Shloka 54
इन्द्रस्य दुःखप्राप्तिः—त्रिशिरोवधः, वृत्रोत्पत्तिः, जृम्भिकाजननम्
Indra’s Distress: Slaying of Triśiras, Birth of Vṛtra, and the Origin of Yawning
स्वान्यड्रान्यभिसंक्षिप्य निष्क्रान्तो बलनाशन: । ततः प्रभूृति लोकस्य जृम्भिका प्राणसंश्रिता,तब उन महासत्त्वशाली देवताओंने जँभाईकी सृष्टि की, जो वृत्रासुरका नाश करनेवाली थी। जँभाई लेते समय जब वृत्रासुरने अपना मुख फैलाया, तब बलनाशक इन्द्र अपने अंगोंको समेटकर बाहर निकल आये। तभीसे सब लोगोंके प्राणोंमें जुम्भाशक्तिका निवास हो गया
svāny aṅgāny abhisaṅkṣipya niṣkrānto balanāśanaḥ | tataḥ prabhṛti lokasya jṛmbhikā prāṇasaṃśritā ||
ശല്യൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുബലം നശിപ്പിക്കുന്ന ഇന്ദ്രൻ തന്റെ അവയവങ്ങളെ ചുരുക്കി, സ്വയം സംകോചിപ്പിച്ച് അവന്റെ വായിൽ നിന്ന് വഴുതി പുറത്തുവന്നു. അന്നുമുതൽ സർവ്വജീവികളുടെ പ്രാണത്തിൽ ജൃംഭികാ—ആവലിപ്പിന്റെ ശക്തി—വസിക്കാൻ തുടങ്ങി.
शल्य उवाच
Educational Q&A
Even ordinary bodily phenomena are presented as rooted in cosmic history: the verse links a universal impulse (yawning) to prāṇa, suggesting that life-breath pervades all beings and that self-mastery and timely contraction/withdrawal can be a means of protection and success.
In a mythic account, Indra is described as escaping by contracting his limbs; thereafter, the force called jṛmbhikā (yawning) is said to have taken residence in the life-breaths of all people, explaining why yawning is universal.