Adhyaya 10
सुरभि–इन्द्रसंवादः (Surabhi–Indra Dialogue as a Governance Exemplar)
Upa-parva: Vyāsa–Dhṛtarāṣṭra Saṃvāda: Surabhi–Indra Ākhyāna (Dice-episode reflection)
Dhṛtarāṣṭra states that the dice-related course was not approved by Bhīṣma, Droṇa, Vidura, or Gāndhārī, and confesses inability to abandon Duryodhana due to paternal attachment. Vyāsa affirms the strength of filial attachment and introduces an exemplary narrative: Surabhi, mother of cattle, weeps in heaven; Indra inquires and Surabhi explains her sorrow at seeing her weakened son (an ox) overburdened and repeatedly struck while ploughing. Indra questions why one suffering child moves her when she has many; Surabhi clarifies that compassion becomes greater for the distressed. Indra, persuaded, sends heavy rain to obstruct the ploughing and relieve the ox. Vyāsa applies the lesson to Dhṛtarāṣṭra: equal regard for sons should be complemented by greater compassion for the afflicted; he identifies Pāṇḍu, Dhṛtarāṣṭra, and Vidura as comparable in worth, notes the Pāṇḍavas’ precarious condition, and advises that Duryodhana should seek śama with them if Dhṛtarāṣṭra desires their continued life and stability.
Chapter Arc: व्यासजी हस्तिनापुर आते हैं और धृतराष्ट्र के सम्मुख कुरुवंश के कल्याण का मार्ग रखते हैं—पाण्डवों के प्रति सद्भाव ही राज्य की रक्षा है। → व्यास के उपदेश के बाद मैत्रेय मुनि धृतराष्ट्र से निवेदन करते हैं कि यदि उन पर अनुग्रह और कुरुकुल पर दया है तो दुर्योधन को वश में करें; भीष्म, द्रोण, विदुर की सम्मति भी यही है। पर दुर्योधन अहंकारवश अशिष्टता दिखाता है, और मुनि के वचनों का तिरस्कार करता है। → मैत्रेय दुर्योधन को कठोर चेतावनी देते हैं—पाण्डवों की शक्ति का स्मरण कराते हुए (भीम द्वारा किर्मीर-वध आदि) बताते हैं कि जो क्रोध और दर्प में अंधा होकर उन्हें ललकारेगा, वह विनाश को प्राप्त होगा; दुर्योधन का अपमान मुनि-शाप/भविष्यवाणी की धार को तीक्ष्ण कर देता है। → मैत्रेय अपने वचन कहकर यथागत लौट जाते हैं; दुर्योधन भीतर ही भीतर भय और क्रोध से व्याकुल होकर सभा/नगर से बाहर निकलता है, पर अहंकार उसे झुकने नहीं देता। → मुनि का अंतिम आग्रह—‘क्रोध के वश में मत हो’—अनसुना रह जाता है; दुर्योधन के अगले कदमों से कुरुवंश पर संकट और गहराने का संकेत मिलता है।
Shlokas
Verse 1
अऑडआ हर (0) है 7-2 दशमो< ध्याय: व्यासजीका जाना
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—മഹാപ്രാജ്ഞ മുനേ! നിങ്ങൾ പറയുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് സത്യം. ഞാനും അതിനെ അങ്ങനെ തന്നെയറിയുന്നു; ഇവിടെ ഉള്ള ഈ എല്ലാ നരാധിപന്മാരും അതിനെ അംഗീകരിക്കുന്നു.
Verse 2
भवांश्ष मन्यते साधु यत् कुरूणां महोदयम् । तदेव विदुरो<प्याह भीष्मो द्रोणश्न मां मुने
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—മുനേ! കുരുവംശത്തിന് മഹത്തായ ഉയർച്ചയും സമൃദ്ധിയും വരുത്തുന്ന മാർഗ്ഗം തന്നെയാണ് നിങ്ങൾ ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് കരുതുന്നത്. അതേ ഉപദേശം വിദുരനും ഭീഷ്മനും ദ്രോണനും എനിക്കു പറഞ്ഞു തന്നിട്ടുണ്ട്.
