दावानलसे दग्ध हुए पर्वतोंकी भाँति दिखायी देते थे ।।
സ്വർണ്ണകവചം ധരിച്ചു, കൈകളിൽ പരിഘം പിടിച്ച് കാളകേയർ ദേവന്മാരുടെ മേൽ പാഞ്ഞുകയറി; അവർ കാട്ടുതീയിൽ ദഗ്ധമായ പർവ്വതങ്ങളെപ്പോലെ ഭയാനകരായി തോന്നി। അഭിമാനത്തോടെ കുതിച്ചെത്തിയ ആ വേഗവാന്മാരായ ദൈത്യരുടെ പ്രഹരം ത്രിദശന്മാർ സഹിക്കാനായില്ല; അവരുടെ നിരകൾ തകർന്നു, അവർ ഭയത്തോടെ ചിതറി ഓടി।
Verse 8
तान् दृष्टवा द्रवतो भीतान् सहस्राक्ष: पुरंदर: । वृत्रे विवर्धभाने च कश्मलं महदाविशत्,देवताओंको डरकर भागते देख वृत्रासुरकी प्रगतिका अनुमान करके सहस्र नेत्रोंवाले इन्द्रपर महान् मोह छा गया
ഭയത്തോടെ ഓടിപ്പോകുന്ന ദേവന്മാരെ കണ്ട സഹസ്രാക്ഷനായ പുരന്ദരൻ ഇന്ദ്രനെ—വൃത്രന്റെ ശക്തി വർദ്ധിച്ചുവരുന്നതെന്ന് ഗ്രഹിച്ചപ്പോൾ—മഹത്തായ കശ്മലം, മോഹവും വിഷാദവും, പിടികൂടി।
Verse 9
कालेयभयसंत्रस्तो देव: साक्षात् पुरंदर: | जगाम शरणं शीघ्र तं तु नारायणं प्रभुम्
കാളേയരുടെ ഭയത്തിൽ വിറച്ച പുരന്ദരനായ ഇന്ദ്രൻ സ്വയം വേഗത്തിൽ പ്രഭു നാരായണന്റെ ശരണത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 10
कालेयोंके भयसे त्रस्त हुए साक्षात् इन्द्रदेवने सर्व-शक्तिमान् भगवान् नारायणकी शीघ्रतापूर्वक शरण ली ।।
കാലേയന്മാരുടെ ഭയത്തിൽ വിറച്ച ഇന്ദ്രദേവൻ സർവ്വശക്തനായ ഭഗവാൻ നാരായണന്റെ ശരണം വേഗത്തിൽ തേടി. ശക്രൻ മോഹവും വിഷാദവും കൊണ്ട് ആവൃതനായിരിക്കുന്നതു കണ്ട സനാതന വിഷ്ണു തന്റെ ദിവ്യതേജസ് അവനിൽ നിക്ഷേപിച്ച് ഇന്ദ്രന്റെ ബലം വർദ്ധിപ്പിച്ചു।
Verse 11
विष्णुना गोपितं शक्रं दृष्टवा देवगणास्तत: । सर्वे तेज: समादध्युस्तथा ब्रह्म॒र्षयोडमला:
വിഷ്ണുവാൽ ശക്രൻ സംരക്ഷിതനായിരിക്കുന്നതു കണ്ട ദേവഗണങ്ങളും, നിർമലഹൃദയരായ ബ്രഹ്മർഷികളും, തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ തേജസ് ഏകാഗ്രമാക്കി ദേവരാജ ഇന്ദ്രനിൽ നിറച്ചു।
Verse 12
स समाप्यायित: शक्रो विष्णुना दैवतै: सह । ऋषिभिश्न महाभागैर्बलवान् समपद्यत
വിഷ്ണുവും ദേവഗണങ്ങളും മഹാഭാഗ മഹർഷികളും നൽകിയ തേജസ്സാൽ പരിപൂർണ്ണനായി ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) വീണ്ടും പുഷ്ടനായി അത്യന്തം ബലവാനായി।
Verse 13
ज्ञात्वा बलस्थं त्रिदशाधिपं तु ननाद वृत्रो महतो निनादान् | तस्य प्रणादेन धरा दिशश्व खं द्यौर्नगाश्नापि चचाल सर्वम्
