Shloka 44
Adhyaya 32: Saṃjaya’s Return, Audience with Dhṛtarāṣṭra, and Ethical Admonition
एकयाद्े विनिश्िव्य त्री क्षतुर्भिवेशे कुरु । पजञ्च जित्वा विदित्वा षट् सप्त हित्वा सुखी भव,एक (बुद्धि)-से दो (कर्तव्य और अकर्तव्य)का निश्चय करके चार (साम, दान, भेद, दण्ड)-से तीन (शत्रु, मित्र तथा उदासीन)-को वशमें कीजिये। पाँच (इन्द्रियों)-को जीतकर छः (सन्धि, विग्रह, यान, आसन, द्वैधीभाव और समाश्रयरूप) गुणोंको जानकर तथा सात (स्त्री, जूआ, मृगया, मद्य, कठोर वचन, दण्डकी कठोरता और अन्यायसे धनोपार्जन)-को छोड़कर सुखी हो जाइये
ekayā buddhyā viniścitya dve kartavyākartavye | caturbhiḥ sāmadānabhedadaṇḍaiḥ trīn śatrumitrāsīnān vaśe kuru | pañcendriyāṇi jitvā ṣaḍguṇān (sandhivigrahayānāsanadvaidhībhāvasamāśrayān) viditvā sapta tyaktvā sukhī bhava ||
ഒരൊറ്റ സ്ഥിരബുദ്ധിയാൽ ആദ്യം രണ്ടെണ്ണം നിർണ്ണയിക്കണം—ചെയ്യേണ്ടതും ചെയ്യരുതാത്തതും. പിന്നെ നാല് ഉപായങ്ങളാൽ (സാമം, ദാനം, ഭേദം, ദണ്ഡം) മൂന്നു വിഭാഗങ്ങളെ (ശത്രു, മിത്രം, ഉദാസീനം) വശപ്പെടുത്തുക. അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കുക; രാജ്യനീതിയിലെ ആറു മാർഗങ്ങൾ (സന്ധി, വിഗ്രഹം, യാനം, ആസനം, ദ്വൈധീഭാവം, സമാശ്രയം) അറിയുക; ഏഴ് വ്യസനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് സുഖിയായി ജീവിക്കുക.
विदुर उवाच
Educational Q&A
Vidura teaches a compact program for ethical and effective leadership: (1) clear moral discernment (duty vs. non-duty), (2) prudent use of the four political means (conciliation, gifts, division, punishment) to handle enemies, allies, and neutrals, (3) mastery over the senses, (4) knowledge of the six strategic options of governance, and (5) renunciation of seven destructive addictions and injustices—leading to stable happiness.
In Udyoga Parva, as tensions rise toward the Kurukṣetra war, Vidura offers counsel on conduct and governance. This verse is part of his nīti-instruction, presenting numbered principles (one, two, three, four, five, six, seven) to guide a ruler or decision-maker toward dharmic policy and personal discipline.