Shloka 100
Adhyaya 32: Saṃjaya’s Return, Audience with Dhṛtarāṣṭra, and Ethical Admonition
नवद्वारमिदं वेश्म त्रिस्थूणं पठचसाक्षिकम् | क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान् यो वेद स पर: कवि:,जो विद्वान् पुरुष [आँख, कान आदि] नौ दरवाजे-वाले, तीन (सत्त्व, रज तथा तमरूपी) खंभोंवाले, पाँच (ज्ञानेन्द्रियरूप) साक्षीवाले, आत्माके निवासस्थान इस शरीररूपी गृहको तत्त्वसे जानता है, वह बहुत बड़ा ज्ञानी है
navadvāram idaṁ veśma tristhūṇaṁ pañcasākṣikam | kṣetrajñādhiṣṭhitaṁ vidvān yo veda sa paraḥ kaviḥ ||
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—ഈ ദേഹം ഒൻപത് ദ്വാരങ്ങളുള്ള ഗൃഹം; മൂന്ന് തൂണുകളിൽ (സത്ത്വ-രജസ്-തമസ്) നിലകൊള്ളുന്നു; അഞ്ചു സാക്ഷികൾ (ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങൾ) അതിനെ നിരീക്ഷിക്കുന്നു. ഇതിനെ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ (ആത്മാവ്) അധിഷ്ഠിക്കുന്ന ‘ക്ഷേത്രം’ ആയി തത്ത്വത്തിൽ അറിയുന്നവൻ തന്നെയാണ് പരമ ദർശി.
विदुर उवाच
Educational Q&A
To recognize the body as an instrument—'a nine-gated house'—and to discern the indwelling Self (kṣetrajña) as the true governor. Such inner knowledge grounds ethical conduct: restraint of the senses, freedom from delusion, and action guided by discrimination rather than impulse.
In the Udyoga Parva, Vidura delivers counsel meant to avert ruin and guide right conduct during the tense pre-war negotiations. Here he shifts from political advice to spiritual-ethical instruction, teaching that true wisdom lies in understanding the inner Self behind the body and senses.