Shloka 13
एवं प्रतिष्ठाप्प धनंजयो मां ततोडर्थवद् धर्मवच्चापि वाक्यम् | प्रोवाचेदं वासुदेवं समीक्ष्य पार्थों धीमॉल्लोहितान्तायताक्ष:,शराग्निधूमे रथनेमिनादिते धनु:खुवेणास्त्रबलप्रसारिणा । यथा न होम: क्रियते महामृथे समेत्य सर्वे प्रयतध्वमादृता: “राजाओ! महान् युद्धरूपी यज्ञमें जहाँ बाणोंके टकरानेसे पैदा होनेवाली आगका धुआँ फैलता रहता है, रथोंकी घर्घराहट ही वेदमन्त्रोंकी ध्वनिका काम देती है, (शास्त्रबलसे सम्पादित होनेवाले यज्ञकी भाँति) अस्त्रबलसे ही फैलनेवाले धनुषरूपी खुवाके द्वारा मुझे जिस प्रकार कौरवसैन्यरूपी हविष्यकी आहुति न देनी पड़े, उसके लिये तुम सब लोग सादर प्रयत्न करो
evaṁ pratiṣṭhāpya dhanañjayo māṁ tato ’rthavad dharmavac cāpi vākyam | provācedaṁ vāsudevaṁ samīkṣya pārtho dhīmāṁ lohitāntāyatākṣaḥ || śarāgnidhūme rathaneminādite dhanuḥkhuveṇāstrabalaprasāriṇā | yathā na homaḥ kriyate mahāmṛdhe sametya sarve prayatadhvam ādṛtāḥ ||
ഇങ്ങനെ എന്നെ ആശ്വസിപ്പിച്ച ധനഞ്ജയൻ ധർമ്മസമ്മതവും അർത്ഥവത്തുമായ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു. വാസുദേവനെ സൂക്ഷ്മമായി നോക്കി, കണ്ണിന്റെ കോണുകൾ ചുവന്നും വിശാലനേത്രങ്ങളുമായ ആ ധീമാൻ പാർത്ഥൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ രാജാക്കന്മാരേ! ഈ മഹായുദ്ധം യജ്ഞസമാനം—അമ്പുകൾ കൂട്ടിയിടുമ്പോൾ ഉയരുന്ന പുക അഗ്നിധൂമംപോലെ പരക്കും; രഥചക്രങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനം വേദമന്ത്രധ്വനിപോലെ മുഴങ്ങും; ധനുസ്സ് ആയുധബലത്തോടെ ആഹുതി എറിയുന്ന ഖുവപോലെ. അതിനാൽ നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചു സാദരമായി പരിശ്രമിക്കൂ—എനിക്ക് കൗരവസേനാരൂപ ഹവിസ്സിന് ആഹുതി ചെയ്യേണ്ടിവരാതിരിക്കട്ടെ.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames war through the ethical lens of dharma: even when conflict becomes unavoidable, it should be approached with sober purpose and collective effort to prevent needless slaughter. By casting battle as a distorted ‘sacrifice,’ it underscores the gravity of violence and the responsibility to exhaust prudent measures so that destruction does not become the default offering.
Sañjaya reports that Arjuna, after steadying Sañjaya (or having been steadied in the exchange) and then looking at Kṛṣṇa, speaks to assembled kings. He uses an extended yajña metaphor—arrows as fire and smoke, chariot-noise as Vedic chant, the bow as the ladle—to urge earnest, united effort so that he will not have to ‘offer’ the Kaurava forces in the great battle.