Shloka 1
पम्प बछ। अर: - मिट्टी और गोबरको मिलाकर कच्चे घरोंको जो लीपा-पोता जाता है, उससे बचे हुए व्यर्थ लोंदेको “लोष्ट' कहते हैं। एकोनचत्वारिशोड ध्याय: धृतराष्ट्रके प्रति विदुरजीका नीतियुक्त उपदेश धृतराष्ट्र रवाच अनीश्वरो<यं पुरुषो भवाभवे सूत्रप्रोता दारुमयीव योषा । धात्रा तु दिष्टस्य वशे कृतो<यं तस्माद् वद त्वं श्रवणे धृतो5हम्,धृतराष्ट्रने कहा--विदुर! यह पुरुष ऐश्वर्यकी प्राप्ति और नाशमें स्वतन्त्र नहीं है। ब्रह्माने धागेसे बँधी हुई कठपुतलीकी भाँति इसे प्रारब्धके अधीन कर रखा है; इसलिये तुम कहते चलो, मैं सुननेके लिये धैर्य धारण किये बैठा हूँ
dhṛtarāṣṭra uvāca | anīśvaro 'yaṃ puruṣo bhavābhave sūtra-protaḥ dāru-mayīva yoṣā | dhātrā tu diṣṭasya vaśe kṛto 'yaṃ tasmād vada tvaṃ śravaṇe dhṛto 'ham ||
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—വിദുരാ! ഈ മനുഷ്യൻ സമൃദ്ധിയിലും നാശത്തിലും സ്വതന്ത്രനല്ല. നൂലിൽ കെട്ടിയ മരപ്പാവയെപ്പോലെ സ്രഷ്ടാവ് അവനെ വിധിയായി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതിന്റെ അധീനനാക്കി വെച്ചിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് നീ പറയുക, ഞാൻ ക്ഷമയോടെ കേൾക്കാൻ ഇരിക്കുന്നു।
विदुर उवाच
Educational Q&A
The verse frames human life as constrained by what is ‘allotted’ (diṣṭa), comparing a person to a puppet moved by an external ordainer. Ethically, it sets the stage for Vidura’s nīti: even if destiny is invoked, a ruler must still hear counsel and act with discernment rather than using fate as an excuse for adharma.
At the opening of this section of Vidura’s counsel, Dhṛtarāṣṭra addresses Vidura and invites him to speak. He expresses a deterministic view—humans are not independent in success or failure—and then declares his readiness to listen, introducing the forthcoming moral and political instruction.