Shloka 69
Udyoga-parva Adhyāya 71 — Kṣatra-dharma Counsel, Public Legitimacy, and Mobilization
अत: हमलोग न तो राज्य त्यागना चाहते हैं और न कुलके विनाशकी ही इच्छा रखते हैं। यदि नग्रता दिखानेसे भी शान्ति हो जाय तो वही सबसे बढ़कर है ।। सर्वथा यतमानानामयुद्धमभिकाड्क्षताम् । सान्त्वे प्रतिहते युद्ध प्रसिद्ध नापराक्रम:,यद्यपि हम युद्धकी इच्छा न रखकर साम, दान और भेद सभी उपायोंसे राज्यकी प्राप्तिके लिये प्रयत्न कर रहे हैं, तथापि यदि हमारी सामनीति असफल हुई तो युद्ध ही हमारा प्रधान कर्तव्य होगा, हम पराक्रम छोड़कर बैठ नहीं सकते
ataḥ vayaṁ na rājyatyāgaṁ icchāmaḥ na ca kulavināśam eva. yadi namratādarśanena api śāntiḥ syāt tad eva sarvottamam. sarvathā yatamānānām ayuddham abhikāṅkṣatām, sāntve pratihate yuddhaṁ prasiddhaṁ nāparākramaḥ.
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— അതിനാൽ ഞങ്ങൾ രാജ്യം ഉപേക്ഷിക്കാനും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; കുലനാശവും ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. വിനയം കാണിച്ചാലും ശാന്തി സാധ്യമെങ്കിൽ അതാണ് പരമം. ഞങ്ങൾ എല്ലാത്തരത്തിലും പരിശ്രമിച്ച് യുദ്ധം ഒഴിവാക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; സാമം, ദാനം, ഭേദം—എല്ലാ ഉപായങ്ങളാലും രാജ്യം നേടാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. എങ്കിലും നമ്മുടെ സാന്ത്വം നിരസിക്കപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ, യുദ്ധം തന്നെയാണ് പ്രസിദ്ധമായ കടമ; വീര്യവും ഉത്തരവാദിത്തവും ഉപേക്ഷിച്ച് ഇരിക്കാനാവില്ല.
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Peace is the highest aim when it can be achieved without surrendering rightful duty; yet for a kṣatriya, if sincere conciliation is rejected and injustice persists, taking up war becomes a recognized obligation rather than a choice of aggression.
Yudhiṣṭhira articulates the Pāṇḍavas’ stance in negotiations: they do not want to abandon their claim to the kingdom or cause family destruction, and they prefer peace even through humility; however, if their conciliatory efforts are thwarted, they must accept battle as their primary duty.