Shloka 6
Sanatsujāta-Āhvāna (Summoning Sanatsujāta) — Vidura’s Invocation and Dhṛtarāṣṭra’s Doubt
यम॑ त्वेके मृत्युमतो<न्यमाहु- रात्मावसन्नममृतं ब्रह्मचर्यम् । पितृलोके राज्यमनुशास्ति देव: शिव: शिवानामशिवो5शिवानाम्,कुछ लोग इस प्रमादसे भिन्न “यम” को मृत्यु कहते हैं और हृदयसे दृढ़तापूर्वक पालन किये हुए ब्रह्मचर्यको ही अमृत मानते हैं। यमदेव पितृलोकमें राज्य-शासन करते हैं। वे पुण्यात्माओंके लिये मंगलमय और पापियोंके लिये अमंगलमय हैं
yamaṁ tv eke mṛtyum ato 'nyam āhur ātmāvasannam amṛtaṁ brahmacaryam | pitṛloke rājyam anuśāsti devaḥ śivaḥ śivānām aśivo 'śivānām ||
ചിലർ പ്രമാദത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനായ ‘യമൻ’ തന്നെയാണ് മരണമെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ ഹൃദയത്തിൽ ദൃഢമായി നിലനിറുത്തി പാലിക്കുന്ന ബ്രഹ്മചര്യമാണ് അമൃതമെന്ന് പറയുന്നു. യമദേവൻ പിതൃലോകത്തിൽ രാജ്യം ഭരിക്കുന്നു—പുണ്യവാന്മാർക്ക് ശിവം (മംഗളം), പാപികൾക്ക് അശിവം (അമംഗളം) ആകുന്നു।
सनत्युजात उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts two understandings: Yama as ‘Death’ versus brahmacarya (deep, inwardly grounded self-restraint) as ‘immortality.’ It frames ethical discipline as a path to deathlessness in a spiritual sense, while also affirming Yama’s role as moral governor who is auspicious to the righteous and adverse to the unrighteous.
In the Sanatsujātīya section of the Udyoga Parva, Sanatsujāta instructs Dhṛtarāṣṭra on profound ethical and spiritual matters. Here he clarifies popular views about Yama and emphasizes brahmacarya as a transformative discipline, while describing Yama’s governance of Pitṛloka and his differing relation to the virtuous and the sinful.