Verse 3
यदि त्वहमनुग्राह्म: कौरव्येषु दया यदि । अन्वशाधि दुरात्मानं पुत्र दुर्योधनं मम,यदि आपका मुझपर अनुग्रह है और यदि कौरव-कुलपर आपकी दया है तो आप मेरे दुरात्मा पुत्र दुर्योधनको स्वयं ही शिक्षा दीजिये
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—എനിക്ക് നിങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹം ലഭിക്കേണ്ടവനാണെങ്കിൽ, കൌരവകുലത്തോടു നിങ്ങൾക്കു കരുണയുണ്ടെങ്കിൽ, എന്റെ ദുഷ്ടബുദ്ധിയുള്ള പുത്രൻ ദുര്യോധനനെ നിങ്ങൾ തന്നേ ഉപദേശിച്ച് നിയന്ത്രിക്കണം.
Verse 4
व्यास उवाच अयमायाति वै राजन मैत्रेयो भगवानृषि: । अन्विष्य पाण्डवान् भ्रातृनिहैत्यस्मद्दिदृक्षया
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഭഗവാൻ മഹർഷി മൈത്രേയൻ വരുന്നു. പാണ്ഡവ സഹോദരന്മാരെ അന്വേഷിച്ച് കണ്ടുമുട്ടി, ഇപ്പോൾ നമ്മെ കാണുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഇവിടേക്ക് വരുന്നു.
Verse 5
एष दुर्योधन पुत्रं तव राजन् महानृषि: । अनुशास्ता यथान्यायं शमायास्य कुलस्य च,महाराज! ये महर्षि ही इस कुलकी शान्तिके लिये तुम्हारे पुत्र दुर्योधनको यथायोग्य शिक्षा देंगे
രാജാവേ! ഈ മഹർഷി നിന്റെ പുത്രൻ ദുര്യോധനനെ നീതിയനുസരിച്ച് യഥോചിതമായി ഉപദേശിക്കും; ഈ വംശത്തിൽ ശാന്തി വരുത്തുവാൻ വേണ്ടി.
Verse 6
ब्रूयाद् यदेष कौरव्य तत् कार्यमविशड्कया । अक्रियायां तु कार्यस्य पुत्र ते शप्स्यते रुषा
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കൌരവ്യ! മൈത്രേയൻ പറയുന്നതെല്ലാം സംശയമില്ലാതെ ചെയ്യണം. എന്നാൽ അദ്ദേഹം നിർദ്ദേശിച്ച കാര്യം ചെയ്യാതിരുന്നാൽ, അദ്ദേഹം കോപിച്ച് നിന്റെ പുത്രനെ ശപിക്കും.
Verse 7
वैशम्पायन उवाच एवमुक््त्वा ययौ व्यासो मैत्रेय: प्रत्यदृश्यत । पूजया प्रतिजग्राह सपुत्रस्तं नराधिप:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് വ്യാസൻ പുറപ്പെട്ടു. പിന്നെ മൈത്രേയ മുനി ദൃശ്യമാവുകയായിരുന്നു. നരാധിപനായ ധൃതരാഷ്ട്രൻ പുത്രന്മാരോടുകൂടെ മുന്നോട്ട് ചെന്നു അദ്ദേഹത്തെ സ്വീകരിച്ച്, യഥാവിധി പൂജാ-സത്കാരങ്ങളോടെ ആദരപൂർവ്വം സ്വാഗതം ചെയ്തു.
Verse 8
अध्यद्धाभि: क्रियाभिरवव विश्रान्तं मुनिसत्तमम् । प्रश्रयेणाब्रवीद् राजा धृतराष्ट्रोडम्बिकासुत:
പാദ്യം, അർഘ്യം മുതലായ അതിഥിധർമ്മവിധികളാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട ശേഷം മുനിശ്രേഷ്ഠനായ മൈത്രേയൻ വിശ്രമിച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ, അംബികാസുതനായ രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ വിനയപൂർവ്വം അദ്ദേഹത്തോട് സംസാരിച്ചു.
Verse 9
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अरण्यपर्वमें सुराभिे-उपाख्यानविषयक नवाँ अध्याय पूरा हुआ
“ഭഗവൻ! കുരുജാംഗലദേശത്തേക്ക് നിങ്ങളുടെ വരവ് സുഖപൂർവ്വമായിരുന്നോ? ആ വീര സഹോദരന്മാരായ അഞ്ചു പാണ്ഡവരും ക്ഷേമത്തിലാണോ?”
