Shloka 166
इन्द्रस्य दुःखप्राप्तिः—त्रिशिरोवधः, वृत्रोत्पत्तिः, जृम्भिकाजननम्
Indra’s Distress: Slaying of Triśiras, Birth of Vṛtra, and the Origin of Yawning
इन्द्रियाणि वशे कृत्वा पूर्वसागरसंनिभ: । शल्य बोले--राजन्! इन्द्रकी आज्ञा पाकर वे सब अप्सराएँ त्रिशिराके समीप गयीं। वहाँ उन सुन्दरियोंने भाँति-भाँतिके हाव-भावोंद्वारा उन्हें लुभानेका प्रयत्न किया तथा प्रतिदिन विश्वरूपको अपने अंगोंके सौन्दर्यका दर्शन कराया। तथापि वे महातपस्वी महर्षि उन सबको देखते हुए हर्ष आदि विकारोंको नहीं प्राप्त हुए; अपितु वे इन्द्रियोंको वशमें करके पूर्वसागरके समान शान्तभावसे बैठे रहे
indriyāṇi vaśe kṛtvā pūrvasāgarasaṁnibhaḥ |
ശല്യൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ വശപ്പെടുത്തി അവൻ കിഴക്കൻ സമുദ്രംപോലെ ശാന്തനായി ഇരുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അപ്സരസ്സുകൾ ത്രിശിരസിന്റെ സമീപത്ത് ചെന്നു; പലവിധ ഹാവഭാവങ്ങളാൽ അവനെ മോഹിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുകയും, പ്രതിദിനം വിശ്വരൂപനു തങ്ങളുടെ അംഗസൗന്ദര്യം കാണിക്കുകയും ചെയ്തു. എങ്കിലും ആ മഹാതപസ്വിയായ മഹർഷി, അവരെ കണ്ടിട്ടും, ഹർഷാദി വികാരങ്ങളിൽ പതിച്ചില്ല; ഇന്ദ്രിയജയത്തോടെ കിഴക്കൻ സമുദ്രംപോലെ അചഞ്ചല ശാന്തിയിൽ ഉപവിഷ്ടനായി.
शल्य उवाच
Educational Q&A
The verse highlights indriya-nigraha (mastery of the senses): even powerful external temptations do not disturb one who is established in tapas and inner steadiness. Ethical strength is shown as calm restraint rather than reactive emotion.
Indra sends apsarases to entice Triśiras/Viśvarūpa. They attempt to lure him through seductive gestures and repeated displays of beauty, but the ascetic remains unmoved, sitting peacefully like the ocean, having subdued his senses.