Shloka 7
अध्याय ३९: विदुरेण धृतराष्ट्राय नीत्युपदेशः
Timely Counsel, Association, and Kin-Duty
सुख चाहनेवालेको विद्या कहाँसे मिले? विद्या चाहनेवालेके लिये सुख नहीं है; सुखकी चाह हो तो विद्याको छोड़े और विद्या चाहे तो सुखका त्याग करे ।। नाग्निस्तृप्पति काष्ठानां नापगानां महोदधि: । नानतकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना,ईंधनसे आगकी, नदियोंसे समुद्रकी, समस्त प्राणियोंसे मृत्युकी और पुरुषोंसे कुलटा सत्रीकी कभी तृप्ति नहीं होती
sukhaṁ cāhanevāle ko vidyā kahāṁ se mile? vidyā cāhanevāle ke liye sukha nahīṁ hai; sukha kī cāha ho to vidyā ko chhoṛe aura vidyā cāhe to sukha kā tyāga kare. nāgnis tṛpyati kāṣṭhānāṁ nāpagānāṁ mahodadhiḥ | nāntakaḥ sarvabhūtānāṁ na puṁsāṁ vāmalocanā ||
സുഖം ആഗ്രഹിക്കുന്നവന് വിദ്യ എങ്ങനെ ലഭിക്കും? വിദ്യ ആഗ്രഹിക്കുന്നവന് സുഖമില്ല. സുഖം വേണമെങ്കിൽ വിദ്യ ഉപേക്ഷിക്ക; വിദ്യ വേണമെങ്കിൽ സുഖം ത്യജിക്ക. ഇന്ധനത്താൽ അഗ്നി തൃപ്തിയാകുന്നില്ല, നദികളാൽ മഹാസമുദ്രം തൃപ്തിയാകുന്നില്ല; അതുപോലെ ജീവികളാൽ മരണം തൃപ്തിയാകുന്നില്ല, പുരുഷന്മാരാൽ വാമലോചന (കുലട) സ്ത്രീ തൃപ്തിയാകുന്നില്ല।
विदुर उवाच
Educational Q&A
Vidura teaches that the pursuit of true learning requires giving up indulgent comfort, because desire is inherently insatiable. The metaphors (fire/fuel, ocean/rivers, death/living beings) illustrate that feeding craving only increases it; therefore one must choose discipline and restraint to attain wisdom.
In Udyoga Parva, Vidura offers moral and political counsel during the tense pre-war negotiations. Here he delivers a compact piece of nīti (ethical instruction), warning that unchecked appetite—whether for pleasure, consumption, or sensuality—does not reach contentment, and urging a deliberate choice for knowledge and self-mastery.