Verse 10
समये स्थातुमिच्छन्ति कच्चिच्च भरतर्षभा: | कच्चित् कुरूणां सौक्षात्रमव्युच्छिन्नं भविष्यति
“നിശ്ചിത സമയമെത്തുമ്പോൾ ആ ഭരതശ്രേഷ്ഠന്മാരായ പാണ്ഡവർ തങ്ങളുടെ പ്രതിജ്ഞയിൽ ഉറച്ചു നിൽക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുണ്ടോ? കൂടാതെ കുരുക്കളിൽ ഉത്തമ സഹോദരഭാവം—സൗഹാർദം—അവിച്ഛിന്നമായി നിലനിൽക്കുമോ?”
Verse 11
मैत्रेय उदाच तीर्थयात्रामनुक्रामन् प्राप्तो5स्मि कुरुजाड्लान् । यदृच्छया धर्मराजं दृष्टवान् काम्यके वने
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—“രാജൻ! തീർത്ഥയാത്രയുടെ ക്രമത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ കുരുജാംഗലദേശത്ത് എത്തി. യാദൃച്ഛികമായി കാമ്യകവനത്തിൽ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരനെയും ഞാൻ കണ്ടുമുട്ടി.”
Verse 12
त॑ं जटाजिनसंवीतं तपोवननिवासिनम् । समाजममुर्महात्मान द्रष्ट मुनिगणा: प्रभो,प्रभो! जटा और मृगचर्म धारण करके तपोवनमें निवास करनेवाले उन महात्मा धर्मराजको देखनेके लिये वहाँ बहुत-से मुनि पधारे थे
ജടയും മൃഗചർമ്മവും ധരിച്ചു തപോവനത്തിൽ വസിച്ചിരുന്ന ആ മഹാത്മാ ധർമ്മരാജനെ ദർശിക്കുവാൻ അനേകം മുനിഗണങ്ങൾ “പ്രഭോ! പ്രഭോ!” എന്നു വിളിച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ സമാഗമിച്ചു.
Verse 13
तत्राश्रीषं महाराज पुत्राणां तव विभ्रमम् | अनयं द्यूतरूपेण महाभयमुपस्थितम्
മഹാരാജാ! അവിടെയെനിക്ക് കേൾക്കാനായി—അങ്ങയുടെ പുത്രന്മാരുടെ ബുദ്ധി ഭ്രമിച്ചു. അവർ ദ്യൂതരൂപമായ അനീതിയിൽ പ്രവേശിച്ചു; അതിനാൽ ചൂതിന്റെ രൂപത്തിൽ മഹാഭയം അവരുടെ മേൽ പ്രത്യക്ഷമായി.
Verse 14
ततोऊहं त्वामनुप्राप्त: कौरवाणामवेक्षया । सदा हभ्यधिकः: स्नेहः प्रीतिश्न त्वयि मे प्रभो
അത് കേട്ടിട്ട് കൗരവരുടെ അവസ്ഥ കാണുവാൻ ഞാൻ അങ്ങയുടെ അടുക്കൽ വന്നു. പ്രഭോ! അങ്ങയോടുള്ള എന്റെ സ്നേഹവും പ്രീതിയും എപ്പോഴും അധികമായിരുന്നു.
Verse 15
नैतदौपयिकं राजंस्त्वयि भीष्मे च जीवति । यदन्योन्येन ते पुत्रा विरुध्यन्ते कथंचन,महाराज! तुम्हारे और भीष्मके जीते-जी यह उचित नहीं जान पड़ता कि तुम्हारे पुत्र किसी प्रकार आपसमें विरोध करें
മഹാരാജാ! അങ്ങയും ഭീഷ്മനും ജീവിച്ചിരിക്കെ, അങ്ങയുടെ പുത്രന്മാർ ഏതുവിധേനയും പരസ്പരം വിരോധത്തിലാകുന്നത് യുക്തമല്ല.
