Shloka 16
Udyoga Parva, Adhyāya 72 — Bhīmasena’s counsel on conciliation and Duryodhana’s disposition
एतावत् पाण्डवानां हि नास्ति किंचिदिह स्वकम् । नामधेयं च गोत्र च तदप्येषां न शिष्यते,(क्या आप वह दिन भूल गये, जब कि) दुर्योधनने भाइयोंसहित आपको अपने अनुचित वचनोंद्वारा मार्मिक पीड़ा पहुँचायी थी। वह अत्यन्त हर्षसे फ़ूलकर अपनी मिथ्या प्रशंसा करता हुआ अपने भाइयोंके साथ कहता था--“अब पाण्डवोंके पास इस संसारमें “अपनी” कहनेके लिये इतनी-सी भी कोई वस्तु नहीं रह गयी है। केवल नाम और गोत्र बचा है, परंतु वह भी शेष नहीं रहेगा"
etāvat pāṇḍavānāṃ hi nāsti kiṃcid iha svakam | nāmadheyaṃ ca gotraṃ ca tad apy eṣāṃ na śiṣyate ||
ഇപ്പോൾ പാണ്ഡവർക്ക് ഈ ലോകത്ത് ‘സ്വന്തം’ എന്നു വിളിക്കാവുന്ന ഒന്നും ശേഷിച്ചിട്ടില്ല. പേര്യും ഗോത്രവും മാത്രമേ ബാക്കിയുള്ളൂ—അതും കൂടി, അവൻ കള്ളപ്പുകഴ്ചയിൽ ഉന്മത്തനായി, അവർക്കു ശേഷിക്കുകയില്ലെന്ന് ഗർവത്തോടെ പുകഴ്ത്തി പറഞ്ഞു.
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical violence of arrogant speech: to deny others even the right to identity (name and lineage) is a form of dehumanizing cruelty. It frames Duryodhana’s taunt as adharma—pride and mockery that deepen enmity and make reconciliation harder.
In Udyoga Parva’s pre-war negotiations, Yudhiṣṭhira recalls Duryodhana’s earlier gloating after the Pāṇḍavas were dispossessed, quoting the insult that they had nothing left to call their own—only name and clan, and even that would be destroyed. The recollection underscores why the Pāṇḍavas view the Kaurava stance as hostile and unjust.