Shloka 15
Kṛṣṇa at Duryodhana’s House: Refusal of Hospitality and Departure to Vidura (कृष्णस्य धार्तराष्ट्रनिवेशनगमनम्)
न स्मोपयान्ति निद्रां ते न तदर्हा जनार्दन । “जब वे अपनी राजधानीमें ऊँची अट्टालिकाओंके भीतर रंकुमृगके चर्मसे बने हुए बिछौनोंसे युक्त सुकोमल शय्याओंपर शयन करते थे, उन दिनों हाथियोंके चिग्घाड़ने, घोड़ोंके हिनहिनाने तथा रथके पहियोंके घर्घरानेसे उनकी निद्रा टूटती थी। शंख और भेरीकी तुमुल ध्वनि तथा वेणु और वीणाके मधुर स्वरसे उन्हें जगाया जाता था। साथ ही ब्राह्मणलोग पुण्याहवाचनके पवित्र घोषसे उनका समादर करते थे। वे महात्मा ब्राह्मणोंके मंगलमय आशीर्वाद सुनकर उठते थे। पूजित और पूजनीय पुरुष भी उनके गुण गा-गाकर अभिनन्दन किया करते थे एवं उठकर वे रत्नों, वस्त्रों एवं अलंकारोंके द्वारा ब्राह्मणोंकी पूजा करते थे। जनार्दन! वे ही पाण्डव उस विशाल वनमें हिंसक जन्तुओंके क्रूरतापूर्ण शब्द सुनकर अच्छी तरह नींद भी नहीं ले पाते रहे होंगे, यद्यपि इस दुरवस्थाके योग्य वे कभी नहीं थे || १०--१४ ह ।। भेरीमृदड़निनदैः शड्खवैणवनिस्वनै:
na smopayānti nidrāṁ te na tad-arhā janārdana |
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ജനാർദന, അവർക്കു നിദ്ര വരുന്നതില്ല; അത്തരമൊരു അവസ്ഥയ്ക്ക് അവർ അർഹരല്ല. ഒരുകാലത്ത് തങ്ങളുടെ രാജധാനിയിൽ ഉയർന്ന പ്രാസാദങ്ങളിലായി മൃഗചർമ്മവിരിപ്പുകളോടുകൂടിയ മൃദുല ശയ്യകളിൽ ശയിച്ചിരുന്ന ആ പാണ്ഡവർ— ആനകളുടെ ഗർജ്ജനം, കുതിരകളുടെ ഹിന്ഹിനം, രഥചക്രങ്ങളുടെ ഘർഘരധ്വനി എന്നിവകൊണ്ട് നിദ്ര മുറിഞ്ഞവർ; ശംഖ-ഭേരികളുടെ തുമുലനാദവും വേണു-വീണകളുടെ മധുരസ്വരവും അവരെ ഉണർത്തിയവർ; ബ്രാഹ്മണർ പുണ്യാഹവചനത്തിന്റെ പവിത്രഘോഷത്തോടെ ആദരിക്കുകയും മഹാത്മബ്രാഹ്മണരുടെ മംഗളാശീർവാദം കേട്ട് അവർ എഴുന്നേല്ക്കുകയും ചെയ്തവർ— ഇപ്പോൾ ആ വിശാലവനത്തിൽ ക്രൂരമൃഗങ്ങളുടെ കഠിനവിളികൾ കേട്ട് വ്യാകുലരായി നന്നായി ഉറങ്ങാനും കഴിയാതെ ജാഗരൂകരായിരിക്കുമല്ലോ. ഈ ദുരവസ്ഥ അവരുടെ മുൻകാല ഗൗരവത്തിന് തീർത്തും വിരുദ്ധമാണ്.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the ethical dissonance between merit and circumstance: those who are ‘not deserving’ of degradation (the righteous Pāṇḍavas) nonetheless endure it. It evokes compassion and highlights how adharma in governance can force the virtuous into suffering, intensifying the moral urgency for rectification.
Vaiśampāyana addresses Janārdana (Kṛṣṇa), contrasting the Pāṇḍavas’ former royal life—waking to auspicious sounds, music, and Brahmin blessings—with their present exile, where they cannot sleep in the forest due to the frightening noises of wild beasts.