ത്രിദശാധിപനായ ഇന്ദ്രൻ ബലത്തിൽ ഉറച്ചിരിക്കുന്നതു അറിഞ്ഞ് വൃത്രൻ മഹാഭീകരമായൊരു ഗർജ്ജനം മുഴക്കി. ആ പ്രണാദത്തിൽ ഭൂമി, ദിക്കുകൾ, ആകാശം, സ്വർഗ്ഗം, പർവ്വതങ്ങൾ—എല്ലാം കുലുങ്ങി।
Verse 14
ततो महेन्द्र: परमाभितप्त: श्रुत्वा रव॑ घोररूपं महान्तम् । भये निमग्नस्त्वरितो मुमोच वज्ज॑ महत् तस्य वधाय राजन
അപ്പോൾ മഹേന്ദ്രൻ ആ ഭീകരവും മഹത്തുമായ ഗർജ്ജനം കേട്ട് അത്യന്തം വ്യഥിതനായി; ഭയത്തിൽ മുങ്ങി, രാജാവേ, അവനെ വധിക്കുവാൻ ത്വരിതമായി തന്റെ മഹാവജ്രം പ്രയോഗിച്ചു।
Verse 15
स शक्रवज्जाभिहत: पपात महासुर: काउ्चनमाल्यधारी । यथा महाशैलवर: पुरस्तात् स मन्दरो विष्णुकराद विमुक्त:
ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) വജ്രംകൊണ്ട് പ്രഹരിച്ചതുപോലെ, സ്വർണമാല ധരിച്ച ആ മഹാസുരൻ ഭൂമിയിലേക്കു വീണു. പുരാതനകാലത്ത് ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ കരത്തിൽ നിന്നു വിട്ടുപോയ മഹാമന്ദരപർവ്വതം പോലെ അവൻ നിലത്തടിച്ചു വീണു.
Verse 16
तस्मिन् हते दैत्यवरे भयार्त: शक्र: प्रदुद्राव सर: प्रवेष्टम् । वज्ं स मेने न कराद् विमुक्तं वृत्रं भयाच्चापि हतं न मेने
ആ ദൈത്യശ്രേഷ്ഠൻ ഹതനായിട്ടും ഭയാർത്തനായ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) ഒളിക്കാനായി തടാകത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാൻ ഓടിപ്പോയി. ഭയത്തിന്റെ പിടിയിൽ വജ്രം സത്യമായി തന്റെ കൈയിൽ നിന്ന് വിട്ടുപോയെന്നു അവൻ വിശ്വസിച്ചില്ല; വൃത്രൻ തീർച്ചയായും ഹതനായെന്നതും അവൻ ഉറപ്പിക്കാനായില്ല.
Verse 17
सर्वे च देवा मुदिता: प्रह्ृष्टा महर्षयश्रेन्द्रमभिष्टवन्त: । सर्वाश्ष दैत्यांस्त्वरिता: समेत्य जघ्नु: सुरा वृत्रवधाभितप्तान्
അപ്പോൾ എല്ലാ ദേവന്മാരും ആനന്ദത്തോടെ ഉല്ലസിച്ചു; മഹർഷിമാരും ഹർഷഭരിതരായി ഇന്ദ്രനെ സ്തുതിച്ചു. തുടർന്ന് ദേവന്മാർ വേഗത്തിൽ ഒന്നിച്ചുകൂടി, വൃത്രവധത്തിൽ ദുഃഖിതരായിരുന്ന എല്ലാ ദൈത്യരെയും വധിച്ച് ഓടിച്ചു.
Verse 18
तैस्त्रास्यमानास्त्रिदशै: समेतैः समुद्रमेवाविविशुर्भयार्ता: । प्रविश्य चैवोदधिमप्रमेयं झषाकुलं नक्रसमाकुलं च
ഒരുമിച്ചുകൂടിയ ത്രിദശന്മാർ (ദേവന്മാർ) ഭീതിയിലാഴ്ത്തിയപ്പോൾ, ഭയാർത്തരായ ദൈത്യർ സമുദ്രത്തിലേക്കുതന്നെ കയറി. മീനുകളാൽ നിറഞ്ഞും മുതലകളാൽ കവിഞ്ഞുമിരുന്ന ആ അളവറ്റ ഉദധിയിൽ പ്രവേശിച്ച് അവർ ഒന്നിച്ചു ചേർന്നു.