Verse 16
मेढी भूत: स्वयं राजन निग्रहे प्रग्रहे भवान् । किमर्थमनयं घोरमुत्पद्यन्तमुपेक्षसे
മഹാരാജാ! നിയന്ത്രണത്തിലും ശിഥിലത്തിലും അങ്ങ് തന്നെയാണ് തൂണുപോലെ നിന്നു എല്ലാം കെട്ടിപ്പിടിച്ചു കാക്കാൻ ശേഷിയുള്ളത്; എങ്കിൽ ഉദയംകൊള്ളുന്ന ഈ ഭീകര അന്യായത്തെ അങ്ങെന്തിന് അവഗണിക്കുന്നു?
Verse 17
दस्यूनामिव यद् वृत्तं सभायां कुरुनन्दन । तेन न भ्राजसे राजंस्तापसानां समागमे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കുരുനന്ദന! രാജസഭയിൽ കള്ളന്മാരെപ്പോലെ നീ കാട്ടിയ പെരുമാറ്റം മൂലം, ഹേ രാജാവേ, തപസ്വി ഋഷിമാരുടെ സംഗമത്തിൽ ഇനി നീ മാനത്തോടെ പ്രകാശിക്കുന്നില്ല।
Verse 18
वैशम्पायन उवाच ततो व्यावृत्य राजानं दुर्योधनममर्षणम् । उवाच श्लक्षणया वाचा मैत्रेयो भगवानृषि:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം അമർഷസ്വഭാവമുള്ള രാജാവ് ദുര്യോധനനിലേക്കു തിരിഞ്ഞ്, ഭഗവാൻ ഋഷി മൈത്രേയൻ മൃദുവും ശുദ്ധവുമായ വാക്കുകളാൽ അവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 19
मैत्रेय उवाच दुर्योधन महाबाहो निबोध वदतां वर | वचन मे महाभाग ब्रुवतो यद्धितं तव
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാബാഹു ദുര്യോധനാ, വക്താക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കുക. ഹേ മഹാഭാഗ്യവാനേ, ഞാൻ നിന്റെ ഹിതത്തിനായുള്ള വചനമാണ് പറയുന്നത്।
Verse 20
मा द्रुह: पाण्डवान् राजन् कुरुष्व प्रियमात्मन: । पाण्डवानां कुरूणां च लोकस्य च नरर्षभ,राजन! तुम पाण्डवोंसे द्रोह न करो। नरश्रेष्ठ] अपना, पाण्डवोंका, कुरुकुलका तथा सम्पूर्ण जगत्का प्रिय साधन करो
ഹേ രാജാവേ, പാണ്ഡവരോടു ദ്രോഹം ചെയ്യരുത്. ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ, നിന്റെ ഉന്നതാത്മാവിന് പ്രിയമായതും—പാണ്ഡവർക്കും കുരുക്കൾക്കും സമസ്ത ലോകത്തിനും ഹിതകരവും പ്രിയവുമായതും—ആചരിക്ക.
Verse 21
ते हि सर्वे नरव्यात्रा: शूरा विक्रान्तयोधिन: । सर्वे नागायुतप्राणा वज्ञसंहनना दृढा:
കാരണം അവർ എല്ലാവരും നരവ്യാഘ്രന്മാർ—വീരന്മാർ, പരാക്രമശാലികൾ, യുദ്ധത്തിൽ പരീക്ഷിത യോദ്ധാക്കൾ. ഓരോരുത്തർക്കും പത്തായിരം ആനകളുടെ തുല്യമായ പ്രാണബലം; അവരുടെ ശരീരം വജ്രംപോലെ ദൃഢവും അച്ഛേദ്യവും ആണ്।
Verse 22
सत्यव्रतधरा: सर्वे सर्वे पुरुषमानिन: । हन्तारो देवशत्रूणां रक्षमां कामरूपिणाम्
അവർ എല്ലാവരും സത്യവ്രതധാരികളാണ്; ഓരോരുത്തനും താനൊരു യഥാർത്ഥ പുരുഷമാന്യനെന്ന് കരുതുന്നു. ദേവശത്രുക്കളായ രൂപാന്തരഗാമി രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിക്കുന്നവരാണ് അവർ.
