Shloka 26
Sanatsujāta–Dhṛtarāṣṭra Saṃvāda: Pramāda as Mṛtyu
Chapter 42
दम अठारह गुणोंवाला है। (निम्नांकित अठारह दोषोंके त्यागको ही अठारह गुण समझना चाहिये)--कर्तव्य-अकर्तव्यके विषयमें विपरीत धारणा, असत्य-भाषण, गुणोंमें दोषदृष्टि, सत्रीविषयक कामना, सदा धनोपार्जनमें ही लगे रहना, भोगेच्छा, क्रोध, शोक, तृष्णा, लोभ, चुगली करनेकी आदत, डाह, हिंसा, संताप, शास्त्रमें अरति, कर्तव्यकी विस्मृति, अधिक बकवाद और अपनेको बड़ा समझना--इन दोषोंसे जो मुक्त है, उसीको सत्पुरुष दाना (जितेन्द्रिय) कहते हैं ।। मदोडष्टादशदोष: स्यात् त्यागो भवति षड्विध: । विपर्यया: स्मृता एते मददोषा उदाहृता:,मदमें अठारह दोष हैं; ऊपर जो दमके विपर्यय सूचित किये गये हैं, वे ही मदके दोष बताये गये हैं। त्याग छः: प्रकारका होता है, वह छहों प्रकारका त्याग अत्यन्त उत्तम है; किंतु इनमें तीसरा अर्थात् कामत्याग बहुत ही कठिन है, इसके द्वारा मनुष्य त्रिविध दुःखोंको निश्चय ही पार कर जाता है। कामका त्याग कर देनेपर सब कुछ जीत लिया जाता है
sanatyajāta uvāca | damo ’ṣṭādaśa-guṇavān bhavati | (aṣṭādaśa-doṣa-tyāga eva aṣṭādaśa-guṇatvena jñeyaḥ) — kartavyākartavya-viṣaye viparīta-dhāraṇā, asatya-bhāṣaṇam, guṇeṣu doṣa-dṛṣṭiḥ, strī-viṣayā kāmanā, sadā dhanopārjane eva lagna-bhāvaḥ, bhogecchā, krodhaḥ, śokaḥ, tṛṣṇā, lobhaḥ, paiśunyam, īrṣyā, hiṃsā, santāpaḥ, śāstre ’ratiḥ, kartavya-vismṛtiḥ, atipralāpaḥ, ātmānaṃ mahattvena manyamānatā — ebhir doṣair yo muktaḥ sa satpuruṣo dānta (jitendriya) ucyate || mado ’ṣṭādaśa-doṣaḥ syāt; tyāgo bhavati ṣaḍvidhaḥ | viparyayāḥ smṛtā ete mada-doṣā udāhṛtāḥ ||
സനത്സുജാതൻ പറഞ്ഞു—ദമം അഷ്ടാദശ ഗുണങ്ങളുടെ സമുച്ചയമാണ്; അഥവാ അഷ്ടാദശ ദോഷങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുതന്നെ ദമം: കർത്തവ്യം–അകർത്തവ്യം സംബന്ധിച്ച വിപരീതബുദ്ധി, അസത്യഭാഷണം, ഗുണങ്ങളിൽ ദോഷദൃഷ്ടി, സ്ത്രീവിഷയകാമന, ധനസമാഹരണത്തിൽ മാത്രം ആസക്തി, ഭോഗേച്ഛ, ക്രോധം, ശോകം, തൃഷ്ണ, ലോഭം, പൈശുന്യം, മത്സരം, ഹിംസ, അന്തർദാഹം/സന്താപം, ശാസ്ത്രത്തിൽ അരതി, കർത്തവ്യവിസ്മൃതി, അതിവാദം, ആത്മസംഭാവന (അഹങ്കാരം)। ഈ ദോഷങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനായവനെയാണ് സജ്ജനർ ‘ദാന്തൻ’—ഇന്ദ്രിയജിതൻ—എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. മദം (ഗർവ്വം)ക്കും അഷ്ടാദശ ദോഷങ്ങളുണ്ട്—ഇവ ദമത്തിന്റെ വിപരീതരൂപങ്ങൾ. ത്യാഗം ആറുവിധമെന്ന് പറയുന്നു; എല്ലാം ശ്രേഷ്ഠം, എന്നാൽ മൂന്നാമത്—കാമത്യാഗം—അത്യന്തം ദുഷ്കരം. അതിലൂടെ മനുഷ്യൻ ത്രിവിധ ദുഃഖങ്ങൾ കടക്കുന്നു; കാമം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ എല്ലാം ജയിച്ചതുപോലെ ആകുന്നു.
सनत्युजात उवाच
Educational Q&A
Self-restraint is defined not as a single act but as freedom from eighteen specific moral and psychological faults—falsehood, anger, greed, envy, violence, excessive talk, and especially desire. Sanatyajāta further teaches that pride is simply the inversion of self-restraint, and that among forms of renunciation, giving up desire is the hardest yet most liberating, enabling one to cross the threefold sufferings.
In Udyoga Parva, Sanatyajāta delivers ethical and spiritual instruction as counsel in a tense pre-war setting. Here he defines the marks of a truly self-controlled person (dānta/jitendriya) by listing the faults to be abandoned, and he links this discipline to renunciation—highlighting desire-renunciation as the decisive inner victory.