Verse 19
तदा सम मन्त्र सहिता:ः प्रचक्रु- स्त्रैलोक्यनाशार्थमभिस्मयन्त: । तत्र सम केचिन्मतिनिश्षयज्ञा- स्तांस्तानुपायानुपवर्णयन्ति
അപ്പോൾ അവർ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് ആലോചനയിൽ ഏർപ്പെട്ടു; ത്രൈലോക്യനാശത്തിനായുള്ള സ്വന്തം പദ്ധതിയിൽ അഹങ്കാരത്തോടെ വിസ്മയിച്ചു. അവിടെ അവരുടെ ഇടയിൽ ചിലർ—തങ്ങളുടെ ബുദ്ധിനിശ്ചയം വ്യക്തമായി അറിഞ്ഞവർ—ജഗത്വിനാശത്തിന് അനുയോജ്യമായ വിവിധ ഉപായങ്ങൾ വിവരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 20
तेषां तु तत्र क्रमकालयोगाद् घोरा मतिकश्रिन्तयतां बभूव । ये सन्ति विद्यातपसोपपतन्ना- स्तेषां विनाश: प्रथम तु कार्य:
In that place, as time passed and their plotting continued step by step, a dreadful resolve arose in those who were brooding over schemes: “Those who possess learning and ascetic power must be destroyed first.” The ethical inversion is stark—rather than honoring wisdom and tapas as supports of the world, they identify them as obstacles to their domination and therefore make the ruin of the virtuous their first objective.
Verse 21
वहाँ क्रमश: दीर्घकालतक उपायचिन्तनमें लगे हुए उन असुरोंने यह घोर निश्चय किया कि जो लोग विद्वान् और तपस्वी हों
After long deliberation on stratagems, those Asuras arrived at a dreadful resolve: “First, the learned and the ascetics must be destroyed. The whole world stands supported by austerity; therefore act swiftly to ruin tapas. On the earth, whoever is an ascetic, a knower of dharma, and even those who recognize and honor such people—kill them all at once. When they are destroyed, the entire world will collapse.” Thus, bereft of sound judgment and reflection, all those Daityas, imagining the destruction of the world, felt intense delight. Taking refuge in the ocean-fortress—the jewel-bearing sea, Varuṇa’s abode, filled with towering waves—they dwelt there fearlessly.
Verse 22
तेषां वध: क्रियतां क्षिप्रमेव तेषु प्रणष्टेषु जगत् प्रणष्टम् । एवं हि सर्वे गतबुद्धिभावा जगद्धिनाशे परमप्रहृष्टा:
‘Let their slaughter be carried out at once; when they are destroyed, the world itself will be destroyed. For thus, all those whose minds have fallen into delusion become supremely delighted at the ruin of the world.’ In context, the speaker reports the asuras’ grim resolve: to strike first at the learned and ascetic—those who uphold dharma through tapas—believing that by eliminating such spiritual supports they can collapse the moral and cosmic order, and they rejoice in that destructive aim.
Verse 23
लोका हि सर्वे तपसा प्रियन्ते तस्मात् त्वरध्वं तपस: क्षयाय । ये सन्ति केचिच्च वसुंधरायां तपस्विनो धर्मविदश्ल तज्ज्ञा:
Logaśa said: “All worlds are sustained and made secure by ascetic power; therefore hurry to bring about the destruction of tapas. Whatever ascetics, knowers of dharma, and those devoted to such knowledge exist upon the earth—kill them at once. When they are destroyed, the whole world will collapse.” Having taken refuge in a fortress-like place—the jewel-bearing ocean, Varuṇa’s abode, heaving with great waves—those asuras remained there without fear, intent on plotting the ruin of the world by undermining its moral and spiritual foundations.
Verse 100
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोगशती र्थयात्राके प्रसंगमें वज्ननिर्माणमकथनविषयक सौवाँ अध्याय पूरा हुआ
Thus ends the hundredth chapter of the Mahābhārata’s Vana Parva, within the Tīrtha-yātrā section: in the context of Lomāśa’s pilgrimage narrative, the chapter dealing with the account of the making of the thunderbolt (vajra) is concluded. The colophon signals a transition, framing the preceding material as sacred travel-instruction and moral exemplum tied to the power of austerity and righteous purpose.
Verse 10131
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां वृत्रवधोपाख्याने एकाधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിലെ തീർത്ഥയാത്രാപർവത്തിൽ, ലോമശന്റെ തീർത്ഥയാത്രാപ്രസംഗത്തിൽ, വൃത്രവധോപാഖ്യാനാന്തർഗതമായ നൂറ്റൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond to targeted violence against brāhmaṇas/munis—portrayed as essential to ritual and societal continuity—when the perpetrators are shielded by an environment (the ocean) that makes ordinary retaliation ineffective.
The chapter teaches a systems-based ethic: worlds are maintained through reciprocal duties (giving, offerings, protection), and safeguarding knowledge-and-ritual institutions is framed as a prerequisite for broader security and prosperity.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter’s meta-logic instead functions implicitly by linking comprehension of reciprocity and protection (rakṣā) to the preservation of loka-dharma within the epic’s cosmological framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.