Verse 23
इतः प्रद्रवतां रात्रौ यः स तेषां महात्मनाम्
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—രാത്രിയിൽ ആ സ്ഥലത്തുനിന്ന് വേഗത്തിൽ നീങ്ങുകയായിരുന്ന മഹാത്മ പാണ്ഡവരുടെ വഴി, പർവ്വതംപോലെ മഹാകായനും ഭീകരനുമായ രാക്ഷസൻ കിർമീരൻ മുന്നിൽ നിന്നു തടഞ്ഞു. അപ്പോൾ സമരഗൗരവമുള്ള ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭീമസേനൻ അവനെ അതിബലത്തോടെ പിടിച്ചു, മൃഗത്തെപ്പോലെ വധിച്ചു—വ്യാഘ്രൻ ചെറുമൃഗത്തെ കൊല്ലുന്നതുപോലെ. രാജാവേ, നോക്കുക—ദിഗ്വിജയകാലത്തും ഭീമൻ യുദ്ധത്തിൽ മഹാധനുർധരനായ ജരാസന്ധനെ വീഴ്ത്തിയിരുന്നു; അവന്റെ ബലം പത്തായിരം ആനകളുടെ ബലത്തോട് തുല്യമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ഇതും ഓർക്കുക—വാസുദേവനന്ദനായ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ അവരുടെ ബന്ധു; പാർഷതൻ (ദ്രുപദൻ) പുത്രന്മാർ എല്ലാവരും അവരുടെ ശ്യാലന്മാർ (ഭാര്യയുടെ സഹോദരന്മാർ).
Verse 24
आवृत्य मार्ग रौद्रात्मा तस्थौ गिरिरिवाचल: । त॑ भीम: समरश्लाघी बलेन बलिनां वर:
വഴി മൂടി ആ ക്രൂരസ്വഭാവി അചലപർവ്വതംപോലെ നിന്നു. അപ്പോൾ സമരശ്ലാഘിയായ, ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭീമൻ അതിബലത്തോടെ അവനെ പിടിച്ച് മൃഗത്തെപ്പോലെ വധിച്ചു.
Verse 25
जघान पशुमारेण व्याघ्र: क्षुद्रमूगं यथा । पश्य दिग्विजये राजन् यथा भीमेन पातितः
അവൻ അവനെ മൃഗത്തെപ്പോലെ വധിച്ചു—വ്യാഘ്രൻ ചെറുമൃഗത്തെ കൊല്ലുന്നതുപോലെ. രാജാവേ, നോക്കുക—ദിഗ്വിജയത്തിലും (ശത്രു) ഭീമനാൽ യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു.
Verse 26
जरासंधो महेष्वासो नागायुतबलो युधि । सम्बन्धी वासुदेवश्व श्याला: सर्वे च पार्षता:
ജരാസന്ധൻ മഹാധനുർധരൻ; യുദ്ധത്തിൽ പത്തായിരം ആനകളുടെ ബലത്തോട് തുല്യമായ ബലം ഉള്ളവൻ. വാസുദേവൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) അവരുടെ ബന്ധു; പാർഷതൻ (ദ്രുപദൻ) പുത്രന്മാർ എല്ലാവരും അവരുടെ ശ്യാലന്മാർ.
Verse 27
कस्तान् युधि समासीत जरामरणवान् नर: । तस्य ते शम एवास्तु पाण्डवैर्भरतर्षभ
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ജരയും മരണവും അധീനനായ ഏത് നശ്വരൻ യുദ്ധത്തിൽ ആ പാണ്ഡവരെ നേരിടാൻ കഴിയും? ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, അതിനാൽ പാണ്ഡവരോടു നിനക്കു ശാന്തിയേ ശ്രേയസ്—അവരോടു സൗഹൃദത്തോടെ ജീവിക്ക.
Verse 28
वैशम्पायन उवाच एवं तु ब्रुवतस्तस्य मैत्रेयस्य विशाम्पते
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, മൈത്രേയ മുനി ഇങ്ങനെ ഉപദേശിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ദുര്യോധനൻ പരിഹാസസ്മിതത്തോടെ ആനയുടെ തുമ്പുപോലെയുള്ള കൈകൊണ്ട് തന്റെ തുടയിൽ അടിച്ചു, കാലുകൊണ്ട് ഭൂമിയെ ചുരണ്ടിത്തുടങ്ങി।
Verse 29
ऊरु गजकराकारं करेणाभिजघान स: | दुर्योधन: स्मितं कृत्वा चरणेनोल्लिखन् महीम्
ദുര്യോധനൻ സ്മിതത്തോടെ ആനയുടെ തുമ്പുപോലെയുള്ള കൈകൊണ്ട് തന്റെ തുടയിൽ അടിച്ചു; പിന്നെ കാലുകൊണ്ട് ഭൂമിയെ ചുരണ്ടിത്തുടങ്ങി।
Verse 30
न किंचिदुक्त्वा दुर्मेधास्तस्थी किंचिदवाड्मुख: । तमशुश्रूषमाणं तु विलिखन्तं वसुंधराम्
ആ ദുർമേധാവ് ഒന്നും പറയാതെ, മുഖം അല്പം താഴ്ത്തി മൗനമായി നിന്നു. കേൾക്കാൻ മനസ്സില്ലാതെ കാലുകൊണ്ട് ഭൂമിയെ ചുരണ്ടുന്നതു കണ്ടു (മുനി ഗ്രഹിച്ചു).
Verse 31
दृष्टवा दुर्योधन राजन् मैत्रेयं कोप आविशतू । स कोपवशमापन्नो मैत्रेयो मुनिसत्तम:
ഹേ രാജാവേ, ദുര്യോധനനെ കണ്ടപ്പോൾ മൈത്രേയ മുനിയെ ക്രോധം പിടികൂടി; ആ കോപവശനായി, മുനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മൈത്രേയൻ ഉഗ്രനായി.
Verse 32
विधिना सम्प्रणुदित: शापायास्य मनो दे | ततः स वार्युपस्पृश्य कोपसंरक्तलोचन: । मैत्रेयो धार्तराष्ट्र तमशपद् दुष्टचेतसम्
വിധാതാവിന്റെ നിയോഗത്താൽ പ്രേരിതനായി അദ്ദേഹം മനസ്സിൽ ശാപം ഉച്ചരിക്കുവാൻ നിശ്ചയിച്ചു. തുടർന്ന് കോപത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ മൈത്രേയൻ ആചമനം ചെയ്ത് ദുഷ്ടചിത്തനായ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രൻ ദുര്യോധനനെ ശപിച്ചു.
Verse 33
यस्मात् त्वं मामनादृत्य नेमां वाचं चिकीर्षसि । तस्मादस्याभिमानस्य सद्यः: फलमवाप्लुहि,“दुर्योधन! तू मेरा अनादर करके मेरी बात मानना नहीं चाहता; अतः तू इस अभिमानका तुरंत फल पा ले
ദുര്യോധനാ! നീ എന്നെ അവഗണിച്ച് എന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കുവാൻ ഇച്ഛിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ ഈ അഭിമാനത്തിന്റെ തത്സമയ ഫലം അനുഭവിക്ക.
Verse 34
4432 ) त्वदभिद्रोहसंयुक्तं युद्धमुत्पत्स्यते महत् । तत्र भीमो गदाघातैस्तवोरं भेत्स्यते बली,"तेरे द्रोहके कारण बड़ा भारी युद्ध छिड़ेगा, उसमें बलवान् भीमसेन अपनी गदाकी चोटसे तेरी जाँघ तोड़ डालेंगे”
നിന്റെ ദ്രോഹം മൂലം മഹായുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടും; ആ യുദ്ധത്തിൽ ബലവാനായ ഭീമൻ ഗദാപ്രഹാരങ്ങളാൽ നിന്റെ തുട പൊട്ടിച്ചെറിക്കും.
Verse 35
इत्येवमुक्ते वचने धृतराष्ट्रो महीपति: । प्रसादयामास मुनि नैतदेवं भवेदिति,उनके ऐसा कहनेपर महाराज धूृतराष्ट्रने मुनिको प्रसन्न किया और कहा--“भगवन्! ऐसा न हो'
അങ്ങനെ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാരാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ മുനിയെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു; “ഭഗവൻ! അങ്ങനെ സംഭവിക്കരുതേ” എന്നു പറഞ്ഞു.
Verse 36
मैत्रेय उवाच शमं यास्यति चेत् पुत्रस्तव राजन् यदा तदा । शापो न भविता तात विपरीते भविष्यति
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! നിന്റെ പുത്രൻ എപ്പോഴെങ്കിലും ശാന്തിയിലേക്കു വരുമെങ്കിൽ, അപ്പോൾ ഈ ശാപം അവനിൽ പ്രാബല്യപ്പെടുകയില്ല. താതാ! അവൻ വിരുദ്ധമായി പെരുമാറുകയാണെങ്കിൽ, ഈ ശാപം തീർച്ചയായും ഫലിക്കും.”
Verse 37
वैशम्पायन उवाच विलक्षयंस्तु राजेन्द्रो दुर्योधनपिता तदा । मैत्रेयं प्राह किर्मीर: कथं भीमेन पातित:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ജനമേജയാ! അപ്പോൾ ദുര്യോധനന്റെ പിതാവായ മഹാരാജ ധൃതരാഷ്ട്രൻ ഭീമസേനന്റെ ബലപരാക്രമത്തിന്റെ പ്രത്യേകത അറിയുവാൻ മൈത്രേയ മുനിയോട് ചോദിച്ചു— “മുനിവര്യാ! ഭീമൻ കിർമീരനെ എങ്ങനെ വധിച്ചു?”
Verse 38
मैत्रेय उवाच नाहं वक्ष्यामि ते भूयो न ते शुश्रूषते सुत: । एष ते विदुर: सर्वमाख्यास्यति गते मयि
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു— “രാജാവേ! നിന്റെ പുത്രൻ എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കാൻ തയാറല്ല; അതുകൊണ്ട് ഇപ്പോൾ ഞാൻ വീണ്ടും ഒന്നും പറയുകയില്ല. ഞാൻ പോയ ശേഷം വിദുരൻ ആ മുഴുവൻ സംഭവവും നിനക്കു പറഞ്ഞുതരും.”
Verse 39
वैशम्पायन उवाच इत्येवमुक्त्वा मैत्रेय: प्रातिष्तत यथा55गतम् । किर्मीरवधसंविग्नो बहिर्दुर्योधनो ययौ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “രാജാവേ! ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് മൈത്രേയൻ വന്നപോലെ തന്നെ മടങ്ങിപ്പോയി. കിർമീരവധവാർത്ത കേട്ട് വ്യാകുലനായ ദുര്യോധനനും പുറത്തേക്കു പോയി.”
Verse 223
हिडिम्बबकमुख्यानां किर्मीरस्य च रक्षस: । वे सब-के-सब सत्यव्रतधारी और अपने पौरुषपर अभिमान रखनेवाले हैं। इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले देवद्रोही हिडिम्ब आदि राक्षसोंका तथा राक्षसजातीय किर्मीरका वध भी उन्होंने ही किया है
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു— “ഹിഡിംബൻ, ബകൻ മുതലായ പ്രമുഖരാക്ഷസന്മാരും, രാക്ഷസജാതിയായ കിർമീരനും— ഇവർ എല്ലാവരും സത്യവ്രതധാരികളും തങ്ങളുടെ പൗരുഷത്തിൽ അഭിമാനം കൊള്ളുന്നവരുമായിരുന്നു. ഇഷ്ടാനുസാരം രൂപം ധരിക്കുന്ന, ദേവദ്രോഹികളായ ആ ഹിഡിംബാദി രാക്ഷസന്മാരെയും കിർമീരനെയും ഭീമൻ തന്നെയാണ് വധിച്ചത്.”
Verse 276
कुरु मे वचन राजन् मा मन्युवशमन्वगा: । राजन! तुम मेरी बात मानो; क्रोधके वशमें न होओ
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു— “രാജാവേ! എന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്ക; ക്രോധത്തിന്റെ വശത്തിലാകരുത്.”
Frequently Asked Questions
He recognizes the dice episode as ethically unsound and contrary to senior counsel, yet admits incapacity to restrain or abandon Duryodhana due to overpowering paternal attachment, creating a conflict between governance duty and familial bias.
Compassion is not merely equal sentiment; it is a duty-responsive priority: the distressed merit greater protective action. Therefore, a ruler should actively safeguard those placed in hardship and curb enabling behavior that intensifies suffering.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is exemplarity. The ākhyāna serves as a normative proof-text (dṛṣṭānta) that legitimizes policy counsel—urging śama with the Pāṇḍavas—by demonstrating how even Indra alters action when confronted with ethically framed suffering.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.